Oeps! Waarom gêne niet alleen een pijnlijke, maar ook een zinvolle emotie is

'Gefeliciteerd’ toen je ‘gecondoleerd’ bedoelde… Als je eraan denkt, geneer je je weer. Schaamte alom. Een troost: gêne is niet alleen een pijnlijke, maar ook een heel zinvolle emotie.

Daar stond ik dan. Midden op het Leidseplein, met een duikbril op en zwemflippers aan mijn voeten. Omringd door tientallen mensen, me paniekerig afvragend hoe ik in deze situatie was beland. Ondanks mijn pogingen hun blik te vermijden was ik door twee jongens uitgekozen om hen te assisteren bij hun straatact. Het was de bedoeling dat ik over de blote bast van een van hen zou lopen – vandaar de zwemvliezen – terwijl hij boven op een berg glas lag. Ze hadden een hoop flessen in een jutezak gestopt en mij een hamer gegeven om de boel kapot te slaan – vandaar de duikbril. Het plein was inmiddels volgestroomd, zelfs op het balkon van de Stadsschouwburg stond publiek. Er klonk tromgeroffel. Met de moed der wanhoop tilde ik de hamer hoog boven mijn hoofd… en sloeg faliekant mis. Nooit vergeet ik het bulderende gelach dat opsteeg van het hele plein.

Genante situaties, daar kan ik over meepraten. Vaak komt het door mijn lichamelijke onhandigheid. Als ik iets drink, begin ik vaak het glas al te kantelen voordat het mijn mond bereikt, waardoor ik geregeld een kletsnat shirt heb en ik óf heel zenuwachtig lijk óf dronken. Ook verbaal kan ik nogal klunzig zijn: vaak flap ik het eerste eruit wat in mijn hoofd opkomt en dat is niet altijd het slimste.

En dan zijn er al die dagelijkse ongemakkelijk­heden. Ik kom op mijn werk uit een wc die vóór mij al niet zo fris rook, en er staat een collega te wachten. Mijn dochter prikt mij op een doodstille voorlichtingsbijeenkomst in mijn buik, grinnikt hard en zegt: ‘Kijk mam, jij hebt hele grote borstjes!’ Tijdens een filmfestival begin ik tegen een onbekende vrouw een tirade over hoe slecht die ene documentaire wel niet was en kom er dan halverwege achter dat zíj hem heeft gemaakt. En krijg dan ook nog van de zenuwen de slappe lach.

Iets anders dan schaamte

Gelukkig ben ik niet de enige die zich geregeld vreselijk geneert. In het boek Embarrassment – Poise and peril in daily life, van hoogleraar psychologie Rowland Miller, lees ik dat vrouwen zich gemiddeld anderhalf keer per week generen. Ik denk zelf dat dat cijfer aan de lage kant is. Volgens Miller hebben we er het vaakst last van bij leden van het andere geslacht, bij mensen die we niet goed kennen, en bij hogergeplaatsten.

Ook al zeggen we over zo’n situatie iets als ‘Ik schaamde me kapot’, toch is gêne iets anders dan schaamte. Beide emoties treden weliswaar op bij gebeurtenissen die ons een onwenselijk imago geven in de ogen van anderen, maar schaamte is heftiger. Bij gêne overtreed je slechts de wetten van de goede manieren, maar bij schaamte overtreed je morele wetten. Je geneert je nadat je in een restaurant bent gestruikeld over het trapje. Je schaamt je als je het zilveren bestek in je tas hebt gemoffeld en de ober dat ontdekt. In het eerste geval is het een foutje, een afgang. Dat kan iedereen nog overkomen. In het tweede geval zegt het iets over je persoonlijkheid, je moraal. Bij gêne voelen mensen zich achteraf dom en suf; van schaamte kun je echt depressief worden en schuldgevoel ontwikkelen. Kortom, bij gêne kunnen we nog lachen om onszelf, bij schaamte is er niets grappigs meer aan.

Borrelende ingewanden

De Amerikaanse onderzoeker John Sabini en zijn collega’s bestudeerden in welke situaties mensen zich generen en verdeelden die in drie categorieën: de blunder, de netelige situatie en het centrum van de aandacht.

De meest voorkomende zijn de blunders, en daarvan bestaan veel soorten. Allereerst de ‘lichamelijke blunders’: struikelen, je hoofd stoten, met je stoel wippen en achterover vallen. De meeste blunders in het dagelijks leven vallen in deze categorie. Zo beschrijft een van de ondervraagden in het onderzoek een situatie uit zijn studententijd: ‘Ik was op een groot feest. Iedereen was heel opgewonden omdat er een populaire band optrad. Toen de band begon te spelen schrok ik van de herrie en morste ik mijn drankje over mijn shirt. Ik haastte me naar de wc, maar struikelde over het elektriciteitssnoer van de band. De muziek werd afgesneden, midden in een nummer. De hele zaal viel stil totdat ik me uit het snoer had bevrijd en de stekker had teruggestopt.’

