Levenslang loyaal

Al onze keuzes worden gekleurd door de wens om aan ouderlijke verwachtingen te voldoen, van onze carrière tot onze partnerkeuze. Zelfs als we vast­besloten zijn het anders te doen dan onze ouders. De onontkoombare druk van verticale loyaliteit.

Waarom we doen wat onze ouders willen (ook al denken we van niet)

Het zit de lezersrubriek Bloedband van Volkskrant Magazine niet mee. Al maanden probeert de redactie de lezers te verleiden tot uitspraken en klaagzangen over hun familie, met prikkelende stellingen als: ‘Ik ga nooit meer met mijn familie in een vakantiehuisje’. Een spannend onderwerp voor een lezersrubriek, zou je zeggen, waar de sappige verhalen wel op zullen binnenstromen. Toch blijft het opvallend stil van de kant van de lezer. Een deel van de weinige reacties gaat ook nog eens tegen de stelling in, door te vertellen dat het allemaal best meevalt: dat familieweekendje was echt heel gezellig; onze schoondochter valt helemaal niet tegen; en ik bel mijn moeder niet omdat zij dat eist, maar omdat ik het zelf zo gezellig vind. Wat is hier aan de hand?

Wat de bedenkers van de rubriek waarschijnlijk hebben onderschat, is een van de belangrijkste drijfveren in menselijke relaties: loyaliteit. Een begrip dat in de jaren zestig in de psychologie werd geïntroduceerd door de Hongaars-Amerikaanse psychiater Ivan Boszormenyi-Nagy, en tegenwoordig tot de grondbeginselen van de gezinstherapie hoort.

In ons dagelijks leven worden we voortdurend gestuurd door grote en kleine loyaliteiten. U

voelt bijvoorbeeld een steekje schuldgevoel wanneer u een keer voor het gemak uw kilo goudrenetten in de supermarkt haalt, in plaats van bij uw vaste groenteboer. U roddelt niet over goede vrienden en verwacht dat zij dat ook niet over u doen. En wanneer een klant over uw collega komt klagen, bent u geneigd partij te kiezen voor uw collega. Loyaliteit in zelfgekozen, wederkerige relaties – zoals die met vrienden, partners, collega’s en zelfs de groenteboer – noemt Nagy horizontale loyaliteit. Hoe sterker we ons verbonden voelen met mensen, des te sterker onze loyaliteit is: we doen ons best om te voldoen aan hun verwachtingen en houden rekening met hun belangen. En mochten we te weinig terugkrijgen voor onze inspanningen, dan kunnen we er altijd voor kiezen om de relatie te verbreken.

Van een hele andere orde is verticale loyaliteit: die tussen ouder en kind. Met onze ouders zijn we existentieel verbonden, en het is onmogelijk om die band ongedaan te maken. Er zijn wel ex-partners en ex-collega’s, maar ex-vaders en ex-moeders bestaan niet. Zelfs als ze allang dood zijn, of als u alle contact hebt verbroken en naar de andere kant van wereld bent verhuisd, blijft u een kind van uw ouders. De loyaliteit aan onze ouders is daarom onvoorwaardelijk en altijd aanwezig. Verticale loyaliteit gaat in de regel vóór horizontale loyaliteit. Hoe slecht onze ouders ons misschien ook behandelen, of hoezeer we ze ook verafschuwen.

Botsende gezinsculturen

Dat die verticale loyaliteit bijna onverwoestbaar is, blijkt bijvoorbeeld bij kinderen die misbruikt of mishandeld worden door hun ouders. Het is heel moeilijk voor een kind om daarmee naar buiten te komen, want het brengt zijn ouders ermee in de problemen. Als hulpverleners vervolgens afwijzend spreken over de situatie thuis, dan kiest het kind alsnog partij voor de mishandelende ouder: hulpverleners en rechters weten misschien wel beter wat goed voor hem is, maar ze kunnen nooit een vader of moeder vervangen.

Ook bij een lezersrubriek als Bloedband blijkt dat het gevoelig ligt om slecht over je ouders en familie te spreken. Hoewel er bij iedereen wel iets vervelends te zeggen valt over de familie, willen we toch liever niet dat anderen een slechte indruk van ze krijgen. Dat raakt aan onze wortels, en dus aan onszelf. En als we dan toch tegen een goede vriend klagen over het gezeur van onze moeder, mag die vervolgens niet zeggen: ‘Inderdaad, wat is jouw moeder toch een zeur.’ Dan zijn we direct geneigd onze moeder te verdedigen, terwijl we haar zojuist zélf een zeur hebben genoemd.

