Het EQ van Willem van de Sande Bakhuyzen: ‘Ik ervaar het leven bijzonder heftig’

'Ik ben zeer expliciet aanwezig als regisseur. Ik beïnvloed de stemming, maar met een grote crew is het niet echt handig als je in huilen uitbarst'Hij keert zichzelf én zijn acteurs binnenstebuiten om er het beste uit te halen. In de intimiteit van de filmset of het toneel blaast hij personages leven in. Willem van de Sande Bakhuyzen, een van Nederlands succesvolste regisseurs, gooit zichzelf én zijn emoties volledig in zijn werk. 'Ik ga 's ochtends niet naar kantoor, ik ga naar een intens leven.' Hoe scoort hij op de vijf dimensies van emotionele intelligentie?

Zijn toneelstukken en films gaan altijd over mensen die machteloos zijn of over mensen die worstelen met innerlijke conflicten en tegenstrijdigheden. Dat is niet toevallig. Hij maakt de personages zo, het is zijn visie op het leven en de mens. Maar zijn stukken gaan ook altijd over hém. Willem van de Sande Bakhuyzen (44), de meermalen gelauwerde regisseur van televisiedrama’s als Pleidooi, Oud Geld, Bij ons in de Jordaan en De Enclave, van toneelstukken als Familie (later als bioscoopfilm) en Cloaca, legt zijn eigen leven en geploeter in elk stuk dat hij regisseert. Dat is zijn manier om de verbinding te maken met het script, om zich een stuk eigen te maken en de personages reliëf te geven. En dat vraagt hij ook van de acteurs.

Terwijl zijn laatste toneelstuk Cloaca, over de vervlogen idealen van vier vrienden, volle zalen trekt, repeteert hij alweer met de volgende crew voor een toneelbewerking van Festen, een Deens familiedrama. Cloaca kwam wel erg dichtbij: drie van de vier acteurs – Gijs Scholten van Aschat, Pierre Bokma en Peter Blok – zijn ook in werkelijkheid zijn vrienden. Ze kennen elkaar uit hun studententijd op de Maastrichtse Toneelschool. Hun vriendschap

was een bruikbare inspiratiebron, vertelt Van de Sande Bakhuyzen. Maar meer moeten we er niet achter zoeken.

Ook bij Festen is er een duidelijke relatie met zijn eigen leven. Hij heeft relatieproblemen en worstelt met de vraag of hij de confrontatie met pijn en verdriet wel aandurft, of hij de angst voor verlies kan overwinnen. Evenals de hoofdpersoon Christian, die zich afvraagt of hij de moed heeft de familie in te lichten over de gruweldaden van zijn vader. ‘Acteurs putten uit hun eigen ervaringswereld, maar ik ook.’ En dan stokt zijn stem. Hij schuift zijn stoel naar achteren en kijkt verontschuldigend over de tafel. Hij weet het even niet. Zijn gevoelsleven zwiept nogal, zegt hij. ‘Het is erg turbulent in mijn hoofd en hart.’

Willem van de Sande Bakhuyzen is een gevoelsmens. Een man van uitersten. Een open gezicht, vriendelijke ogen, onderzoekende blik. Het duurt even voor hij op dreef is, maar dan is hij ook moeilijk te stuiten. Hij praat snel en associatief, maakt zinnen niet af en onderstreept zijn woordenstroom voortdurend met gebaren. Zijn vocabulaire is doorspekt met absolute termen als ‘altijd’, ‘totaal’ en ‘heftig’. Hij kiest woorden met een hoge gevoelswaarde zoals ‘intimiteit’, ‘toewijding’ en ‘hartstocht’. Af en toe breekt een lach door zijn concentratie. Hij zoekt de harmonie, maar is het nooit helemaal met je eens. Hij nuanceert voortdurend: niets is zwart-wit, zijn personages niet, maar hij ook niet. Hij zit vol tegenstrijdigheden.