Op nummer twee van de topdrie van veelvoor­komende blunders staan de ‘cognitieve foutjes’: minnaars die de naam van hun ex uitroepen, obers die de verkeerde maaltijd serveren, leerlingen die dagdromen in de klas en geen antwoord weten op de vraag. Hiertoe horen ook sociale inschattingsfouten, zoals die van de vrouw die op een chic etentje een bijzonder dessert met kokosnoot kreeg voorgezet. Met veel moeite had ze er een stukje af weten te snijden. Ze wilde het net in haar mond steken toen haar tafelheer erop wees dat het een plastic kanten onderkleedje was.

De derde soort vaak voorkomende blunder is wat de onderzoekers ‘controleverlies’ noemen: borrelende ­ingewanden, plotselinge ongepaste tranen, een open gulp, een rok die na wc-bezoek in je ondergoed zit gepropt.

Het centrum van de aandacht

De zojuist genoemde blunders veroorzaken we alle­maal zelf. Er zijn ook gelegenheden waarbij we een ander ongewild in diskrediet brengen. De onderzoekers noemen dit netelige situaties. Je moet iemand geld terugvragen dat je hem hebt geleend; je moet een medewerker confronteren met het feit dat hij kantoorartikelen heeft gestolen; net als je het wilt uitmaken met je verkering vertelt hij enthousiast dat hij je wil voorstellen aan zijn ouders.

En dan is er nóg een grote bron van gêne, waarbij je onwillekeurig het centrum van de aandacht bent. Je moet iets zeggen in een groep; je loopt bij de drogist naar buiten en het alarmsysteem gaat af; je gezelschap zingt heel hard ‘Lang zal ze leven’ voor jou. Alleen al de pure aanwezigheid van anderen kan ons soms ongemakkelijke gevoelens bezorgen. De auteur van Embarrassment, Rowland Miller, vertelt hoe eenvoudig deze vorm van gêne is op te roepen: ‘Een tijdje terug gaf ik een lezing op een middelbare school. Een nogal brutale jongen riep dat hij zich nooit geneerde. Ik daagde hem uit, en vroeg alle zeventien klasgenoten om hem 45 seconden in stilte alleen maar aan te kijken. Binnen de kortste keren keek de jongen weg, begon te schuifelen en werd knalrood. Eerlijk gezegd was ik net zo verbaasd als hij, maar het was een prachtige demonstratie.’

Wat alle genoemde onderzoekers niet vermelden, is plaatsvervangende schaamte. Mijzelf heeft het jaren gekost om niet meer met het zweet in de handen te luisteren naar het zenuwachtige gestamel bij andermans voordracht. Tegenwoordig haal ik diep adem en spreek ik mezelf toe: ‘Oké, hij heeft er zelf voor gekozen om daar te gaan staan en een praatje te houden; dan moet hij het ook zelf maar weten.’

Peuters kennen al gêne

Gêne komt in alle culturen voor. Over de hele wereld reageren mensen hetzelfde: we blozen, kijken weg, gaan aan ons gezicht friemelen, bijten op onze lip en glimlachen oenig. Zelfs kinderen van zeventien maanden kunnen zich al generen, bewees hoogleraar psychologie Karen Barrett. Zij liet telkens een peuter spelen met een pop en vertelde met nadruk dat het haar lievelingspop was. Dan vertelde ze het kind dat het goed op de pop moest passen en ging even de kamer uit. De pop was zo gemaakt dat er ogenblikkelijk een beentje afviel. Bij terugkomst zag Barrett dat de meeste peuters pogingen deden de pop te repareren. Ze keken weg en produceerden verontschuldigende glimlachjes.

Zo’n gegeneerde glimlach kunnen we heel goed onderscheiden van een echte, zo heeft onderzoek aangetoond. Bij een gegeneerde glimlach wenden mensen hun blik af anderhalve seconde voordat de glimlach het breedst is. Bij een echte glimlach wenden mensen hun blik pas af een halve seconde na het breedste punt.

Het is goed dat we gêne kunnen herkennen. Want stel je je eens iemand voor die zich niet geneert, zegt Rowland Miller: iemand die een heel glas rode wijn morst op je nieuwe jurk en daar totaal onaangedaan bij blijft. Hij biedt misschien zijn excuses aan, biedt aan om het te vergoeden, maar blijft verder totaal kalm. Hij bloost niet, glimlacht niet, trekt geen verontschuldigend gezicht. Zou je zo iemand aardig vinden? Zou je zo iemand vertrouwen?

