Even niksen is geen luxe

  • 2356 woorden
  • leestijd is 12 minuten
  • Foto: Eric van den Elsen
Druk-druk-druk, door-door-door; uitrusten doen we wel als we klaar zijn. Maar klaar zijn we natuurlijk nooit. Ondertussen blijkt uit onderzoek dat wie wél rust neemt, mentaal en fysiek gezonder blijft en zelfs productiever en creatiever wordt. Pauze!

Midden in de Tweede Wereldoorlog, terwijl er bommen op Londen vielen en D-day tot in detail moest worden voorbereid, zat de Amerikaanse generaal Dwight Eisenhower zo vaak als hij kon op het Engelse platteland. Daar speelde hij golf en bridge, las cowboyromannetjes, maakte lange wandelingen en dacht vooral niet aan zijn werk.

"Loze momenten zijn perfecte breinpauzes voor herstel en ontspanning."

- Theo Compernolle

Dat klinkt nogal nonchalant en onverstandig: banale cowboyverhalen gaan zitten lezen terwijl de halve wereld in oorlog is en op jou rekent. Maar het was het beste wat hij had kunnen doen. Toen Eisenhower in 1942 in Londen aankwam, als vers benoemde generaal die zich nog moest bewijzen, wachtten hem een chaos en een berg taken. Al snel maakte hij dagen van vijftien tot achttien uur. ’s Nachts kon hij moeilijk in slaap komen omdat alles maar door zijn hoofd bleef malen. En in het hotel waar hij logeerde verbleven ook Britse ministers en hoge militairen, waardoor hij nergens aan zijn werk kon ontsnappen.

Toen deed hij iets moedigs. Hij trok zich terug in een kleine cottage aan de bosrand en durfde daar zomaar rust te gaan zitten nemen. En juist door regelmatig afstand te nemen wist hij het hoofd koel te houden en verstandige beslissingen te nemen in die grote oorlog die om hem heen woedde. Eisenhower werd beroemd vanwege zijn goede inzicht en planning, en schopte het later zelfs tot president van de Verenigde Staten.

Even een tandje erbij

Lang en hard doorbuffelen: het lijkt het recept om veel te bereiken. Wie doorbijt, die komt pas ergens. In drukke tijden zetten we nog een extra tandje bij. We maken lange dagen op ons werk om meer af te krijgen. Thuis racen we van het ene klusje naar het andere om zoveel mogelijk te kunnen afvinken, van de kinderopvang naar de stad, de mail, de administratie, de garage, de supermarkt, de was. We gaan later naar bed zodat we nog meer in onze dag kunnen proppen. En soms werken we zelfs tot diep in de nacht door om dat ene project, die verbouwing of die 28 kindertraktaties af te maken.
Uitrusten is vooral iets wat we ‘verdienen’ als het werk klaar is, een luxe die we uitstellen voor als de tijden wat minder druk zijn. Probleem is dat het werk eigenlijk nooit klaar is. En dat die drukke tijden zich vaak aaneenrijgen en chronisch worden.

Juist betere prestaties

Steeds meer onderzoek bewijst het: regelmatig en op tijd een adempauze nemen is niet alleen prettiger voor onszelf, maar maakt ook dat we juist meer voor elkaar krijgen. Rust in alle soorten en maten, van 5-minuten-pauzes tot lange sabbaticals, heeft grote invloed op onze productiviteit en gezondheid. Het herstelt onze aandacht en motivatie, verbetert onze prestaties, bevordert de creativiteit, maakt ons efficiënter, is goed voor ons geheugen, houdt ons emotioneel stabiel, vermindert burn-out, verlaagt de bloeddruk en hartslag, en maakt ons gelukkiger.
‘We onderschatten hoe goed serieuze rust voor ons kan zijn. En we onderschatten ook hoeveel we kunnen doen als we rust serieus nemen,’ zegt de Amerikaanse wetenschapsauteur Alex Soojung-Kim Pang in zijn boek Rust in uitvoering, waarin hij het voorbeeld van Eisenhower noemt. ‘We zien rust als het andere uiterste van werken en productief zijn. Erger nog, we zien het als de afwezigheid van werk, niet als iets dat op zichzelf staat en zijn eigen kwaliteiten heeft.’
Maar rust en werk zijn geen tegengestelden, zegt Pang. Het zijn partners, die elkaar aanvullen om zo tot de beste prestaties te komen. ‘De beste musici, olympisch kampioenen, schrijvers, ontwerpers, en andere gevestigde en creatieve mensen wisselen dagelijks periodes van intens werk en concentratie af met lange pauzes.’

