‘Liefde is de beste therapie’

Sommige kinderen maken zulke vreselijke dingen mee dat ze voorgoed psychisch beschadigd lijken. Toch weet kinderpsychiater Bruce Perry hen te helpen. Hij ontwikkelde een aanpak die simpeler en succesvoller is dan gedragstherapie.

Er is in de Verenigde Staten waarschijnlijk geen andere wetenschapper die zoveel getraumatiseerde kinderen van dichtbij heeft gezien als kinderpsychiater en neuro-expert Bruce Perry (61). Al decennialang doet hij onderzoek naar kinderen die ingrijpende gebeurtenissen hebben meegemaakt. Hij is de grondlegger van de Child Trauma Academy, een behandel-, onderzoeks- en opleidingscentrum in Texas. Daar heeft Perry zeer schrijnende gevallen gezien van psychotrauma op jeugdige leeftijd. Maar onder bepaalde voorwaarden, zo ontdekte Perry, kunnen kinderen heel veel aan.

Hoe kwam u indertijd op het idee om te gaan werken met getraumatiseerde kinderen?

‘In de VS maken elk jaar vijf miljoen kinderen een extreem traumatische gebeurtenis mee, zoals natuurgeweld, een auto-ongeluk, ziekenhuisopname, ziekte, seksueel of fysiek misbruik, overlijden van een ouder of huiselijk geweld. Meer dan 40 procent van hen blijft daar last van houden.
Ik was psychiater in een kliniek voor verwaarloosde kinderen met ernstige ontwikkelingsachterstanden. Gedragstherapie en medicijnen gaven bij hen weinig vooruitgang. Als neurowetenschapper wist ik hoe groot de invloed van stressvolle ervaringen is op de hersenen.

Vooral in de eerste levensjaren, wanneer de hersenen in ontwikkeling zijn, is die invloed enorm. Ik behandelde kinderen met een ernstige gedragsstoornis die we niet direct konden verklaren, kinderen die waren opgegroeid in een gezonde omgeving. Op zoek naar de oorzaak ontdekte ik dan bijvoorbeeld dat zo’n kind als 2-jarige was geadopteerd en daarvoor in allerlei tehuizen had gewoond. Je kunt tien goede jaren hebben, maar als de eerste twee jaar zo bepalend zijn, is dat blijkbaar een belangrijke fase.’

Wat ontdekte u toen u daarnaar onderzoek ging doen?

‘De vroegste ontwikkeling van het brein is uiterst belangrijk. In die eerste twee, drie jaren worden belangrijke netwerken in razend tempo aangelegd. Het brein is in die fase heel gevoelig voor ervaringen. Gaat het in de eerste jaren fout, dan uit zich dat later in leerstoornissen en mentale problemen. Als we begrijpen hoe het jonge brein zich ontwikkelt en organiseert, snappen we ook wanneer en waar het kan misgaan. En hoe dat valt te herstellen.’

Kunt u dat uitleggen?

‘Het brein is schematisch weer te geven met onder in de hersenstam, die de meest basale functies regelt zoals ademhaling en hartslag. Daarboven zit een laag die verantwoordelijk is voor beweging; weer daarboven zitten de emoties, en pas daarboven zit de prefontale cortex, het weldenkende deel van de hersenen. Gedragstherapie richt zich op dat bovenste, meest ontwikkelde deel van het brein. Maar bij getraumatiseerde kinderen is het nodig om de onderste lagen aan te spreken. Ik realiseerde me dat we in de behandeling van getraumatiseerde kinderen niet erg vooruitkwamen omdat we niet die primitievere delen van de hersenen activeerden. Daarom zochten we manieren om die gebieden te bereiken. We zijn gaan experimenteren met bewegingstherapie, met muziek, massage, yoga – zelfs met touwtjespringen, schommelen, hardlopen. In een therapiesessie zaten we niet meer met een kind aan tafel, maar liepen we, zij aan zij.’

En hielp dat?

‘Ja, de kinderen gingen enorm vooruit. En omdat zoveel mensen geïnteresseerd waren in onze aanpak zijn we die gaan vastleggen. Ik houd meer van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek dan van toegepaste wetenschap, maar in dit geval was er zo’n grote vraag dat we anderen zijn gaan opleiden om onze methode te gaan gebruiken. Onze therapeutische techniek, de Neurosequential Model of Therapeutics, is erop gericht om voor het kind een gezonde omgeving te creëren waarin het kan herstellen. We bieden het kind lichamelijke en zintuiglijke ervaringen aan die het nodig heeft om zijn hersenontwikkeling te stimuleren. Daarnaast is het belangrijk dat het zoveel mogelijk positieve gezonde menselijke ervaringen opdoet.’

Hoe werkt uw methode?