Zijn leven kabbelt niet, zegt hij; er zijn hoge pieken en diepe dalen. Dat wil hij ook zo, hij zoekt de diepte, de intensiteit. ‘Drama is boeiend als er veel op het spel staat, en dat heeft erg veel met mijn eigen leven te maken. Ik ervaar het leven bijzonder heftig.’ Het klinkt misschien vreemd voor een regisseur, zegt hij, maar in therapie werkt hij op dit moment aan het heroveren van zijn eigen ruimte. ‘Ik vind het moeilijk nee te zeggen, omdat ik bang ben mensen te kwetsen of omdat ik niet wil dat ze me een lul vinden.’ En ook hier nuanceert hij weer. ‘Ze hoeven me niet per se aardig te vinden. Ik vind het aangaan van confrontaties moeilijk, maar ik durf het op mijn werk wel. Als ik ergens van overtuigd ben, doe ik het, met respect. Ik weet dat ik opensta voor anderen en dat ik niet rigide ben. Ik houd van een sfeer waarin mensen durven zeggen wat ze vinden, waarin je samen ergens aan bouwt.’

Het vanzelfsprekend leren innemen van zijn eigen ruimte, gaat verder dan nee durven zeggen of confrontaties durven aangaan. Het heeft ook te maken met zijn aandeel in een stuk. Een regisseur werkt met taal van anderen, interpreteert, moet samen met de spelers een nieuw vocabulaire vinden. Hij vindt het moeilijk zijn aandeel te benoemen, verzucht hij. ‘Het is een driehoek. Het script, de regisseur en de spelers. Ze kunnen niet zonder elkaar, maar een script is een halffabrikaat. Een stuk is het eindresultaat, dat wordt gemaakt doordat regisseur en spelers het script leven inblazen. De regisseur brengt psychologische gelaagdheid in de personages.’

Twee nachten huilen

Willem van de Sande Bakhuyzen groeide op in een advocatengezin met twee zusjes en een broertje. Het gezin verhuisde vaak: van Arnhem naar Baarn, Belgrado, Eindhoven en ten slotte naar Naarden. Aanvankelijk wilde Willem in de voetsporen van zijn vader treden, maar na drie jaar rechten te hebben gestudeerd, meldde hij zich bij de toneelschool omdat hij regisseur wilde worden. Vanaf dat moment wist hij waar hij bijhoorde. ‘Daar, in de acteurswereld, was ik op mijn plek.’ Het was een enorme klap voor hem toen hij na anderhalf jaar hoorde dat hij van de toneelschool af moest wegens te weinig talent. Toch belette het hem niet regisseur te worden.

Als hij over toneel of film spreekt, wordt hij bijna lyrisch. ‘Ik ben totaal gelukkig als ik regisseer’, zegt hij. ‘Ik heb het gevoel dat ik mezelf dan volledig vervul. Als je met al die geweldige talenten bij elkaar voelt dat je op een goudader boort, geeft dat een enorme bevrediging. Wij moeten het beste geven, het onderste uit de kan halen, onszelf binnenstebuiten keren, en dan is het effect misschien dat het goed is.’ Hij heeft de erkenning van buiten niet nodig om te weten of iets goed is. ‘Dat weet ik al. Dat is mijn innerlijk kompas.’

Die totale inzet eist natuurlijk ook zijn tol. ‘Je merkt vaak hoeveel je geeft op het moment dat je stopt, bijvoorbeeld op de laatste draaidag van een film. Na het laatste shot stort ik in; dan mag ik loslaten en voel ik pas hoe zwaar het was.’ Spanning kan de regisseur wel aan. Sterker nog, dat heeft hij zelfs nodig: ‘Rustig beginnen en dan de spanning opvoeren, dat is ook wel lekker.’ Maar bij de opnames voor De Enclave, over het Srebrenica-drama, was er te veel druk. ‘We draaiden in Kroatië, en door de combinatie van een te zwaar programma en slecht weer ging ik er bijna aan onderdoor. Ik heb twee nachten niet geslapen, ik kon alleen nog maar huilen, ik wist niet meer hoe ik het moest doen. Maar ik moest verder en ik ging verder. De klok tikte door en als het begon te regenen, vloekte ik maar weer. Tja, dat was zware storm.’