Platte fietsbanden

Want rust is helemaal niet zo inactief als we denken. Terwijl we voor ons gevoel maar een beetje zitten te lummelen, gebeuren er allerlei nuttige dingen in ons brein en ons lichaam.
In de eerste plaats vullen we onze reserves aan. Onze voorraad energie, motivatie en concentratie, waarmee we er met een fris hoofd tegenaan kunnen, is niet onuitputtelijk. Het is een soort batterij, die regelmatig moet worden opgeladen. Als we te lang achter elkaar druk bezig zijn, putten we die reserves uit. Dan gaan we fouten maken en gaat alles steeds langzamer. En dan kost het steeds meer wilskracht en extra energie om dat vermoeide, duffe hoofd nog ergens toe te dwingen. Alsof we stug blijven doorfietsen op platte banden. Terwijl we alleen maar even hoeven te stoppen om die banden op te pompen, zodat het fietsen weer een stuk makkelijker gaat.

Bibliotheek open

Maar er gebeurt meer. Lang werd gedacht dat ons brein in de standby-stand staat als we rust nemen. Pas in de jaren negentig van de vorige eeuw ontdekten onderzoekers bij toeval dat een aantal hersengebieden juist flink aan de slag gaat zodra we even niksen, en weer uitfloept als we onze hersenen aan het werk zetten. Het default mode network wordt deze verzameling hersengebieden genoemd, wat zoveel betekent als standaard- of terugvalnetwerk. Het blijkt vooral betrokken bij het verwerken van nieuwe gebeurtenissen, en bij spontaan opkomende gedachten en associaties – ‘Goh, hoe zou het toch met Maarten gaan?’
‘Het lijkt op een team van miljoenen intensief samenwerkende bibliothecarissen en archivarissen,’ zegt neuropsychiater Theo Compernolle, die dat netwerk ons ‘archiverende brein’ noemt. ‘Zij bekijken alle nieuwe informatie, sorteren, schonen op, slaan op en brengen het in verband met wat er al is. Ze doorzoeken bovendien steeds het archief om te zien of er oudere informatie is die op dit moment belangrijk zou kunnen zijn. Daarbij zijn ze ook creatief en komen ze met nieuwe, verrassende associaties.’

Dat merken we goed als we maar niet op een bepaalde naam kunnen komen, of ons hoofd breken over een lastig probleem. Juist als we het denkwerk opgeven en gedachteloos onder de douche staan of een wandeling maken, krijgen de archivarissen eindelijk de ruimte om het archief te doorzoeken. En dan schiet de oplossing ons vaak zomaar te binnen.
Dat maakt meteen duidelijk hoe belangrijk deze hersengebieden zijn voor onze creativiteit en voor het leggen van verbanden waar we met ‘gewoon’ denkwerk niet op komen. Tijdens het werk vullen we ons brein met informatie, en wanneer we rust nemen wordt die informatie verder verwerkt, opgeslagen en ingebed.

Compernolle legt dit ook uit in zijn boek Ontketen je brein. Hij licht toe: ‘Geregeld nietsdoen in de zin van denkpauzes, ontspanning, vrij zijn van taken en nergens mee bezig zijn, is van levensbelang voor je intellectuele productiviteit en creativiteit. Daarom is wat de meesten van ons als “verloren tijd” beschouwen in feite ideale werktijd voor je archiverende brein; en is onafgebroken aan je schermpje gekluisterd zitten een ramp voor je productiviteit en vooral je creativiteit.’

