Psychopatholoog Kees Hoogduin: ‘Ik hou van ongewone stoornissen’

Hij heeft een voorliefde voor vreemde gevallen – patiënten met hysterische verlammingen, vrouwen die al twintig jaar fluisteren. Maar in zijn bedrijf wordt gewerkt met ‘saaie’ protocollen. Wat drijft psychopatholoog Kees Hoogduin?

‘Over een paar jaar bestaat burn-out niet meer.’ Psychiater en hoogleraar psychopathologie Kees Hoogduin (64) neemt nog een slok thee en gaat losjes achterover in zijn stoel zitten. ‘Omdat mensen het herkennen. Vroeger ging men door tot men omviel, maar nu gaat een werk­nemer sneller naar de bedrijfsarts en zegt: “Het gaat niet meer. Ik slaap slecht, voel me gespannen, ik ben moe, raak gedemotiveerd.” En als het een groot bedrijf is, krijgt hij tijdelijk wat minder werkdruk. Want werkgevers hebben tegenwoordig veel begrip voor de situatie.’

Zijn eigen bedrijf heeft een grote rol gespeeld in het bekend maken van burn-out. Hoogduin is een van de drie oprichters en directielid van de hsk-groep. Deze landelijke organisatie met 19 vestigingen en meer dan 140 psychologen in dienst richt zich op de behandeling van burn-out en andere psychische klachten, zoals depressie en angst. ‘Ik zag laatst dat burn-out nog maar achttien procent van onze aanmeldingen vormt. En dat is weleens 48 procent geweest.’

The Sopranos

Kees Hoogduin ontvangt zijn bezoek in het hoofdkantoor van hsk, een statige witte villa in Arnhem. Hoewel zijn kamer verder sober en zakelijk is ingericht, heeft hij zich omringd met spullen die niet meer in zijn eigen huis pasten: schilderijen

en zware antieke tafels en stoelen.

Hoogduin is een tevreden man. Een deel van het bedrijf is voor een mooi bedrag verkocht, de succespercentages van de therapeutische behandelingen zijn hoog. En dat voor een bedrijf dat als een klein psychologenpraktijkje is begonnen. ‘Op een gegeven moment, zo’n zestien jaar geleden, werd ik in de Gelderlander geïnterviewd over werkstress. Naar aanleiding daarvan kwamen er heel veel mensen bij me met hun werkproblemen. En toen besloten we met Schaap – die is nu hoogleraar in Groningen – en Kladler, een student van ons, om het serieus aan te pakken.’

Grote bedrijven en de overheid kregen ze als klant, zonder ooit aan acquisitie te doen. Het geheim? Geen wachtlijsten, snelle behandelingen en uitsluitend wetenschappelijk bewezen therapie. ‘We werken alleen volgens de cognitieve gedragstherapie. Want bij vrijwel alle problemen in het dagelijks leven – angsten, depressies, relatieproblemen, verzin het maar – is de cognitieve gedragstherapie de winnaar. Als het niet is aangetoond, wordt het bij ons niet gegeven. Welke therapieën niet mogen? Ik vind het flauw om die hele rij weer te verketteren, maar groepstherapie wil ik niet, psychoanalyse mag niet.’

In de jaren zeventig was Hoogduin een van de grondleggers van de directieve therapie, die een alternatief wilde zijn voor de psychoanalyse. Directief, omdat de psychiater of psycholoog directieven, aanwijzingen, moest geven in plaats van peinzend en knikkend iemands verhaal aan te horen. Hoogduin veert op van zijn stoel: ‘Ken je de serie The Sopranos? Met Kerst heb ik een paar van die dozen gekregen. Ik erger me wezenloos aan die psychoanalytische psychiater. Tony Soprano heeft een bloedfobie – zij noemen dat een paniekstoornis, maar wij een bloedfobie want hij valt flauw als hij vlees ziet, en bij een paniekstoornis val je niet flauw. Maar goed, dan komt hij bij die vrouwelijke psychiater, en hij zit daar maar te tieren: “Fuck you en fuck you.” En het enige wat zij steeds zegt: “Ik merk dat je vloekt?” Na drie jaar is er nog helemaal niets veranderd. Psychoanalyse helpt niets bij angsten.’

