Nietsdoen zo doe je dat

Even luieren kan zo lekker zijn... Vreemd genoeg krijgen we het zelden voor elkaar. Terwijl gas terugnemen en nietsdoen ook nog eens heel nuttig is. Daarmee brengen we onze hersenen namelijk letterlijk op andere gedachten.

Hoe vaak kent je leven ontspannen momenten? Een gok: buiten de vakanties waarschijnlijk niet zo vreselijk veel. Volgens het scp heeft van de Nederlanders tussen de 25 en de 49 – die in ‘het spitsuur van het leven’ dus – meer dan de helft geregeld een opgejaagd gevoel. En bij een aanzienlijk deel van deze spitsuurgroep is dat gevoel ook in het weekend aanwezig. Vooral vrouwen en hoger opgeleiden maken in groten getale melding van chronische jachtigheid. Voor hen is het een zeldzame luxe geworden dat ze ’s ochtends bij het wakker worden kalmpjes kunnen fantaseren over wat ze die dag eens zullen gaan doen.

Jammer, want je hebt zulke momenten echt nodig, zegt Sophie Schweizer, onderzoekster klinische neuropsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Alleen een stressvrij brein kan echt ‘ontfocussen’, ontdekte de neuropsycholoog tijdens haar onderzoek naar creatieve processen in de hersenen. En dat is nodig om de dingen op een andere manier te kunnen zien. Naar het slaapkamerplafond staren, in de trein uit het raam kijken: het lijkt misschien nutteloos, maar het is dé manier om nieuwe ideeën op te doen.

Stress activeert de frontale cortex, licht Schweizer toe. In dit hersengebied zetelen vaardigheden als logisch redeneren en het plannen van taken; allemaal heel belangrijk, maar wie het volledig over deze boeg gooit, wordt wat je noemt beperkt van geest. ‘Uit onderzoek blijkt dat mensen onder chronische stress steeds inflexibeler worden en zich afsluiten voor een alternatieve aanpak,’ zegt de neuropsychologe. ‘Je gaat koppig volharden in bekende patronen, zelfs al wéét je ergens best dat die niet werken.’

Steeds gevoeliger

Vandaar dus dat we er in zulke periodes toe neigen tot diep in de avond door te ploeteren op een rapport, ook al zouden we stukken sneller klaar zijn als we de volgende dag die goed ingevoerde collega even consulteerden. Vandaar ook dat we ons vastbijten in óns gelijk tijdens een conflict, en geen oog meer hebben voor andere mogelijke oplossingen.

En, vervolgt Schweizer: ‘Hoe vaker je zulke stressreacties activeert, hoe moeilijker ze te stoppen zijn. In je brein worden als het ware bepaalde paadjes uitgesleten, terwijl de alternatieve paadjes overwoekerd raken. Het wordt dus steeds moeilijker om iets nieuws uit te proberen.’

Overigens wordt dergelijk contraproductief gedrag nog versterkt door het feit dat chronische stress een soort groeibevorderaar is voor de amygdala. Deze diep in ons brein gelegen kern speelt een belangrijke rol bij de verwerking van emoties. Als de amygdala langdurig wordt geactiveerd, neemt hij in omvang toe en vertakt hij zich verder.

‘Daardoor word je in stressvolle periodes steeds gevoeliger,’ legt Sophie Schweizer uit. ‘Je barst bijvoorbeeld sneller in tranen uit en ergert je veel eerder. Dingen waar je in rustige tijden schouderophalend aan voorbijgaat, irriteren je ineens ontzéttend.’ Ziedaar waarom we uitgerekend na een drukke week die stofvlokken rond onze voeten geen seconde langer verdragen – al moeten we midden in de nacht de koude kelderkast in om de stofzuiger te pakken, en liggen we daarna stuiterend van de adrenaline in ons bed.

Kortom, het geniepige aan stress is dat je, als je eenmaal flink opgefokt bent, er vaak toe neigt dat vuurtje zelf verder op te stoken.

Daarbij speelt nog een intrigerend fenomeen een rol, namelijk dat veel mensen in periodes van overbelasting de neiging hebben taken op zich te nemen waar ze welbeschouwd niks mee hebben. ‘Zelfinfiltratie’ heet dit verschijnsel. ‘Het komt erop neer dat je onder invloed van stress als het ware vergeet wat je het liefst doet,’ legt sociaal psychoog Sander Koole uit. ‘Veel mensen blijken hun eigenlijke doelen dan uit het oog te verliezen en zich makkelijk doelen te laten aanpraten die ze helemaal niet leuk vinden.’