Chronische stress

Een derde reden om adempauzes in te lassen: naarmate onze mentale reserves opraken, zijn we steeds minder goed in staat om onze primitieve reflexen onder de duim te houden. Onze lager in het brein gelegen, primitieve hersengebieden waren ooit van levensbelang voor onze verre voorouders, die bliksemsnel moesten reageren op gevaar en andere belangrijke zaken. Een hard geluid? Vluchten! Nieuwe informatie? Interessant, eropaf! Ons primitieve brein is onbewust, associatief, trekt snelle conclusies, stuurt onze emoties, en is snel afgeleid door nieuwe prikkels.
Hoe vermoeider we raken, hoe meer die primitieve reflexen met ons aan de haal gaan. We raken afgeleid door geluiden, kunnen de verleiding niet weerstaan om binnenkomende mail te checken, raken gestrest door alles wat we te doen hebben, springen van taak naar taak en verliezen het overzicht. Waardoor we steeds minder voor elkaar krijgen. Rust maakt dat we weer zien wat écht belangrijk is, en ons daartoe kunnen zetten.

TEST
Doe de test »

Is het tijd voor een nieuwe baan?

En wat we tot slot niet moeten vergeten, is dat rust heel belangrijk is voor ons stressmanagement, zegt Compernolle. ‘Er is niks mis met stress, zolang het maar “intervalstress” is, dus afgewisseld met herstelperiodes. Anders wordt het chronisch, en dat is echt ziekmakend.’
Juist wanneer het gillend druk is, hebben we dus extra veel oplaadtijd nodig om scherp te blijven, prioriteiten te stellen en creatief te zijn. Hoe meer tijd we in de prestatiestand staan, hoe meer tijd we ook in de ruststand moeten doorbrengen.

Spijbelgevoel

Toch zijn we juist geneigd om alle verloven in te trekken wanneer we veel te doen hebben. Ja hallo, zeggen we, daar heb ik nu echt geen tijd voor, zo raak ik nog meer achterop. Er wachten klanten op me, de kinderen hebben me nodig, ik heb duizend dingen te doen, ik moet deze berg werk afkrijgen! Het laatste waar we aan denken in een overvolle dag, is om alles in de steek te laten en doodleuk een dutje te doen of een boswandeling te maken. Dat voelt als spijbelen, weglopen voor je verantwoordelijkheid, luiheid.
Halfslachtig doorgaan terwijl we moe zijn neemt dat schuldgevoel weg, en het staat bovendien beter voor de buitenwereld. Lekker niksen naast een berg rommel of werk roept op zijn minst opgetrokken wenkbrauwen op. Terwijl we heel betrokken lijken als we onafgebroken druk doen, zowel op ons werk als thuis. Maar ondertussen glippen de uren door onze vingers zonder dat we echt iets bereiken. Alles gaat steeds langzamer, onze gedachten dwalen af, we onthouden minder en verliezen het overzicht. En aan het einde van de dag is er dubbel verlies: we hebben én minder bereikt dan we wilden, én we hebben onze reserves niet opgeladen.

Overwerk voegt niets toe, weet Compernolle. ‘Er is een interessante grafiek waarbij de gemiddelde werkweek van verschillende landen is afgezet tegen de productiviteit van de inwoners per uur. Daarin zie je duidelijk dat hoe meer uren mensen maken in bepaalde landen, hoe minder hun productie per uur, uitgedrukt in het bruto binnenlands product.’
Het beste recept voor goede prestaties blijkt dan ook om periodes van intens werk af te wisselen met periodes waarin we volledig ontspannen en weer opladen. Dus óf rusten, óf werken, maar niet het grijze middengebied waarin we steeds meer op ons tandvlees lopen. Zoals sportpsychologen Tony Schwartz en Jim Loehr het zeggen in hun boek The power of full engagement: leef als een sprinter, niet als een marathonloper.