De spanning op de set wordt hanteerbaar als er mogelijkheden zijn je af te reageren of te relativeren, en dat gebeurde ook. ‘In Kroatië gingen we de diepte in, maar we maakten daarnaast ontzettend slappe en melige grappen. Het was afwisselend strak en los. Zo’n filmset is een organisme, het is collectieve energie, een polsslag die begint bij mij. Ik zet de toon, ik maak de boog gespannen, ik hanteer de stemming. Zo’n set draait toch om de regisseur. Daar ben ik me zeer van bewust.’

Geen kwetsbaar vogeltje

Voor Van de Sande Bakhuyzen is veiligheid in de groep een voorwaarde om goed te kunnen werken. ‘Er zijn misschien wel regisseurs die iets goeds kunnen halen uit de spanning van de onveiligheid, maar ik niet. Ik moet mezelf in volledige openheid kunnen overgeven aan de groep. Dat is een kwetsbaar evenwicht. Ik laat soms bewust dingen van mezelf zien; met een ontboezeming kun je de toon zetten. Ik wil de gelaagdheid, de tegenkleuren in personages laten zien. Zoals die grenzeloze tegenstrijdigheid in mijzelf toen mijn vader stierf: ik voelde verdriet en tegelijkertijd dacht ik, o, nu heb ik geen geldzorgen meer. Hoe rijker je ervaringswereld, hoe meer je kunt investeren in personages en hoe meer je samen met acteurs kunt ontdekken.’

Hoe fragiel het evenwicht is tussen de groep en de regisseur, merkte hij toen hij opnames maakte in Frankrijk voor Hotel Bellevue, een single play voor de kro. ‘Het was een ontzettend heftige periode, we draaiden vaak ’s nachts, en daarna was er veel drank. En toen gebeurde er iets waardoor ik me door een paar mensen buitengesloten voelde. Verraden. Ik functioneerde totaal niet meer. Was volledig van de kaart. Toen merkte ik hoe open ik sta.’ Hij lacht. ‘Het bleek overigens volkomen onterecht, louter projectie. Maar ik ben geen kwetsbaar vogeltje op een spinnenweb hoor’, voegt hij er snel aan toe. ‘Ik kan best wat hebben.’

Met zijn allen iets moois maken is verslavend, vindt hij. Hij beschouwt het bijna als magie. Keer op keer zoekt hij naar de intimiteit, naar de bijna sektarische gemeenschappelijkheid in de groep. En keer op keer brengt hij zijn eigen leven op het toneel en in de film: ‘Meestal zijn mijn personages een afsplitsing van mezelf, ik voel ze ook.’ Zijn leven is nu eenmaal studiemateriaal voor de verbeelde werkelijkheid. Maar welke werkelijkheid is de echte? n

De EQ-test

Emotionele intelligentie bestaat uit vijf kwaliteiten. Psychologie Magazine legde Willem van de Sande Bakhuyzen op elk gebied een aantal vragen voor. De uiteindelijke score wordt bepaald door een combinatie van zijn beschrijving van zichzelf en van ons oordeel.