‘Eerst wordt een inschatting gemaakt waar neurologische schade is ontstaan in het brein. Vervolgens wordt door middel van – onder meer – beweging, dans, muziek, yoga, massage en trommelen het herstel gericht op de lagen van het brein die onder de prefrontale cortex liggen. Getraumatiseerde kinderen leven in een permanente staat van angst die zo overweldigend is dat hij de relatie met anderen in de weg staat. Daarom is de behandeling in eerste instantie gericht op dat deel van de hersenen waar beweging, ademhaling, hartslag en emoties worden geregeld: via de zintuigen proberen we die breindelen als het ware opnieuw te programmeren. We zijn nog volop bezig met onderzoek, maar de resultaten zijn veelbelovend.’

Hoe kunnen ouders daarbij helpen?

‘Het is belangrijk dat het kind positieve, betrouwbare, zorgzame mensen om zich heen heeft. Een kind moet stabiele relaties hebben waarop het kan bouwen. Onze benadering is er dan ook op gericht om via de dagelijkse opvoeders en verzorgers van het kind te werken aan herstel. We leren ouders en pleegouders bijvoorbeeld hoe ze het kind kunnen masseren, zeven minuten per dag. Dagelijkse massage blijkt meer effect te hebben dan een wekelijkse massage van een uur.
De beste bescherming tegen het omgaan met een trauma uit het verleden, en het omgaan met de stress op het moment zelf, is liefdevolle aanwezigheid van ouders en verzorgers. Je kunt een getraumatiseerd kind helpen door er alleen maar te zijn. Door begrip te tonen en geduld te hebben. Liefdevolle aandacht is goud waard voor een kind dat iets heel ergs heeft meegemaakt.’

Maar dat geldt vast niet voor de kinderen die u in uw boeken beschrijft, die juist in huiselijke kring zijn mishandeld of verwaarloosd.

‘Ook voor hen geven liefdevolle, betekenisvolle relaties met andere mensen de beste kans op herstel. Dat kunnen therapeuten, buren, leerkrachten, vrienden, grootouders zijn. Liefde is de beste therapie.’

Maar een kind dat tien jaar in een kelder opgesloten heeft gezeten zonder menselijk contact – vertrouwt hij of zij überhaupt nog wel iemand?

‘Helaas heb ik dat een aantal malen meegemaakt, en in zulke gevallen is herstel heel lastig. Kinderen die zichzelf leerden praten door tv te kijken, kinderen die jarenlang werden opgesloten in een kast of die voor hun ogen hun moeder doodgeschoten zagen worden. Een kind kan veel hebben, werd lang gedacht. Maar het jonge brein is uiterst gevoelig voor negatieve gebeurtenissen. Omdat juist in de eerste jaren belangrijke hersenstructuren worden aangelegd. Een gezond kind dat beschadigd raakt doordat het iets ernstigs meemaakt, kan door contact met anderen herstellen. Maar de kwetsbaarste kinderen zijn zó beschadigd dat ze niemand meer vertrouwen.’

Wat is volgens u de ergste vorm van kindermishandeling?

‘Ernstige verwaarlozing, zoals eenzame opsluiting, in combinatie met geweld en vernedering. Het is heel erg om verwaarloosd te worden en genegeerd, maar om dan ook nog opzettelijk gemarteld te worden – het is bijna onmogelijk om daarvan te herstellen. De enige menselijke interactie die deze kinderen kennen is sadistisch en pijnlijk. Zo’n kind ziet geen verschil tussen jou als hulpverlener en de mensen die ze hebben meegemaakt. En wanneer je probeert ze te helpen zijn ze zo angstig dat ze haast dierlijk reageren. Ze zijn heel agressief en duwen je weg. De meeste hulpverleners weten te weinig over deze vorm van trauma en verwaarlozing. Ze doen hun best, maar uiteindelijk kunnen ze het niet aan en sturen het kind naar de volgende instantie. En zo leren die kinderen opnieuw dat ze niemand kunnen vertrouwen.’

Is er ook maar enige hoop voor hen?

‘Mijn ervaring is dat veel van deze kinderen ontsporen: ze komen in aanraking met justitie of belanden in een psychiatrische inrichting. Sommige anderen modderen een beetje aan en herstellen net genoeg om relaties met anderen aan te gaan. Maar ze missen de capaciteiten om de juiste beslissingen te nemen of om na te denken over bijvoorbeeld voorbehoedsmiddelen. Heel vaak komen ze in de prostitutie terecht, gaan drugs gebruiken of raken zwanger. En vervolgens gaan ze zelf hun kind verwaarlozen of mishandelen. Het is echt ontzettend verdrietig. In de kliniek zag ik een aantal jaar geleden een kindje van 2 dat heel erg verwaarloosd was. Haar moeder van 16 had ik eerder in behandeling gehad en de oma, nu 35, had ik jaren ervoor ook al behandeld.’