Koole, onderzoeker aan de Vrije Universiteit Amsterdam, publiceerde samen met vijf Duitse psychologen een artikel waarin hij beschrijft hoe proefpersonen meedraaiden in een gesimuleerde werkdag; al na een matige hoeveelheid ‘werk’druk vergaten ze voor welke taken ze aanvankelijk hun voorkeur hadden uitgesproken. Ze namen zonder meer aan dat ook onaantrekkelijke klusjes tot hun zelfgekozen pakket behoorden. Die moesten ‘dus’ met toewijding worden uitgevoerd.

Klaarwakker in bed

En zo jakkeren we te vaak dóór, constateert Ingrid Verbeek, slaaptherapeut bij het centrum voor slaapgeneeskunde Kempenhaeghe. ‘Ontspannen is iets geworden wat we pas gaan doen als we eigenlijk al te ver gegaan zijn,’ constateert de medisch biologe. Overigens best begrijpelijk, vervolgt ze, want voor nietsdoen worden we ook niet beloond. ‘Of heb jij ooit iemand horen zeggen: “Goh, wat kun jíj je goed ontspannen”? Inspanningen, díé tellen.’

Dus houden we onszelf de hele dag flink op toeren. Om vervolgens ’s nachts verbaasd vast te stellen dat we wel moe zijn, maar klaarwakker in bed liggen. Of telkens opschrikken uit een woelige slaap.

‘Je neemt de onrust van de dag mee de nacht in,’ legt Verbeek uit. ‘Vergelijk het met een auto. Als je die de hele dag in een hoog toerental laat rijden, is hij ’s avonds oververhit. Voor mensen die slaapproblemen krijgen doordat ze de hele dag maar doorrennen, is het echt niet voldoende om een halfuur vóór bedtijd gas terug te nemen. Ze zouden de hele dag door moeten op- en terugschakelen. Pas dan kan hun lichaam ’s avonds weer soepel de overgang naar nachtrust maken.’

Sommige mensen moeten dat schakelen tussen activiteit en rust helemaal opnieuw leren, weet Verbeek. Die moet je bij wijze van spreken eerst inprenten dat je bést eens op je gemak naar de wc mag, en écht wel een praatje bij de koffieautomaat kunt maken.

‘Als die natuurlijke pauzes er eenmaal weer in zitten, brengen we ze ademhalingsoefeningen bij die ze op zo’n moment kunnen doen,’ vervolgt ze. ‘Op een gegeven moment bouwen we die uit naar ontspanningsoefeningen. Uiteindelijk leren onze cliënten om tijdens elke pauze even bij zichzelf na te gaan of hun adem niet te snel en te “hoog” is, of hun spieren niet gespannen zijn. En om de balans te herstellen zodra ze constateren dat ze zulke stressverschijnselen vertonen.’

Want balans, daar draait het uiteindelijk allemaal om, besluit Verbeek. Geregeld een sprintje trekken is echt niet slecht voor ons systeem – wanneer er als tegenwicht ook maar geregeld rustmomenten zijn.

Lekker wegkijken

Dat rustmoment hebt je nu, ontspannen lezend in je warme woonkamer. Wellicht zag je net een stofvlok rond je voeten wolken, of dwaalt je blik van tijd tot tijd langs de stapel declaraties die nog naar de verzekering moet. Maar je keek lekker weer weg, want dat kun je vandaag prima. Op dagen als deze weet je gewoon dat alles zijn tijd heeft, en dat er dus ook tijd moet zijn om rustig te zitten. Bovendien: wie heeft eigenlijk bepaald dat stofvlokken en declaraties jouw ding zijn?