De cognitieve gedragstherapie zoals die bij zijn eigen hsk bedreven wordt, gaat volgens strikte protocollen. ‘Dat is helemaal voorgedrukt, alle behandelingen zijn hetzelfde. Heel saai voor de therapeuten.’ Die bovendien bij hsk ook nog streng worden gecontroleerd. ‘Daar gaan we heel ver in. We stellen per therapeut het percentage klachtenreductie vast dat hij heeft bereikt over de laatste vijftig patiënten. Dat kan ik allemaal zien in de computer. Ik typ dan in: vestiging Utrecht. Daar werken een stuk of twaalf therapeuten, en achter hun naam staat hun gemiddelde succespercentage. Bij ons ligt dat op de 95,2. Onder de negentig krijgt iemand supervisie over alles wat hij die dag heeft gedaan.’

Krijgen zijn eigen werknemers daar dan geen stress van? ‘Ja, soms is dat heel vervelend. Een aantal nam direct ontslag toen wij dat invoerden. En verder werken wij vooral met jonge, beginnende psychologen.’

Lammen en blinden

Ook al is Hoogduin in zijn bedrijf voorstander voor strikte protocollen, zelf kan hij er niet goed tegen. ‘Ik ben gepromoveerd op dwang en op smetvrees, en ik heb een paar honderd cliënten behandeld. Maar toen had ik er zó genoeg van. Het volgde allemaal hetzelfde patroon: na zitting zeven ging het beter met ze. Maar dan kwamen er allemaal extra angsten naar boven, die ze normaal altijd onderdrukten met hun rituelen. En daarna werden ze somber, en daarna moesten ze het leven weer oppakken. En zo ging die trein maar door. Heel snel ben ik toen dingen gaan aanpakken waar nog geen behandeling voor was. Dus hoewel ik een enorm voorstander ben van protocollair werken, ging ik merkwaardigerwijs patiënten behandelen waar nog geen enkele ­wetenschappelijke behandeling voor was. Zoals anorexia, een aandoening waar nog steeds geen oplossing voor bestaat.’

In augustus komt er van hem een boek uit over ongewone stoornissen. Zoals de vrouw met een enorme schrikreflex, die als er op de deur werd geklopt een stuk de lucht in sprong. Of de man die ’s winters geheel zwarte vingers had doordat zijn bloedvaten helemaal dichtzaten van de kou. Voor Hoogduin is het dan een uitdaging om een geschikte behandeling te verzinnen. Zoals bij de man met de zwarte vingers: ‘Je kunt met een eenvoudige techniek de temperatuur van de handen beïnvloeden. Als je denkt aan iets warms – je doet je ogen dicht en je stelt je voor dat je je handen bij de kachel houdt –, neemt de temperatuur in je handen aantoonbaar toe. Dat is een heel goed trucje. Bij deze man werkte het: dan zag je die handen zo van zwart via lichtblauw naar roze gaan.’

Een andere grote voorliefde van Hoogduin zijn de conversiestoornissen; lichamelijke klachten waar geen fysieke oorzaak voor te vinden is, zoals verlammingen en toevallen. ‘Hysterie’, werd het vroeger genoemd, ‘psychogene lammen en blinden’, noemt hij ze zelf. Een stoornis die niet vaak voorkomt – 16.000 patiënten in Nederland, schat hij.

Een voorbeeld dat vaak genoemd wordt in psychologische handboeken, is de ‘arc de cercle’; vrouwen die in een aanval een soort bruggetje achterover maken. ‘Nou ja, bruggetje. Ze liggen meestal op hun zij, maar voor de foto wordt er dan een bruggetje van gemaakt. Ik heb een vrouw in behandeling gehad die ’s nachts aanvallen had die een paar uur duurden. Het is een soort kramp van de lange rugspieren, waarbij haar buik en bekken naar voren en het hoofd en de benen naar achteren trekken.’

