Als je ’s morgens binnenstapt, is het licht koel wit van kleur op de afdeling oncologie van het umc Utrecht. Tegen een uur of elf wordt de verlichting feller en warmer van kleur, en wie ’s avonds de deur uit stapt, laat de afdeling achter in een nauwelijks waarneembaar zweempje rood.

Basistraining

Omgaan met depressie

  • Leer depressie beter begrijpen aan de hand van de laatste wetenschappelijke inzichten
  • Ontdek welke eerste stappen je kunt zetten om beter met je depressie om te gaan
  • Met inspirerende video's en artikelen
bekijk de training
Nu maar
€ 35,-

‘Met deze verlichtingsproef proberen we daglicht te simuleren,’ legt projectleider Christiaan Rense uit. ‘De patiënten liggen aan het raam, die krijgen wel voldoende licht. Maar het personeel, dat vooral over de gangen loopt of ’s nachts werkt, krijgt niet genoeg binnen.’ Dat zou volgens het umc Utrecht weleens de oorzaak kunnen zijn van het hoge ziekteverzuim in de verpleging.

Daarom onderzoekt het umc nu samen met lichtfabrikant Medilux en een aantal arbodiensten of daglichtlampen het ziekteverzuim zouden kunnen terugdringen. Bij de proef op de afdeling oncologie is de gewone tl-verlichting daarom vervangen door een set van verschillende tl-buizen: een paar met een warmere witte kleur, en een paar met een koelere blauwe kleur. Gedurende de dag spelen ze onafhankelijk van elkaar met de lichtsterkte, waardoor de intensiteit en tint van het licht veranderen.

Daglicht is veel sterker dan kunstlicht, weet projectleider Christiaan Rense van Medilux. ‘Kantoorlicht heeft een

intensiteit van vijfhonderd lux, terwijl buitenlicht op een bewolkte dag al twintigduizend lux is. Buitenlicht verandert ook nog eens de hele dag van kleur, terwijl kantoorlicht constant warm wit is.’

De resultaten van het experiment zijn pas eind dit jaar bekend. Wel viel Rense op dat toen het personeel tijdens een verbouwing op een andere afdeling moest werken, ze zo snel mogelijk weer terug wilden: op deze afdeling werken blijkt veel prettiger.

Kunstoog maakt depressief

Daglicht heeft grote invloed op ons functioneren. Ik merkte dat zelf toen ik van een lichte bovenwoning naar een donkere benedenwoning verhuisde: de muren kwamen op me af, en ik voelde me een stuk somberder. Maar aan de achterkant van mijn huis zit een serre met een glazen dak. Na verloop van tijd verhuisde ik met al mijn spullen naar die plek, als een plant die het licht zoekt.

Niemand wist tot voor kort waarom licht onze stemming positief beïnvloedt, en waarom lichttherapie gunstig werkt bij depressieve klachten. Inmiddels beginnen we een idee te krijgen waarom licht zo’n verkwikkende werking heeft. Het antwoord werd begin jaren zeventig bij toeval ontdekt – verrassend genoeg bij blinden. Mensen die na een ongeluk blind werden, functioneerden over het algemeen prima. Pas wanneer hun beschadigde oog om esthetische redenen werd vervangen door een glazen oog, ging het mis: ze sliepen slecht en raakten volledig ontregeld.

‘Duidelijk was dat licht meer met het oog deed dan alleen dingen zichtbaar maken. Licht had kennelijk ook invloed op ons gemoed, ons welbevinden, onze energie en productiviteit,’ vertelt Wout van Bommel, hoogleraar verlichtingskunde en lichtdeskundige bij Philips Lighting. ‘Dus moest er iets in het oog zitten wat iets in onze hersenen regelt en stimuleert.’

Het zou echter nog dertig jaar duren voor dat ‘iets’ gevonden werd. Pas in 2002 kwam de grote doorbraak: naast de staafjes en de kegeltjes op het netvlies, die kleuren en contouren waarnemen, werd een derde type lichtgevoelige cel ontdekt. Van Bommel: ‘Deze cellen vangen licht op en geven dat door aan de hypofyse, een orgaantje in de hersenen dat de aanmaak van hormonen regelt.’

Daglicht heeft invloed op de productie van twee hormonen die het dag-nachtritme bepalen: het stresshormoon cortisol en het slaaphormoon melatonine. Hoe meer daglicht de netvliescellen opvangen, hoe meer de melatonine-aanmaak onderdrukt wordt. Van Bommel: ‘En hoe sterker de aanmaak van melatonine overdag onderdrukt wordt, hoe meer er vrijkomt in de nacht. Van melatonine worden we slaperig. Kortom: wie overdag voldoende licht binnenkrijgt, zal ’s nachts heerlijk slapen.’

