Zelfhulp: redding of onzin?

De bestsellerlijsten worden gedomineerd door zelfhulpboeken. Al jaren. Maar hebben die ons gelukkiger gemaakt? Een Deense hoogleraar psychologie schreef een ‘anti-zelfhulpboek’ en ook andere wetenschappers maken korte metten met onzin-adviezen.

Ondertussen zeurt in ons achterhoofd voortdurend de gedachte dat we toch tekortschieten. Maar dat ervaren we niet als maatschappelijk probleem; we voelen het als persoonlijk falen. En zo leidt de zelfverbeteringshype tot depressieve gevoelens en burn-outs – waarmee de behoefte aan coaches en zelfhulpboeken zichzelf in stand houdt.

TEST
Doe de test »

Is het tijd voor een nieuwe baan?

Met Standvastig probeert Brinkmann ons los te weken uit die verslaving. Inderdaad, ‘verslaving’, dat woord gebruikt hij. Overigens niet (alleen) op eigen gezag; Amerikaanse onderzoekers stelden begin deze eeuw al vast dat de beste voorspeller van de aankoop van een zelfhulpboek is dat iemand al eerder zo’n boek heeft gekocht. Eenmaal eraan begonnen willen lezers dus steeds meer. Ook dat geeft al aan dat het effect maar matig is.

Het lijkt onwaarschijnlijk dat Standvastig de zelfhulpindustrie de genadeklap zal geven. Daarvoor is Brinkmanns boekje toch iets te mager. Maar haal er andere recente onderzoeksuitkomsten bij en je raakt overtuigd: er wordt veel onzin verkondigd door geluksgoeroes.

Vier zelfhulpmotto’s die inmiddels echt zijn weerlegd:

cijfer een‘Luister naar jezelf’

De belofte: Als je maar goed naar je innerlijke stem luistert, valt alles in je leven uiteindelijk vanzelf op zijn plek.
De waarheid: ‘Het antwoord ligt níét in jezelf,’ schrijft Svend Brinkmann bijna briesend in het eerste hoofdstuk van Standvastig. Volgens hem fluistert onze onderbuik ons juist maar al te vaak onzin in. Bijvoorbeeld dat we gelukkig zullen worden van een nieuwe neus of partner.
Maar nuchter en planmatig nadenken over jezelf levert toch wel nuttige zelfkennis op? Ook daarbij zijn kanttekeningen op hun plaats. Zo ontdekte de Amerikaanse psycholoog Gerald Haeffel dit: mensen die op eigen houtje hun negatieve gedachten analyseren, worden daar vaak extra somber van. Onder begeleiding van een cognitieve gedragstherapeut werkt zulk zelfonderzoek doorgaans prima, maar zonder deskundige begeleiding lijken tobberige types dus makkelijk kopje-onder te gaan in gepieker en zelfverwijt.
Wat wél werkt: Zoek vaker afleiding; ga in lastige tijden gewoon iets leuks doen, of breek je het hoofd over een kwestie die volledig buiten jezelf ligt. Volgens de Amerikaanse psycholoog Susan Nolen-Hoeksema kunnen piekeraars zo voorkomen dat ze al nadenkend vastlopen in hopeloosheid.
En: vraag vaker aan een goede vriend(in) hoe die erover denkt. Diverse onderzoeken toonden de afgelopen decennia aan dat onze vrienden vaak beter weten wie we zijn en wat goed bij ons past dan wijzelf. Zij zien namelijk alleen wat we dóén, en dat zegt uiteindelijk meer over een mens dan de kluwen aan vaak tegenstrijdige gedachten en gevoelens die in een hoofd om voorrang strijden.


cijfer twee‘Zelfaffirmatie maakt sterk’