Ja-woord

Binnen de conversiestoornissen is een van zijn fascinaties de fluisterstem. ‘Afonie, mensen die hun stem kwijt zijn. Mensen die al twintig jaar alleen maar fluisteren.’ Een fluisterstem komt ook in het dagelijks leven voor, vertelt Hoogduin. ‘Je kunt gerust zeggen dat twintig procent van de vrouwen dat weleens heeft gehad. Een uurtje, een paar dagen. Laatst op mijn verjaardag waren twee vriendinnen een beetje hees. Ja, verkouden, zeg je dan altijd. Maar met een verkoudheid ben je nooit zo hees.’

Het komt voort uit stress. ‘Bij de huwelijkssluiting geven vrouwen het ja-woord vaak ­fluisterend. Bij mannen is het meestal geen fluisterstem, maar een kraakstem. Zelf heb ik het ook weleens gehad, bij een gesprek dat ik niet wilde voeren. “Goh, wat ben je hees?” “Ja, koutje gepakt.” En ik moet zeggen, het voordeel van zo’n stem is dat het maar een kort gesprek wordt. Toen ik buiten stond, was het direct weer weg.’

Voor mensen die al jarenlang kampen met een fluisterstem, heeft Hoogduin een behandeling bedacht. Een gedragstherapeutische techniek die in de jaren veertig in Amerika is ontwikkeld om autistische kinderen aan het praten te krijgen. ‘Wat je dan doet: alles wat die mensen aan geluiden voortbrengen, beloon je. Dan vraag je: “Hoest u even?” Als zij dan een soort kuchgeluid maken, beloon je het: “Prachtig, prachtig.” Dan moeten ze wat harder proberen te kuchen, en iedere keer als het geluid ergens op lijkt, betekent dat dat die spiertjes van de stembanden weer een beetje de goede kant opgaan. In gemiddeld zo’n anderhalf uur kunnen ze weer praten.’

Dit soort wonderbaarlijke genezingen worden door hem wetenschappelijk getoetst en uiteindelijk weer vastgelegd in een – hoe kan het ook anders – keurig protocol. Eenzelfde soort gedragstherapie, en soms ook hypnose, doet hij ook bij mensen die verlamd zijn of toevallen hebben.

Hoe ontstaan verlammingen waar geen lichamelijke oorzaak voor is? ‘We kennen het bij dieren. Als dieren bedreigd worden, staan ze soms letterlijk stijf van angst. Een kat vangt een mus, die mus ligt daar voor dood, die kat kijkt de andere kant op en de mus vliegt alsnog weg. Een overlevingsreflex. Bij mensen zou dat ook zo zijn: tijdens een verkrachting kunnen sommige vrouwen zich niet bewegen. Volgens een onderzoek gebeurt dit bij de helft van de verkrachte vrouwen.’

En ook het omgekeerde, onwillekeurige bewegingen of toevallen, vind je terug in het dierenrijk. ‘Je hebt dus aan de ene kant ezels die zogenaamd koppig zijn, maar die helemaal verkrampt zijn. En je hebt paarden die juist op hol slaan. Nou, die twee modellen heb je bij mensen ook: ze kunnen verlamd raken van angst, en ze kunnen beven en schudden van schrik. Dat zijn beide conversiestoornissen.’

Profvoetballer

Het lijkt wel of alles wat Kees Hoogduin onderneemt in goud verandert. Succesvol zakenman, gerespecteerd hoogleraar, ondernemend pionier, verdienstelijk therapeut, populaire boekenschrijver. En alles zonder duidelijke carrière­planning, beweert hij. Zelf kijkt hij er met verbazing naar: ‘Hoe raar dat kan lopen. Dat hsk, daar werken nu 250 mensen, dat is toch onvoorstelbaar. Dat dat gewoon maar loopt, terwijl je onderwijl aan het sporten bent en boekjes schrijft.’