Twijfelde u toen niet aan het nut van uw werk?

‘Jazeker. Maar gelukkig is onze kennis over hoe we zulke kinderen kunnen helpen sindsdien toegenomen. We doen op grote schaal onderzoek, en onze therapeutische techniek wordt op zestig plekken over de hele wereld in vooral instellingen gebruikt, met succes.’

Kunnen ouders met niet-getraumatiseerde kinderen ook iets leren van uw bevindingen?

‘Ja, dat de eerste jaren van een kind cruciaal zijn voor de ontwikkeling van het brein. En dat het brein zich het best ontwikkelt in contact met anderen. Uit onderzoek in de VS blijkt dat mensen daar steeds individueler worden. Ze brengen meer tijd door voor een tv- of computerscherm – gemiddeld elf uur per dag – dan met elkaar. Maar we hebben de groep zo hard nodig. Bij “primitieve” volkeren zijn er voor elk kind vier oudere kinderen of volwassenen die zich om dat kind bekommeren. Op basisscholen is er soms één docent per dertig kinderen.’

We zijn groepsdieren, zegt u.

‘Mensen zijn niet snel en niet sterk, maar als groep hebben we kunnen overleven. Het grootste deel van ons leven op aarde hebben we in groepen geleefd, met mensen en kinderen van alle leeftijden door elkaar. Kinderen hebben ook zo’n groep nodig: opa’s, oma’s, buren, vrienden, neefjes, nichtjes, leerkrachten. Voor twee ouders van drie kinderen die zo’n netwerk niet hebben, is het loodzwaar. Voor een alleenstaande ouder is het al bijna een onmogelijke opgave. Je kunt niet van één ouder verlangen om een kind sociaal, emotioneel en cognitief te ondersteunen. Zo’n ouder moet een supermens zijn om met zowel baby’s als pubers te kunnen omgaan, met jongens en meisjes, om te helpen met huiswerk, sporten, muziek. Dat is een veel te zware last. Daarom is het belangrijk om een heleboel mensen om je heen te hebben wanneer je een kind opvoedt. Al die mensen leren een kind hoe het kan omgaan met stress.
Relational health, de gezondheid van je sociale netwerk, is het meest fascinerende deel van mijn werk. Positief contact met andere mensen blijkt de beste voorspeller te zijn voor fysieke en mentale gezondheid. Het is niet altijd te voorkomen dat kinderen getraumatiseerd raken. Er zullen altijd natuurrampen zijn, ongelukken, ruzies, oorlogen, aanslagen en geweld. Maar een kind met een groep liefhebbende mensen om zich heen is beter bestand tegen zulke ellende en kan er beter van herstellen.’ //

auteur

Manon Sikkel

» profiel van Manon Sikkel

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Mannen die hun vrouwen slaan

Sommige kinderen maken zulke vreselijke dingen mee dat ze voorgoed psychisch beschadigd lijken. Toch...
Lees verder
Interview

‘Liefde is de beste therapie’

Sommige kinderen maken zulke vreselijke dingen mee dat ze voorgoed psychisch beschadigd lijken. Toch...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Recensie

Motivatie van Dan Ariely – 3 redenen om dit boek te le...

3 redenen om dit boek te lezen.
Lees verder
Recensie

Motivatie van Dan Ariely – 3 redenen om dit boek te le...

3 redenen om dit boek te lezen.
Lees verder
Artikel

Francien Lamers-Winkelman: ‘Mishandelde kinderen mág je n...

Als gymjuf ging ze lesgeven aan verwaarloosde en misbruikte kinderen. Daarna heeft het thema haar no...
Lees verder
Advies

Mijn vrouw is fysiek gewelddadig

Sommige kinderen maken zulke vreselijke dingen mee dat ze voorgoed psychisch beschadigd lijken. Toch...
Lees verder
Advies

Hoe verwerk ik de mishandeling door mijn ex?

Sommige kinderen maken zulke vreselijke dingen mee dat ze voorgoed psychisch beschadigd lijken. Toch...
Lees verder
Artikel

Oog voor ouderenmishandeling

Sommige kinderen maken zulke vreselijke dingen mee dat ze voorgoed psychisch beschadigd lijken. Toch...
Lees verder
Interview

Stephen Suomi: ‘De vroege jeugd is geen kritieke fase’

Ooit liet hij aapjes opgroeien in totaal isolement, met desastreuze gevolgen. Nu richt de Amerikaans...
Lees verder
Artikel

Martin Seligman: ‘Kinderen verwerken hun trauma’s va...

‘Een kind dat wordt misbruikt, mishandeld of verwaarloosd, een ouder verliest of een scheiding mee...
Lees verder