Gêne is dan ook een van de emoties die we absoluut nodig hebben. Gêne maakt dat we ons conformeren aan sociale regels, en daardoor mogen we bij de groep blijven horen. En het helpt: mensen vergeven iemand die zich geneert, vrijwel meteen. Mensen die zich vaak generen zijn dan ook eigenlijk heel sociaal. Ze zijn zich zeer bewust van hun eigen gevoelens, geven zich rekenschap van de gevoelens van anderen en hebben zicht op sociale regels. Rowland Miller zegt – en daar ben ik persoonlijk heel blij mee: ‘Mensen die zich gemakkelijk generen, zijn juist niet de mensen die dingen eruit flappen, die onhandig zijn, die anderen bij de verkeerde naam noemen. Het zijn gewoon mensen die erg veel bezig zijn met hoe anderen over hen denken.’

Mild over je eigen blunders

Een beetje gêne is dus goed, maar je moet niet overdrijven. In Millers boek staan veel voorbeelden van hoe mensen zichzelf en anderen tekortdoen om gêne maar te voorkomen. Jongeren kopen geen condooms omdat ze zich generen. Als ze het al durven, gebruiken ze ze niet omdat ze het onderwerp op het moment suprême niet aan de orde durven te stellen. Mensen helpen anderen niet uit angst zich te generen. Zo is er een onderzoekje gedaan waarbij een vrouw op straat zogenaamd enveloppen laat vallen. Driekwart van de mannen die achter haar lopen, maakt haar hierop attent. Maar als ze een doos tampons laat vallen, schiet slechts eenderde van de mannen haar aan.

Bovendien: als je niet uitkijkt, word je uit angst voor genante situaties net zo stijf als de prototypische Engelsman die door John Cleese op de korrel wordt genomen in de film A fish called Wanda. ‘Wanda,’ verzucht Cleese, ‘heb je enig idee hoe het is om Engels te zijn? Altijd zo correct te moeten zijn, doodsbang om het verkeerde te doen. Iemand te vragen: “Ben je getrouwd?” en dan te moeten horen: “Mijn vrouw heeft me vanochtend verlaten.” Of zeggen: “Heb je kinderen?” en dan te horen krijgen dat ze allemaal omgekomen zijn bij een brand vorige week woensdag. Snap je, Wanda, we zijn allemaal doodsbang voor embarrassment. Dat is waarom we zo… doods zijn.’

De moraal van het verhaal: je nooit generen, of alles doen om gêne te vermijden, is veel erger. En als dat nog geen troost genoeg is: met het voortschrijden der jaren generen we ons steeds minder. We zijn steeds minder bezorgd over hoe we overkomen op anderen. Zoals Rowland Miller het geruststellend verwoordt: ‘Ik kan tegenwoordig beter de dagelijkse foutjes en blunders van me afschudden en accepteren dat het van die suffe dingen zijn die iedereen weleens doet. Je hebt in je leven heel veel stommiteiten begaan, en je hebt gemerkt dat het nooit zoveel consequenties heeft als je van tevoren dacht. Je publiek is altijd vergevingsgezinder dan je denkt.’

auteur

Heleen Peverelli

» profiel van Heleen Peverelli

Dit vind je misschien ook interessant

Advies

Ik schaam me omdat ik niet werk

'Gefeliciteerd’ toen je ‘gecondoleerd’ bedoelde… Als je eraan denkt, geneer je je weer. Scha...
Lees verder
Artikel

Oeps! Waarom gêne niet alleen een pijnlijke, maar ook een z...

'Gefeliciteerd’ toen je ‘gecondoleerd’ bedoelde… Als je eraan denkt, geneer je je weer. Scha...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Artikel

Leven met hoogsensitiviteit #nofilter

Flauwekul en aanstellerij. Of in het beste geval: een modeterm. Dat is wat vaak gezegd wordt over ho...
Lees verder
Artikel

Leven met hoogsensitiviteit #nofilter

Flauwekul en aanstellerij. Of in het beste geval: een modeterm. Dat is wat vaak gezegd wordt over ho...
Lees verder
Artikel

Waarom mannen vaak geen zonnebrand gebruiken

Flossen, vitamines slikken, je huid beschermen tegen de zon: de meeste vrouwen doen het braaf. Waaro...
Lees verder
Artikel

Waarom hebben we plaatsvervangende schaamte?

Kinderen kunnen zich doodschamen voor een ‘foute’ opmerking of ‘raar’ gedrag van hun ouders....
Lees verder
Test

Voel je je snel opgelaten?

'Gefeliciteerd' zeggen in plaats van 'gecondoleerd', roddelen over een kennis en dan ontdekken dat z...
Lees verder
Artikel

O jee, ze kijken! Waarom we blozen

Waarom stijgt het bloed ons juist op de meest onhandige momenten naar de wangen? Veel mensen schamen...
Lees verder
Artikel

Familiegeheim: ‘Opa is niet gestorven aan kanker’

Op de drukke begrafenis van de opa van Didi wist vrijwel niemand dat hij aids had. Klopte zijn verkl...
Lees verder
Advies

Ik schaam me ervoor dat ik niet werk vanwege een burn-out

'Gefeliciteerd’ toen je ‘gecondoleerd’ bedoelde… Als je eraan denkt, geneer je je weer. Scha...
Lees verder