De belofte: Zeg meerdere keren per dag dingen als ‘Ik kan het!’, ‘Ik ben succesvol!’ of ‘Ik ben belangrijk!’ en je zelfbeeld krijgt vleugels.
De waarheid: Mensen met een laag zelfbeeld gaan zich door dit veel aangeprezen trucje juist vaak ellendiger voelen. Dat wat ze tegen zichzelf zeggen, botst gewoon te veel met hoe ze zich ten diepste voelen. Dat constateerde de Canadese hoogleraar psychologie Joanne Wood in 2009.
Bovendien: een hoog zelfbeeld is helemaal niet zo nastrevenswaardig. Amerikaanse psychologen bogen zich in 2003 over een grote stapel studies op het gebied van high self-esteem en stelden vast dat er geen verband was tussen een stevig zelfbeeld en bijvoorbeeld goede studieresultaten, relationeel succes of sterk leiderschap. Bij sommige mensen leek het zelfs regelrecht negatief uit te pakken; ze werden er manipulatief, narcistisch en lui van.
Wat wél werkt: Giet positieve boodschappen aan eigen adres in de je-vorm, alsof een goede vriend(in) je toespreekt. Dus: ‘Het gaat je lukken, Anne!’ Volgens de Amerikaanse psycholoog Ethan Kross nemen we de boodschap op die manier makkelijker van onszelf aan. Waarschijnlijk doordat je op die manier enige afstand van jezelf creëert.
Zo’n afstandelijker blik helpt je ook om milder naar jezelf te kijken. En daarvan is al langer bekend dat het motiverend werkt. Zo stelde de Amerikaanse psycholoog Kristin Neff vast dat mensen die meer zelfcompassie hebben, juist méér pogingen doen als ze iets willen bereiken.

cijfer drie‘Positief denken helpt je verder’

De belofte: Wie optimistisch in het leven probeert te staan, is gelukkiger en heeft meer succes.
De waarheid: Mensen die van nature pessimistisch zijn, worden van opgelegd optimisme juist angstiger en minder effectief. Dat concludeerde de Amerikaanse psycholoog Julie Norem uit diverse experimenten.
Verder stelde een Duits-Amerikaans psychologentrio onlangs vast dat overdreven optimisme kwetsbaar maakt voor depressie. Ze hadden proefpersonen een aantal toekomstscenario’s voorgelegd, met de vraag die uit te werken. Deelnemers die consequent een optimistische draai aan hun verhalen gaven, bleken daar op korte termijn weliswaar een goed gevoel van te krijgen, maar een maand later scoorden ze hoger op depressieve gevoelens dan proefpersonen die de hun voorgelegde toekomstscenario’s minder optimistisch (lees: realistischer) uitwerkten. Verklaring van de onderzoekers: wie in positieve fantasieën opgaat, heeft minder aandacht voor mogelijke obstakels. En raakt daardoor meer van slag als het tegenzit.
Wat wél werkt: Visualiseer niet wát je gaat bereiken, maar hóé je dat gaat doen, adviseert de Britse psycholoog Richard Wiseman. Zo blijf je met beide benen op de grond en wordt de kans dat je bereikt wat je wilt groter.
En geef eventuele doemscenario’s gerust een rol in je visualisaties, zegt Julie Norem: werk elke mogelijke tegenslag lekker uit en verbind er actieplannen aan. Norem ontdekte dat zulk ‘defensief pessimisme’ bij zwartkijkers resulteert in meer vertrouwen én effectiviteit dan opgelegde zorgeloosheid.

cijfer vier‘Uit je woede’