Rust die werkelijk werkt

Behalve het feit dat we rust moeten nemen, is minstens zo belangrijk hoe we rusten. Stoppen met werken betekent niet automatisch dat we ook opladen.
De Duitse sociologe Sabine Sonnentag houdt zich al twintig jaar bezig met de vraag hoe we het beste opknappen van vrije weekenden, pauzes en vakanties. Zij ontdekte vier grote factoren die bijdragen aan ons herstel: mentale afstand, een gevoel van controle, mastery experiences (merken dat je iets onder de knie krijgt) en ontspanning.
Mentaal afstand nemen betekent dat we ons even helemaal niet bezighouden met alles wat we ‘moeten’ wanneer we rusten. Geen werkmail, geen werktelefoontjes, geen gedachten over werk. Hoe meer dat werknemers lukt in hun vrije uren, hoe tevredener ze met hun leven zijn en hoe minder symptomen van psychologische overbelasting ze hebben. Maar het geldt bijvoorbeeld ook voor klusjes thuis: een huisvrouw heeft pas echt vakantie als ze ook vrij heeft van de boodschappen, het eten en de was. En iemand met jonge kinderen komt pas echt tot rust door even helemaal weg te zijn van de luiers, de fruithapjes en het gehuil.
Controle verwijst naar het gevoel dat we zelf invloed hebben op ons leven. Hoe meer we zelf kunnen kiezen hoe we onze tijd, energie en aandacht besteden in onze vrije uren, hoe meer we ervan opknappen. Hoe heerlijk is het om een lege dag voor ons te hebben, die we helemaal kunnen besteden zoals we zelf willen, zonder dat onze plannen steeds doorkruist worden door werkkwesties of kinderbehoeftes.
Mastery experiences zijn uitdagende activiteiten waarbij we iets nieuws leren, bijvoorbeeld een taal leren, een berg beklimmen, of aan een nieuwe hobby beginnen. Ze leiden ons af van onze dagelijkse beslommeringen en geven ons het fijne gevoel dat we iets kunnen.

Ontspannend zijn activiteiten die prettig én eenvoudig zijn. Dat betekent niet dat we passief hoeven te zijn, we kunnen ook een eind gaan rennen, zolang het maar niet voelt als ‘moeten’.
Recent onderzoek bevestigt dat laatste. De Amerikaanse onderzoekers Emily Hunter en Cindy Wu keken vijf dagen lang hoe werknemers hun pauzes invulden en hoezeer ze ervan opknapten. Twee kenmerken bleken het belangrijkst voor het herstel. Het eerste is dat we iets doen waaraan we echt plezier beleven. Dus geen nuttige klusjes afvinken bij wijze van rustpauze, maar iets doen waarvan we echt blij worden. Kletsen en lachen met een leuk iemand, een terrasje pakken, een wandeling maken in een mooie omgeving.
Het tweede kenmerk was verrassend: een pauze heeft vooral effect als we haar vroeger op de dag nemen, dus midden in de ochtend in plaats van na 12 uur. Hoe meer uren verstreken waren sinds het begin van de werkdag, hoe minder werknemers aan hun pauze hadden.
Dat betekent dat we vroeger pauze moeten nemen dan we zelf denken, misschien wel voordat we écht moe zijn. En dat we goed moeten letten op de eerste tekenen van vermoeidheid. Compernolle: ‘We moeten absoluut beter luisteren naar ons lichaam.’

