Klik-klak-klik-klak. Een knappe, hooggehakte blondine wandelt het beeld in. Ze duwt de glazen deur open en stapt een lege wachtkamer binnen. Daar gaat ze op een van de mintgroene stoelen zitten en slaat haar benen over elkaar. Een paar seconden later verschijnt een man in een witte laboratoriumjas. ‘Amanda?’ vraagt hij. De vrouw loopt met hem mee en krijgt een blauw operatiehemd in haar handen gedrukt. Als ze zich heeft omgekleed, stelt de man haar een aantal vragen. Heeft ze metaal in haar lichaam? Heeft ze weleens oogletsel opgelopen? De vrouw antwoordt ontkennend en gaat in een MRI-scanner liggen. Onder luid gepiep en gezoem schuift ze tot halverwege haar middel de scanner in.

Deze scène komt niet uit een ziekenhuisserie, maar uit een promotiefilmpje van het Amerikaanse bedrijf No Lie MRI. Dit bedrijf gaat vanaf komende zomer op commerciële basis FMRI-scans aanbieden. De kosten: dertig dollar per minuut. Waarom je No Lie MRI zou betalen? Om te bewijzen dat je geen leugenaar bent. Zoals Pinokkio’s neus centimeters groeit als hij de waarheid verdraait, zo duidelijk is volgens het bedrijf aan ons brein te zien dat we liegen.

Speelkaart

CEO en oprichter Joel Huizenga zit maandagochtend in de lobby van het Renaissance Hotel in Amsterdam. De Amerikaan is op de terugweg naar Californië, waar No Lie MRI gevestigd is. Hij is net in Zwitserland geweest. Daar is interesse voor een franchise van zijn bedrijf, vertelt hij enthousiast. ‘We willen uitbreiden in Amerika, Europa…’ In een zwarte leren map heeft Huizenga een stapel papieren aan de hand waarvan hij zijn bedrijf presenteert.

Wanneer je als klant eenmaal in de scanner ligt, legt Huizenga uit, krijg je op een scherm een aantal vragen voorgeschoteld. Hierop kun je ja of nee antwoorden door op een knop te drukken. Intussen worden er met behulp van fmri beelden van je hersenen gemaakt. Op die beelden is te zien welke delen van je brein actief zijn. ‘Kijk,’ zegt Huizenga. Hij wijst een paar vlekken aan op afbeeldingen van de hersenen. ‘Dit patroon van hersenactiviteit zie je als je liegt.’ Hij pakt een ander velletje, en wijst nogmaals. ‘En dit als je de waarheid spreekt.’

De techniek die No Lie MRI toepast, is gebaseerd op onderzoek van Daniel Langleben van de University of Pennsylvania. In een van de eerste studies die Langleben deed, bood hij studenten een envelop aan met twintig dollar en een speelkaart. De studenten kregen te horen dat ze het geld mochten houden als ze tijdens een ondervraging wisten te verbergen welke kaart dat was. Toen de studenten vervolgens in de scanner lagen, kregen ze een aantal speelkaarten te zien, waarbij ze met een ja/nee-knop moesten aangeven of ze de kaarten al dan niet in hun bezit hadden. Deze en andere studies tonen aan, zo valt te lezen in het blad Nature, dat bepaalde plekjes in de prefrontale cortex actiever worden als iemand liegt. Dit zou erop duiden dat het meer moeite kost om de waarheid te verhullen, dan om haar te vertellen. Van sommige van de gebieden die tijdens het liegen actiever worden, wordt gedacht dat ze te maken hebben met het opsporen van fouten en het onderdrukken van reacties, aldus het tijdschrift.

‘Ik ben niet ontrouw!’