Houd dat besef vast als straks het volle leven weer je kant op rolt. Want er zal niemand tegen je zeggen dat je je zo geweldig kunt ontspannen. Het verschil is dat je het nu tegen uzelf zegt. En het vervolgens ook dóét. Zodat de stress geen kans krijgt om paadjes uit te slijten in je brein en taken op je bord te schuiven waar je helemaal geen trek in hebt…

Niksen voor beginners

  • Betrap je jezelf op de neiging om natuurlijke rustmomenten – koffiepauze, wc-bezoek – uit te stellen? Zie dat als een teken van oplopende stress en leg jezelf deze pauzes dan juist bewust op.
  • Maak vaker wandelingen in het groen. Stapels onderzoek bewijzen: niets rustgevender dan dat! Planten en bomen zijn mooi zonder nadrukkelijk de aandacht te vragen. Daardoor kunt je je ‘cognitieve batterijen’ in de natuur veel beter opladen dan tijdens een ommetje in de stad.
  • Zet jezelf geregeld op prikkeldieet: laat tv en computer uit en zet je telefoon op de voicemail – of zeg tegen anderen dat je ‘druk en onbereikbaar’ bent. Iedereen heeft het van tijd tot tijd nodig om alleen te zijn met de eigen gedachten.
  • Onderzoek eens wat je onrustbronnen zijn. Waardoor blijf je in de ‘actiestand’ hangen? Wil je diep van binnen alles wat op je lijstje staat écht doen? Stel een not-to-do-lijst op. En zorg dat je die lijst geregeld tegenkomt.
  • Neem vermoeidheid serieus; het is een teken dat het tijd is voor herstel. Wie zo’n waarschuwing negeert, moet steeds meer inspanningen leveren om productief te blijven, en vraagt uiteindelijk om een depressie of een burn-out.
  • Heb je de neiging in gedachten af te dwalen? Wees niet te streng voor jezelf, want mind wandering kan nuttig zijn. Onderzoek wees namelijk uit dat er twee breingebieden bij actief zijn waarvan tot voor kort werd aangenomen dat ze niet samengingen: het executive control system, dat doelgerichte handelingen coördineert, en het default network, waar zelfgerelateerd denkwerk plaatsheeft. Volgens deskundigen slaat dagdromen dus een brug tussen je activiteiten en je ‘diepste zelf’. Daarmee geeft het samenhang aan je leven.

Als het aan Tony Crabbe ligt, schrappen we het woord ‘druk’ uit ons woordenboek. Juist in mínder doen ligt de sleutel naar meer geluk en creativiteit, zegt de beroemde Britse bedrijfspyscholoog. Speciaal voor Psychologie Magazine schreef hij dit essay over de kunst van onproductief zijn.

auteur

Anne Pek

Gezondheid is zoveel meer dan niet ziek zijn. Het is ook lekker in je vel zitten, zin hebben in dingen, ermee kunnen omgaan als het even tegenzit. Als wetenschapsjournalist volg ik gretig het onderzoek naar alles wat ons geestelijke en fysieke welzijn beïnvloedt, en al sinds 2005 schrijf ik voor Psychologie Magazine over gezondheid in die brede zin.

» profiel van Anne Pek

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Een doeltreffend schot

Een ervaren voetballer heeft slechts een fractie van een seconde nodig om een bal met een snelheid v...
Lees verder
Artikel

Een doeltreffend schot

Een ervaren voetballer heeft slechts een fractie van een seconde nodig om een bal met een snelheid v...
Lees verder
Interview

Sanny Verhoeven-Ruis over de boeken die haar hebben geraakt

Presentatrice en YouTuber Sanny Verhoeven-Ruis kiest de boeken uit haar kast die haar het meest hebb...
Lees verder
Interview

Sanny Verhoeven-Ruis over de boeken die haar hebben geraakt

Presentatrice en YouTuber Sanny Verhoeven-Ruis kiest de boeken uit haar kast die haar het meest hebb...
Lees verder
Training

Ontspannen opvoeden

Word de ouder die je wil zijn.
Lees verder
Artikel

Haal meer uit je adem

Op hectische dagen is je ademhaling wel het laatste waar je aan wilt denken. Toch kan het een wereld...
Lees verder
Artikel

Bloedige games maken agressief

Even luieren kan zo lekker zijn... Vreemd genoeg krijgen we het zelden voor elkaar. Terwijl gas teru...
Lees verder
Artikel

Vermoeidheid zit tussen de oren

Even luieren kan zo lekker zijn... Vreemd genoeg krijgen we het zelden voor elkaar. Terwijl gas teru...
Lees verder
Artikel

Dierbaar

Onze liefde voor huisdieren kent amper grenzen. We praten tegen Sammie en Minoes en ze slapen in ons...
Lees verder
Kort

Gezond door sociaal contact

Wil je goed in je vel zitten? Omring je dan met veel vrienden die zich ook goed voelen. Dat is namel...
Lees verder