Denk aan Eisenhower

Eisenhower luisterde in elk geval op tijd naar wat hij nodig had. Zijn tijd in Telegraph Cottage voldeed precies aan de voorwaarden voor rust, zegt wetenschapsauteur Pang. Afgezien van de bomkraters op de golfbaan was het er zo vredig dat je niet zou denken dat er een oorlog aan de gang was. De locatie was geheim en werk was een verboden onderwerp, zodat Eisenhower genoeg afstand had om bij te komen. Hij kon bovendien zijn eigen tijd indelen, ervoer dat hij bedreven raakte in bridge en golf, en ontspande bij het lezen van simpele cowboyromannetjes.
Ook wij zitten geregeld vast in onze eigen, persoonlijke strijd tegen de klok en onze to-do-lijst, terwijl we gebombardeerd worden door kleine en grote taken, eisen, prikkels, e-mails en appjes. Steeds als we onszelf daarin dreigen te verliezen, zouden we aan Eisenhower moeten denken. De man die in het midden van een echte oorlog rust durfde te nemen.

Bronnen o.a.: E. Hunter en C. Wu, Give me a better break: choosing workday break activities to maximize resource recovery, Journal of Applied Psychology, 2016 / S. Sonnentag, Psychological detachment from work during leisure time: the benefits of mentally disengaging from work, Current Directions in Psychological Science, 2012

Ontketen je brein
Boekentip

Ontketen je brein

Theo Compernolle
Rust in uitvoering. Meer voor elkaar krijgen door minder te werken
Boekentip

Rust in uitvoering. Meer voor elkaar krijgen door minder te werken

Alex Pang
auteur

Janneke Gieles

Werken op de redactie Psychologie Magazine is alsof ik nog steeds psychologie studeer, maar dan leuker en diepgaander. Steeds weer een ander onderwerp uitpluizen, speuren naar nieuw interessant onderzoek, praten met onderzoekers en auteurs over hun ideeën, en lekker filosoferen en eigen ervaringen uitwisselen met collega’s.

» profiel van Janneke Gieles
  • Meer over

    Werk

    Valt er nog een mouw aan te passen, of is het toch tijd voor een andere baan?

    Bekijk dit thema
  • Meer over

    Mindfulness

    Mindfulness leert om er écht te zijn. Breng je je aandacht op een vriendelijke manier terug.

    Bekijk dit thema

Dit vind je misschien ook interessant

Video

Eerste hulp bij keuzestress

Blijf je maar twijfelen over je studiekeuze, vakantiebestemming of welke schoenen je wilt kopen?
Bekijk video
Video

Eerste hulp bij keuzestress

Blijf je maar twijfelen over je studiekeuze, vakantiebestemming of welke schoenen je wilt kopen?
Bekijk video
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Column

Wanneer verwen je kinderen te veel?

Steven Pont schrijft columns en boeken over opvoeding, het gezin en de ontwikkeling van kinderen. Ki...
Lees verder
Column

Wanneer verwen je kinderen te veel?

Steven Pont schrijft columns en boeken over opvoeding, het gezin en de ontwikkeling van kinderen. Ki...
Lees verder
Verhaal

Filosoof Damiaan Denys: waarom is Nederland uitgeput?

We horen bij de gelukkigste landen ter wereld, maar de cijfers over burn-out, depressie en zelfmoord...
Lees verder
Interview

Psychiater Christiaan Vinkers over stress en burn-outs

Als we de media moeten geloven, loopt half Nederland met burn-outklachten. Maar volgens onderzoeker ...
Lees verder
Artikel

De valkuil na een burn-out

Annegreet van Bergen, auteur van 'De lessen van burn-out', schoot na haar burn-out opnieuw in de str...
Lees verder
Artikel

Helpt bidden tegen ziektes?

Dat een gebed kan helpen je beter te voelen en van ziekte te genezen, is niet zo verwonderlijk. Bidd...
Lees verder
Kort

Gestreste blik op de medemens

Druk-druk-druk, door-door-door; uitrusten doen we wel als we klaar zijn. Maar klaar zijn we natuurli...
Lees verder
Verhaal

Zo bewaak je je grenzen

We hebben vaak het gevoel dat we worden overvraagd en dat er over onze grenzen heen wordt gewalst. M...
Lees verder