Wie er interesse heeft in zijn brein te laten scannen? De website van No Lie MRI geeft een aantal suggesties. Zo is het mogelijk voor verzekeringsmaatschappijen om te controleren of hun klanten geen valse claims indienen, kunnen advocaten de scans gebruiken om de onschuld van hun cliënten te bewijzen, en zijn beveiligingsbedrijven in staat hun toekomstige werknemers te screenen om te kijken of ze betrouwbaar zijn. Maar ook particulieren zijn in de toekomst graag geziene klanten bij No Lie MRI. ‘Ik heb al veel telefoontjes van particulieren gehad,’ vertelt Huizenga. ‘Vrouwen kunnen in Amerika bij een scheiding de volledige voogdij krijgen over de kinderen als ze zeggen dat hun man de kinderen heeft misbruikt. Ben je als man onschuldig, dan kun je daar weinig tegenin brengen. Een scan kan uitkomst bieden. Een paar vrouwen die ik heb gesproken, wilden langskomen om hun partner te bewijzen dat ze niet zijn vreemdgegaan. Het gaat om seks, macht of geld.’

Zo ook voor de eerste officiële klant van No Lie mri, restauranteigenaar Harvey Nathan uit het Amerikaanse Charleston. Nathans restaurant ging in vlammen op, waarna de verzekering hem van fraude beschuldigde en weigerde uit te betalen. De experts die door de verzekering waren ingehuurd, concludeerden namelijk dat de brand niet per ongeluk was ontstaan. De schade liep in de honderdduizenden dollars. Nathan had de schijn tegen, meldt de plaatselijke krant The Post and Courier. Hij leek een financieel motief te hebben omdat hij achter was met de alimentatiebetalingen aan zijn ex-vrouw. En omdat hij achterstallige huur had, dreigde zijn huurbaas hem het huis uit te zetten. Verder was hij al eerder betrokken bij een fraudezaak, waarin hij de schade had aangedikt om meer verzekeringsgeld op te strijken.

Dit keer was hij echter onschuldig, hield Nathan vol. Moedwillig brandstichten zou hij nooit doen. Om zijn onschuld te bewijzen, pakte de man zijn koffers en ging naar het lab in Tarzana, Los Angeles. De scans zouden inderdaad aantonen dat hij de waarheid sprak. Helaas voor Nathan kon hij ze niet als bewijsmateriaal opvoeren in de rechtszaal. ‘We zijn nog bezig om dat voor elkaar te krijgen,’ vertelt Huizenga.

Hoe het met de restauranteigenaar afliep? In het artikel dat de plaatselijke krant aan de zaak wijdde, staat dat Nathan – ondanks een rechtszaak waarin hij werd vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs, en ondanks de dure scan die hij liet maken – nog steeds geen geld van de verzekeringsmaatschappij heeft ontvangen.

Nu wacht Joel Huizenga op een klant die net als Nathan bereid is om onder het oog van de pers de scanner in te gaan. Even leek het te lukken: een vrouw kwam samen met haar man naar Californië om te bewijzen dat ze geen overspel had gepleegd, terwijl hij in een afkickkliniek zat voor zijn drankverslaving. Televisieploegen van onder andere cnn stonden al klaar toen de vrouw plotseling afhaakte. ‘Ze logeerde met haar man in een hotel, maar was de ochtend van de scan opeens verdwenen,’ lacht Huizenga. ‘Waarom ze niet kwam opdagen, weet niemand.’ Misschien was de vrouw toch niet zo zeker van haar onschuld?

Negentig procent betrouwbaar

De voordelen van het gebruik van fmri in vergelijking met andere methoden van leugendetectie zijn groot, meent Huizenga. Zo meet de traditionele polygraaf kenmerken als bloeddruk, hartslag, huidweerstand en ademhaling, terwijl de ondervraagde vragen beantwoordt. Bij het gebruik van de polygraaf gaat men ervan uit dat deze waarden veranderen als iemand liegt. ‘Eigenlijk wordt dus angst om betrapt te worden gemeten, in plaats van het echte liegen,’ vertelt Huizenga. ‘Maar iemand kan ook angstig zijn om andere redenen – al was het alleen al omdat hij de test moet ondergaan. Bovendien interpreteert een waarnemer de scores, wat de kans op fouten vergroot. De betrouwbaarheid is ongeveer zestig procent, iets meer dan kansniveau. Terwijl wij met meer dan negentig procent zekerheid kunnen vaststellen of iemand liegt.’