Zo komen we soms in een loyaliteitsconflict terecht: als we moeten kiezen tussen loyaliteit aan onze ouders en die aan een andere relatie. De meeste loyaliteitsconflicten zijn klein en alle­daags. Uw partner neemt u bijvoorbeeld decadent uit eten, terwijl u van uw vader altijd hebt geleerd om zuinig te zijn. U voelt zich dan misschien een beetje ongemakkelijk, en vertelt het liever niet aan uw vader. Of misschien heeft het kinderdagverblijf een heel andere aanpak dan u van huis uit heeft meegekregen. Het is beter als kinderen hun bord moeten leegeten, zegt u vol overtuiging, daar bent u zelf immers ook groot mee geworden.

Kinderen van allochtone ouders krijgen vaak te maken met loyaliteitsconflicten: ze moeten voort­durend schipperen tussen twee culturen. Als ze het goed doen in de nieuwe cultuur, groeit tegelijkertijd de kloof met hun ouders.

De ergste vorm van een loyaliteitsconflict is gespleten loyaliteit: als ouders scheiden en lijnrecht tegenover elkaar komen te staan. Loyaal zijn aan de ene ouder, betekent tegelijkertijd ontrouw aan de ander. Een onmogelijke keuze voor een kind. De loyaliteit naar beide ouders vasthouden, kost veel energie. Een andere mogelijkheid is om voor één ouder te kiezen en de ander los te laten: mama is lief en papa is slecht, en ik wil niets meer met hem te maken hebben. Dan gaat de loyaliteit aan de vader ondergronds verder. Een kind kiest bijvoorbeeld onbewust hetzelfde beroep als zijn vader had, of bewaart een foto van vader onder het matras.

Zoeken naar erkenning

De loyaliteit tussen ouder en kind gaat niet alleen om trouw aan elkaar, zegt psychiater Ivan Boszormenyi-Nagy. Het gaat om het geven en ontvangen tussen generaties. In zelfgekozen horizontale relaties is de balans tussen geven en nemen ongeveer gelijk, maar in verticale relaties niet. In eerste instantie geven ouders veel meer aan hun kinderen dan andersom: ze dragen alle verantwoordelijkheid en stoppen tijd, geld en energie in de verzorging van hun kinderen.

Volgens Nagy beseft een kind dat het zijn leven te danken heeft aan zijn ouders, en wil het daar iets voor terugdoen. Het betaalt zijn ouders terug op zijn eigen manier. Een baby beloont zijn ouders door naar ze te lachen, een schoolgaand kind doet zijn best om een goed rapport mee naar huis te kunnen nemen, het troost zijn moeder als ze verdrietig is, of maakt een tekening voor zijn vader die met griep in bed ligt. Kinderen willen graag dat hun ouders trots en tevreden zijn.

Belangrijk is dat er een evenwicht bestaat tussen geven en nemen. In sommige gevallen wordt de loyaliteit van kinderen overbelast. Een oudste zoon houdt bijvoorbeeld het huishouden draaiende, omdat zijn ouders weer met een kater in bed liggen; of een alleenstaande moeder deelt haar relatieproblemen met haar tienjarige dochter. We spreken dan van parentificatie: het kind krijgt een rol toebedeeld die niet past bij zijn leeftijd en ontwikkelingsniveau.

Aan de andere kant is het belangrijk dat kinderen ook mógen geven. Als ouders niet erkennen dat het kind zijn best doet, of het zo vanzelfsprekend vinden dat ze er niet voor bedanken, dan krijgt het permanent het gevoel tekort te schieten.

Legaat en delegaat

Ook als we volwassen zijn en op eigen benen staan, willen we rekening houden met de belangen en verwachtingen van onze ouders. Onze loyaliteit werkt door in het contact dat we met ze hebben: telefoontjes en ­bezoeken, kerst­diners, hulp bij een verhuizing, enzovoorts. Verticale loyaliteit werkt ook door in de normen en waarden aan de hand waarvan we ons leven vormgeven. Ook als we denken dat die ouderlijke normen helemaal geen rol spelen, of als we het juist heel anders willen doen dan onze ouders. Dat betekent niet dat we geen eigen keuzes maken. Het betekent wel dat onze keuzes worden gekleurd door wat we van huis uit hebben meegekregen aan opdrachten en verwachtingen.