De belofte:
Negatieve gevoelens opkroppen is slecht; door ze te uiten, raak je ze kwijt.
De waarheid: Een heel foute, deze zogeheten catharsis-hypothese, want door met spullen te gooien of op kussens te slaan wakker je woede juist aan. Dat ontdekte de Amerikaanse psycholoog Brad Bushman nadat hij begin deze eeuw een groep proefpersonen flink kwaad had gemaakt op een buitenstaander. Proefpersonen die daarna opdracht kregen zich uit te leven op een boksbal, bleken daarna nóg agressiever, terwijl bij proefpersonen die over iets volstrekt anders hadden moeten nadenken de boosheid was verminderd.
Wat wél werkt: Doe iets wat absoluut niet past bij woede en agressie: zet muziek op, maak een dansje, aai de kat. Volgens Bushman leidt dat snel af van de woede en krijgt je brein dan de kans om constructievere manieren te verzinnen om op de vervelende situatie te reageren. Svend Brinkmann adviseert humor. Lach om een boek, lach om een gekke video, lach om jezelf. Want als íéts ons kan helpen in dit leven, is dat het wel: zelfrelativering.

Bronnen o.a.: G. Haeffel, When self-help is no help: Traditional cognitive skills training does not prevent depressive symptoms in people who ruminate, Behaviour Research and Therapy, 2010

J. Wood e.a., Positive self-statements: Power for some, peril for others, Psychological Science 2009 / R. Baumeister e.a., Does high self-esteem cause better performance, interpersonal success, happiness, or healthier lifestyles?, Psychological Science in the Public Interest, 2003

E. Kross, Self-talk as a regulatory mechanism: How you do it matters, Journal of Personality and Social Psychology, 2014 / G. Oettingen e.a., Pleasure now, pain later: Positive fantasies about the future predict symptoms of depression, Psychological Science, 2016

B. Bushman, Does venting anger feed or extinguish the flame?, Personality and Social Psychology Bulletin, 2002

[/wpgpremiumcontent]

cijfer drie‘Positief denken helpt je verder’

De belofte: Wie optimistisch in het leven probeert te staan, is gelukkiger en heeft meer succes.
De waarheid: Mensen die van nature pessimistisch zijn, worden van opgelegd optimisme juist angstiger en minder effectief. Dat concludeerde de Amerikaanse psycholoog Julie Norem uit diverse experimenten.
Verder stelde een Duits-Amerikaans psychologentrio onlangs vast dat overdreven optimisme kwetsbaar maakt voor depressie. Ze hadden proefpersonen een aantal toekomstscenario’s voorgelegd, met de vraag die uit te werken. Deelnemers die consequent een optimistische draai aan hun verhalen gaven, bleken daar op korte termijn weliswaar een goed gevoel van te krijgen, maar een maand later scoorden ze hoger op depressieve gevoelens dan proefpersonen die de hun voorgelegde toekomstscenario’s minder optimistisch (lees: realistischer) uitwerkten. Verklaring van de onderzoekers: wie in positieve fantasieën opgaat, heeft minder aandacht voor mogelijke obstakels. En raakt daardoor meer van slag als het tegenzit.
Wat wél werkt: Visualiseer niet wát je gaat bereiken, maar hóé je dat gaat doen, adviseert de Britse psycholoog Richard Wiseman. Zo blijf je met beide benen op de grond en wordt de kans dat je bereikt wat je wilt groter.
En geef eventuele doemscenario’s gerust een rol in je visualisaties, zegt Julie Norem: werk elke mogelijke tegenslag lekker uit en verbind er actieplannen aan. Norem ontdekte dat zulk ‘defensief pessimisme’ bij zwartkijkers resulteert in meer vertrouwen én effectiviteit dan opgelegde zorgeloosheid.

cijfer vier‘Uit je woede’


De belofte:
Negatieve gevoelens opkroppen is slecht; door ze te uiten, raak je ze kwijt.
De waarheid: Een heel foute, deze zogeheten catharsis-hypothese, want door met spullen te gooien of op kussens te slaan wakker je woede juist aan. Dat ontdekte de Amerikaanse psycholoog Brad Bushman nadat hij begin deze eeuw een groep proefpersonen flink kwaad had gemaakt op een buitenstaander. Proefpersonen die daarna opdracht kregen zich uit te leven op een boksbal, bleken daarna nóg agressiever, terwijl bij proefpersonen die over iets volstrekt anders hadden moeten nadenken de boosheid was verminderd.
Wat wél werkt: Doe iets wat absoluut niet past bij woede en agressie: zet muziek op, maak een dansje, aai de kat. Volgens Bushman leidt dat snel af van de woede en krijgt je brein dan de kans om constructievere manieren te verzinnen om op de vervelende situatie te reageren. Svend Brinkmann adviseert humor. Lach om een boek, lach om een gekke video, lach om jezelf. Want als íéts ons kan helpen in dit leven, is dat het wel: zelfrelativering.