Hij beschouwt zichzelf als een zondagskind, omdat hij een goed stel hersens heeft en veel dingen hem makkelijk afgaan. ‘Ik ben echt een zondagskind. Hoewel een heel goede vriendin van me zei: “Ja, maar wel op maandag geboren.” Daarmee bedoelde ze dat ik zelf dat gevoel graag koester, maar dat het in de praktijk wel tegenvalt. Want ik heb bijvoorbeeld lang als psychiater in het ziekenhuis gewerkt. Daar begin je ’s ochtends vroeg, en om half tien ’s avonds kom je pas thuis. Dat is natuurlijk geen zondagskind. Dat is een gebroken, gesloopte, uitgewoonde dokter.’

Voor dit interview heeft hij geprobeerd zich te verdiepen in zijn motieven. Waarom werkt hij zo hard, waarom zoekt hij altijd nieuwe paden om in te slaan? Waarom is hij nog steeds het hele weekend aan het schrijven aan zijn boek? Niet om de top te halen, zegt hij zelf. ‘Ik zou mijn hele wetenschappelijke carrière opgeven om beroepsvoetballer te zijn. Ja, zelfs om oud-beroepsvoetballer te zijn. Ik heb altijd gevoetbald, hoewel ik er niets van bak. Ik was traag, heb nooit wat gewonnen, maar ik vond het fantastisch.’

Hetzelfde heeft hij met marathons lopen: ‘Ik loop als een krant, en toch doe ik mee met de Nederlandse kampioenschappen. Dit zeg ik om aan te geven dat het niet allemaal zo top hoeft te zijn. Waarom ben ik zo druk bezig met allemaal sporten die onzinnig zijn, voor iemand met mijn bouw? Uitdagingen, het zijn uitdagingen. Voetballen is een avontuur, marathonlopen is een avontuur en nieuwe behandelingen uitproberen is een avontuur. Dat is de kern.

z De boeken Psychologische interventies bij conversiestoornissen en Psychologische inter­- venties bij ongewone stoornissen verschijnen deze zomer bij uitgeverij Boom.

auteur

Heleen Peverelli

» profiel van Heleen Peverelli

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Magneettherapie voor psychopaten

Hij heeft een voorliefde voor vreemde gevallen – patiënten met hysterische verlammingen, vrouwen ...
Lees verder
Interview

Psychopatholoog Kees Hoogduin: ‘Ik hou van ongewone stoorn...

Hij heeft een voorliefde voor vreemde gevallen – patiënten met hysterische verlammingen, vrouwen ...
Lees verder
Branded content

Beveiligd: Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is.
Lees verder
Branded content

Beveiligd: Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is.
Lees verder
Training

Coach worden: de eerste stap

Ontdek de eerste stappen om coach te worden.
Lees verder
Training

Coach worden: de eerste stap

Ontdek de eerste stappen om coach te worden.
Lees verder
Artikel

Psychiater in de Bijlmer: Rudie Jesserun

Een welbespraakte, innemende man. Hij wordt volgende maand vijftig, maar oogt als achter in de derti...
Lees verder
Artikel

Neem je therapeut op schoot

Waarom zou je in de grijze spreekkamer van een therapeut gaan zitten, als je ook thuis met een lapto...
Lees verder
Advies

Hoe vind ik een relatietherapeut?

Hij heeft een voorliefde voor vreemde gevallen – patiënten met hysterische verlammingen, vrouwen ...
Lees verder
Artikel

Ik ruik zelfs het ziekenhuis weer

Stagiair Marius Hordijk volgt hypnotherapie tegen zijn naaldenangst
Lees verder
Video

In therapie: Hoe haal ik VOLDOENING uit m’n werk?

Altijd al willen weten wat er nou gebeurt tijdens een therapiesessie met een psycholoog? In deze vid...
Bekijk video
Advies

Hoe krijg ik mijn vader naar een psycholoog?

Hij heeft een voorliefde voor vreemde gevallen – patiënten met hysterische verlammingen, vrouwen ...
Lees verder