Toch is er veel kritiek op de bedrijven die deze vorm van leugendetectie commercieel exploiteren. No Lie MRI is namelijk niet het enige bedrijf dat zich gaat bezighouden met leugendetectie; ook het Amerikaanse bedrijf Cephos wil nog dit jaar dezelfde service bieden. Onlangs werd daarom in Massachusetts een symposium gehouden met de titel ‘Is there science underlying truth detection’? Hier uitten verschillende wetenschappers hun bedenkingen.

Professor Nancy Kanwisher, onderzoeker aan het Massachusetts Institute of Technology, vindt dat noch de technologie, noch ons begrip van hoe de hersenen in elkaar steken voldoende is om te vertellen of iemand al dan niet liegt. ‘Proefpersonen moesten liegen of ze bepaalde kaarten vasthielden of bepaalde voorwerpen hadden gestolen. Dat zijn geen echte leugens, omdat hun werd gevráágd om een valse verklaring af te leggen. Wat heeft dit te maken met liegen in de praktijk?’ vraagt Kanwisher zich af. Volgens haar kunnen angstgevoelens de uitslag van de meting beïnvloeden als iemand gelooft dat de scan tegen hem kan worden gebruikt. Professor Elizabeth Phelps, een bekende geheugendeskundige, heeft als kritiekpunt dat het niet lukt om ingebeelde herinneringen van echte te onderscheiden. Want wat is er op de scan te zien als iemand zijn eigen leugens gelooft?

Ook professor Henry Greely van Stanford University heeft felle kritiek op de leugendetectiebedrijven. Hij vindt dat de overheid elk gebruik van fmri-­leugendetectie moet verbieden, totdat het effectief en veilig is bevonden. ‘Men moet eerst onderzoek doen met duizenden proefpersonen, niet met 35 tot 65 mensen. Het moet getest worden op mensen die een psychische stoornis hebben, die gezond zijn, die gedronken hebben, die niet gedronken hebben…We hebben verschillende soorten onderzoek nodig met verschillende soorten mensen en verschillende soorten leugens.’

Geheime resultaten

Huizenga lijkt niet onder de indruk van de kritiek. Hij leunt achterover in zijn stoel en zegt: ‘Die mensen hebben mij nooit benaderd. Als ze zich zo veel zorgen maken, kopen ze maar aandelen in mijn bedrijf. Dan hebben ze inspraak.’ Hij gaat verder: ‘Je kunt natuurlijk altijd meer en beter onderzoek doen. Maar de vraag is wanneer iets genoeg is onderzocht om het in de praktijk toe te passen. Ik denk dat we daarvoor genoeg data hebben. En omdat de computers die we gebruiken, “leren”, worden ze steeds beter in het herkennen van hersenpatronen van leugenaars.’ Is negentig procent betrouwbaarheid genoeg om iemand te veroordelen? ‘Nee, dat is het niet, maar het kan wel helpen om iemands onschuld te bewijzen. Ik vind dat iemand alle mogelijkheden tot zijn beschikking moet hebben om zijn naam te zuiveren.’

Verder gelden er een aantal regels om misbruik te voorkomen, vertelt Huizenga. Hij somt op: ‘We testen niemand tegen zijn wil. Dat zou ook lastig zijn, omdat je doodstil moet liggen voor een goed resultaat. Ook testen we iemand alleen op het gebied waarop hij getest wil worden. Tot slot zijn de resultaten geheim. Alleen de cliënt krijgt ze te zien en beslist vervolgens wat hij of zij ermee doet.’

Maar is het überhaupt wel wenselijk om in iemands hoofd te kunnen kijken? Huizenga is van plan zijn diensten in de toekomst uit te breiden, met bijvoorbeeld scans om te onderzoeken of iemand een bepaald gezicht eerder heeft gezien. ‘Het is griezelig als dit soort technologie in het geniep wordt gebruikt door machtige mensen om nog meer macht te verwerven,’ meent Huizenga. ‘Maar ik gebruik het out in the open. Daar waar iedereen het kan zien en er kritiek op kan leveren.’[/wpgpremiumcontent]