Bronnen o.a.: G. Haeffel, When self-help is no help: Traditional cognitive skills training does not prevent depressive symptoms in people who ruminate, Behaviour Research and Therapy, 2010

J. Wood e.a., Positive self-statements: Power for some, peril for others, Psychological Science 2009 / R. Baumeister e.a., Does high self-esteem cause better performance, interpersonal success, happiness, or healthier lifestyles?, Psychological Science in the Public Interest, 2003

E. Kross, Self-talk as a regulatory mechanism: How you do it matters, Journal of Personality and Social Psychology, 2014 / G. Oettingen e.a., Pleasure now, pain later: Positive fantasies about the future predict symptoms of depression, Psychological Science, 2016

B. Bushman, Does venting anger feed or extinguish the flame?, Personality and Social Psychology Bulletin, 2002

[/wpgpremiumcontent]

Standvastig: Onder alle omstandigheden jezelf blijven
Boekentip

Standvastig: Onder alle omstandigheden jezelf blijven

Svend Brinkmann
auteur

Anne Pek

Gezondheid is zoveel meer dan niet ziek zijn. Het is ook lekker in je vel zitten, zin hebben in dingen, ermee kunnen omgaan als het even tegenzit. Als wetenschapsjournalist volg ik gretig het onderzoek naar alles wat ons geestelijke en fysieke welzijn beïnvloedt, en al sinds 2005 schrijf ik voor Psychologie Magazine over gezondheid in die brede zin.

» profiel van Anne Pek

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Laat je niks wijsmaken

De bestsellerlijsten worden gedomineerd door zelfhulpboeken. Al jaren. Maar hebben die ons gelukkige...
Lees verder
Artikel

Zelfhulp: redding of onzin?

De bestsellerlijsten worden gedomineerd door zelfhulpboeken. Al jaren. Maar hebben die ons gelukkige...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Artikel

Zeven zogenaamde wijsheden uit de psychologie: feit of ficti...

Opvallende feitjes uit psychologisch onderzoek doen het goed op borrels, maar helaas kloppen ze niet...
Lees verder
Artikel

Zeven zogenaamde wijsheden uit de psychologie: feit of ficti...

Opvallende feitjes uit psychologisch onderzoek doen het goed op borrels, maar helaas kloppen ze niet...
Lees verder
Artikel

Oude wijsheid: 7 psychologische inzichten uit spirituele tra...

Ze mogen nog zo van elkaar verschillen, in alle religies en levensbeschouwingen kom je dezelfde wijs...
Lees verder
Kort

Waarom spullen kopen niet gelukkig maakt

Zijn mensen die duurzame spullen kopen gelukkiger dan mensen die niet-duurzame spullen kopen? Je zou...
Lees verder
Artikel

Oefening: geluksmomenten koesteren

Een oefening die je inzicht geeft in hoe je je gelukkiger kunt voelen.
Lees verder
Artikel

Beter slapen kun je leren

Als je de hele nacht ligt te kijken hoelang je al aan het woelen bent, dan is het tijd om te leren h...
Lees verder
Artikel

Even niksen is geen luxe

Druk-druk-druk, door-door-door; uitrusten doen we wel als we klaar zijn. Maar klaar zijn we natuurli...
Lees verder
Artikel

Kom uit de sleur – je wordt er nog slimmer van ook

Een groot deel van ons leven verspillen we aan routinematige handelingen. Zonde, want we kunnen de h...
Lees verder