Wit verfrist, rood ontspant

Maar vangen we wel de juiste hoeveelheid licht? In de zomer zit het wel snor: op een zonnige dag valt er zo’n honderdduizend lux op het netvlies. Op een bewolkte dag twintigduizend. Maar wie in de winter naar kantoor gaat, stapt in het donker in de auto, zit acht uur lang binnen onder tl-buizen van slechts vijfhonderd lux, en vertrekt rond een uur of vijf wanneer het weer donker is. Dat betekent veel te weinig licht om alert, productief en vrolijk te blijven en ’s nachts diep te kunnen slapen. Maar van een verlichtingssterkte vergelijkbaar met daglicht zouden de energierekeningen de pan uit­rijzen.

In het umc Utrecht hebben ze het anders opgelost. ‘Bij nabootsen van daglicht is niet alleen de intensiteit van belang, maar ook de kleuren,’ legt Christiaan Rense van Medilux uit. ‘Blauw licht onderdrukt de aanmaak van het slaaphormoon, rood licht wekt het op. Dat gebeurt ook buiten. ’s Avonds wordt het licht roodachtiger; dan ga je ontspannen. Overdag is het geel-blauw.’ In de gangen van de afdeling oncologie is het hetzelfde. ‘Met het blote oog zie je het niet, maar het lichaam merkt het wel,’ aldus Rense.

De lichtinstallatie van het umc volgt deze daglichttrend maar liefst drie keer per 24 uur, zodat de verpleegkundigen in alle drie de diensten het volledige spectrum meekrijgen. Rense: ‘Aan het eind van een avonddienst moeten mensen rapporten schrijven voor de overdracht. Met het koel-frisse, witte licht voelen ze zich daarbij een stuk fitter. Vervolgens krijgen ze nog wat rood licht voordat ze het donker in stappen, zodat de ontspanning kan beginnen.’

Buiten werken

De huidige norm voor verlichtingssterkte op het werk is alleen gebaseerd op visuele criteria: kun je voldoende zien? Nu er meer bekend is over de invloed van licht op de hormoonproductie, moet die norm worden bijgesteld, adviseert hoogleraar Van Bommel. ‘De mens heeft tot de Industriële Revolutie altijd buiten gewerkt. Dat we dat de afgelopen twee eeuwen in de kantoren en fabrieken over het hoofd hebben gezien, heeft waarschijnlijk veel problemen veroorzaakt. Bij koel wit licht op kantoor van achthonderd lux zal de mens zich een stuk beter voelen dan bij dit slappe gele licht.’

Dat blauwachtig kantoorlicht maar ongezellig aandoet, vindt Van Bommel geen probleem: ‘Op kantoor ben je aan het werk, dan moet je fit, helder en productief zijn. Gezelligheid is voor de avond.’

Slechte zomer, meer depressies?

‘Depressie-epidemie dreigt door slechte zomer’, kopten de kranten vorige maand. In The Independent had een Londense therapeut gewaarschuwd voor de gevolgen van de extreem natte zomer, en andere media schreven dat gretig over.

Onzin, weet Toine Schouten, directeur van de Stichting Onderzoek Licht en Gezondheid: ‘Er is geen enkele aantoonbare relatie tussen slechte zomers en het aantal gevallen van winterdepressie. Naar aanleiding van de recente berichten hebben we alle deskundigen nog eens geraadpleegd, maar het aantal patiënten is al jaren vrij constant. Áls zich al meer mensen melden met SAD, dan is dat omdat de stoornis nu bekender is.’

Meer informatie: www.solg.nl

Vergroot uw dagelijkse dosis

• Ga fietsen of lopen naar uw werk: een flinke hoeveelheid licht aan het begin van de dag zet meteen de biologische klok gelijk. Daarom wordt lichttherapie ook bij voorkeur om negen uur ’s morgens gegeven.

• Reist u met de auto? Ga tussen de middag een kwartier buiten wandelen: daarmee krijgt u voldoende daglicht binnen voor een goede nachtrust.

• Oudere mensen hebben vaak een vergeelde ooglens, waardoor verfrissend blauw licht moeilijker binnenvalt. Dagelijks een uur buiten wandelen doet wonderen voor de nachtrust.