Soms kunnen die opdrachten behoorlijk dwingend zijn. Als uw eigen belangen en wensen erdoor in het geding komen, spreken we van een delegaat. Het familiebedrijf gaat bijvoorbeeld al eeuwen over van vader op zoon, en uw ouders verwachten dat u daarin meegaat, terwijl u liever naar het conservatorium zou gaan. Andersom kan het erfgoed dat u meekreeg u ook stimuleren, in de vorm van een legaat: iets dat mag. Van uw moeder kreeg u bijvoorbeeld een grote liefde voor muziek mee, wat u sterkt in uw keuze voor een onzeker bestaan als muzikant.

Iedereen is loyaal aan zijn ouders. Maar dat wil niet zeggen dat u precies hetzelfde moet doen als zij. Of dat u altijd partij voor ze moet kiezen. Als uw ouders weigeren uw partner te accepteren, of zich verzetten tegen uw persoonlijke dromen en ambities, is het tijd om uw delegaten te onderzoeken. Het levensverhaal van uw ouders kan daarbij helpen. Misschien ontdekt u dat uw moeder vroeger dolgraag wilde doorstuderen, maar dat niet mocht van haar ouders. Daarom vindt ze dat u de kans om te studeren met beide handen móét aangrijpen. Of u hoort dat uw ­vader er vroeger ook niet zo happig op was om het familiebedrijf over te nemen, maar gaandeweg toch merkte dat het de beste keuze was die hij ooit had kunnen maken.

Onderzoek die erfenis. Pas dan kunt u zeggen: ‘Ik begrijp wat je wilt en waarom, maar ik wil mijn leven op mijn manier inrichten.’ Want juist als u zich bewust bent van de invloed van uw ouders en de opdrachten en verwachtingen die u van ze meekreeg, bent u vrij om zelf uw keuzes te maken.

Op de site

Blijft u loyaal aan uw ouders, terwijl zij u slecht behandelen? Kiest uw partner altijd partij voor zijn moeder? Bespreek deze lastige kwesties op ons forum. Op de site vindt u ook extra literatuur.

auteur

Janneke Gieles

Werken op de redactie Psychologie Magazine is alsof ik nog steeds psychologie studeer, maar dan leuker en diepgaander. Steeds weer een ander onderwerp uitpluizen, speuren naar nieuw interessant onderzoek, praten met onderzoekers en auteurs over hun ideeën, en lekker filosoferen en eigen ervaringen uitwisselen met collega’s.

» profiel van Janneke Gieles
auteur

Janneke Gieles

Werken op de redactie Psychologie Magazine is alsof ik nog steeds psychologie studeer, maar dan leuker en diepgaander. Steeds weer een ander onderwerp uitpluizen, speuren naar nieuw interessant onderzoek, praten met onderzoekers en auteurs over hun ideeën, en lekker filosoferen en eigen ervaringen uitwisselen met collega’s.

» profiel van Janneke Gieles

Dit vind je misschien ook interessant

Advies

Mijn ex-minnaar wil zijn dochter zien

Al onze keuzes worden gekleurd door de wens om aan ouderlijke verwachtingen te voldoen, van onze car...
Lees verder
Artikel

Levenslang loyaal

Al onze keuzes worden gekleurd door de wens om aan ouderlijke verwachtingen te voldoen, van onze car...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Artikel

Plezier: je bent ervoor gemaakt

Genot is goed voor ons. Als de natuur niet had gewild dat we seks hebben of snoepen, had ze er wel v...
Lees verder
Artikel

Plezier: je bent ervoor gemaakt

Genot is goed voor ons. Als de natuur niet had gewild dat we seks hebben of snoepen, had ze er wel v...
Lees verder
Advies

Hoe kan ik me losmaken van mijn moeder?

Al onze keuzes worden gekleurd door de wens om aan ouderlijke verwachtingen te voldoen, van onze car...
Lees verder
Artikel

Als je kind bang is

‘Wees maar niet bang. Er is niets aan de hand.’ Is dat de manier om te reageren op een jong kind...
Lees verder
Interview

‘Niemand had door hoe eenzaam ik was’’

Een Pippi Langkous-leven, maar dan een stuk minder vrolijk. Vanwege de scheiding van haar ouders woo...
Lees verder
Kort

Kinderen maken niet gelukkig

Al onze keuzes worden gekleurd door de wens om aan ouderlijke verwachtingen te voldoen, van onze car...
Lees verder
Artikel

Ouderverstoting: ‘Ik had haar vaker moeten knuffelen’

Wat doet het met een ouder als het kind elk contact verbreekt? Voor Miriam (57) kwam het totaal onve...
Lees verder
Artikel

Zo moeder, zo dochter

Al onze keuzes worden gekleurd door de wens om aan ouderlijke verwachtingen te voldoen, van onze car...
Lees verder