Dit idee kreeg in de jaren zestig wetenschappelijke steun door experimenten met ratten in een kleine ruimte. Als gevolg van natuurlijke vermenigvuldiging ontstond overbevolking. De ratten raakten slaags en ontaardden zelfs in kannibalisme. Al snel daarna stonden in de populaire pers vergelijkingen met geweld in de Amerikaanse binnensteden, en het fabeltje van een verband tussen bevolkingsdichtheid en criminaliteit was geboren. In discussies over de toenemende wereldbevolking wordt ons dit gevaar nog steeds voorgehouden.

Laatst reed ik van Atlanta naar de oostkust en toen viel me weer op hoe leeg de staat Georgia is. Je kunt echt uren met cruise control rijden zonder ook maar een dorp tegen te komen. Je passeert eindeloze bossen afgewisseld met boerderijen en katoenvelden. De staat is bijna vier keer zo groot als Nederland, maar telt slechts de helft van de bevolking. Dat maakt Georgia echter niet minder agressief dan Nederland: het aantal moorden per persoon ligt ongeveer tien keer zo hoog. Ook over de hele wereld gemeten is er geen enkel verband tussen doodslag en bevolkingsdichtheid. Denk maar aan het veilige Japan vergeleken met het onveilige Brazilië.

Jarenlang hebben mijn onderzoeksgroep en ik onderzocht of dit verband bestaat bij apen. We vergeleken groepen resusapen in kleine kooien, op ruimere omheinde terreinen, en vrij levend op een groot eiland. Agressief gedrag komt inderdaad meer voor als er minder ruimte is, maar veruit het grootste verschil is dat de apen elkaar meer vlooien naarmate ze kleiner behuisd leven. Vlooien bevordert goede relaties en lost conflicten op, dus de apen zijn vooral bezig een goede verstandhouding te bewaren. Bij chimpansees constateerden we iets vergelijkbaars: als ze dicht op elkaar zitten zijn er vooral meer rituele begroetingen, die dienen om conflicten te voorkomen.

Deze toename is nog beter te zien als je apen op elkaar pakt in een te kleine ruimte. Dat doen we natuurlijk niet op lange termijn; maar als een verblijf bijvoorbeeld wordt schoongemaakt moeten alle apen even een paar uur binnen zitten. De situatie is vergelijkbaar met mensen in een te volle trein of samengepropt in een lift naar de top van het Empire State Building. Apen zien onder zulke omstandigheden af van openbare ruzies. Mensen verlagen hun stemmen, gebruiken minder gebaren, en ze staan wat minder rechtop, met gebogen hoofden, alsof ze zich bewust zijn van het ontploffingsgevaar als iedereen zich bleef gedragen alsof ze op een feestje waren.

Wij mensen zijn daar opmerkelijk goed in. Daardoor lukt het ons te leven in een stad als New York of een land als Nederland zonder dat het uitloopt op een bloedbad. Dat wil echter niet zeggen dat we ons moeiteloos inhouden, zonder enige inspanning. Dat merk je pas goed als het even niet hoeft, zoals wanneer je door leeg Georgia rijdt. Waarom zou het anders zo’n heerlijk gevoel zijn om de drukke stad achter je te laten?[/wpgpremiumcontent]