Zelfkennis

Willem van de Sande Bakhuyzen kent in elk geval zijn tegenstrijdigheden: hij kan zichzelf goed wegcijferen, maar is tegelijkertijd erg op zichzelf gericht. Hij heeft een turbulent gevoelsleven en voelt zich maar zelden echt blij. Er is altijd wel een probleem dat opgelost moet worden. ‘Soms denk ik wel eens: “Jezus, man, geniet nou eens een keer.”‘

score: 4

Zelfbeheersing

Al is hij een heftige man die zijn gevoelens niet verbergt – ‘Ik heb geen pokerface’ – toch kan hij als het eropaan komt zijn eigen emoties ondergeschikt maken aan het gemeenschappelijk belang. ‘Ik ben zeer expliciet aanwezig als regisseur. Ik beïnvloed de stemming, maar met een grote crew is het niet echt handig als je in huilen uitbarst. Het moet wel productief blijven.’ Van stress heeft hij weinig last. ‘Soms is het ook wel lekker om onder spanning te werken.’

score: 4

Empathie

Hij kijkt meer naar binnen dan naar buiten, vindt hij, en er ontgaan hem nogal eens gevoelens van een ander. Hij is vaak de laatste die weet dat er een verhouding aan de gang is. Maar hij kan wel goed naar acteurs kijken. ‘Ik kan hun spel goed lezen en teruggeven, maar als ik opgeslokt ben door mezelf, ben ik blind naar buiten.’

score: 3

Zelfmotivering

Hij heeft een enorme energie om aan het werk te gaan en te blijven. Hij heeft altijd veel ijzers in het vuur en voelt zich daardoor weleens de tovenaarsleerling die de bezems ziet verdubbelen.Tegenslagen kan hij goed opvangen: ‘Bij Cloaca voelde ik me na drie weken even heel slecht, vroeg me af of het zou lukken. Maar door de ervaring met eerdere crises ga ik rustig en probleemgericht te werk.’

score: 5

Betrokkenheid

Hij is enorm betrokken op zijn werk dat voor een groot deel samenvalt met zijn sociale leven: hij werkt vaak met zijn vrienden. ‘De relaties op het werk zijn zeer intiem, het zijn allemaal tijdelijke families, maar toch zou mijn sociale leven wel beter kunnen. Dat is best ingewikkeld met een vrouw – of ex-vrouw, dat weet ik nog niet – en kinderen. Ik ben vaak erg moe.’

score: 5

auteur

Suzanne Weusten

» profiel van Suzanne Weusten

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Ton Sijbrands: ‘na een zware wedstrijd ben ik twee weken g...

Hij kent alle WK-partijen sinds 1945 uit z’n hoofd, maar naar de supermarkt neemt hij een boodscha...
Lees verder
Artikel

Ton Sijbrands: ‘na een zware wedstrijd ben ik twee weken g...

Hij kent alle WK-partijen sinds 1945 uit z’n hoofd, maar naar de supermarkt neemt hij een boodscha...
Lees verder
Artikel

6 tips om je hoogsensitieve kind te helpen

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller vermoeid. Wat je kunt doen om een hoog...
Lees verder
Artikel

6 tips om je hoogsensitieve kind te helpen

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller vermoeid. Wat je kunt doen om een hoog...
Lees verder
Artikel

Intelligentie is goed in te schatten

'Ik ben zeer expliciet aanwezig als regisseur. Ik beïnvloed de stemming, maar met een grote crew is...
Lees verder
Artikel

Apen, taal en intelligentie

De mens is uniek in het dierenrijk door zijn taalvermogen en intelligentie, en het is verleidelijk e...
Lees verder
Artikel

Vijfhonderd jaar zwakzinnigheid

Negentig procent van Nederlandse journalisten zei enkele jaren geleden tijdens een onderzoek dat zij...
Lees verder
Test

Hoe slim ben je?

De IQ-test is waarschijnlijk de bekendste zelfkennistest. Maar de test is niet onomstreden. Want is ...
Lees verder
Recensie

Intelligent en ADHD

'Ik ben zeer expliciet aanwezig als regisseur. Ik beïnvloed de stemming, maar met een grote crew is...
Lees verder
Artikel

Howard Gardner: ‘U bezit acht intelligenties’

Wat is intelligentie? Het standaardantwoord uit de psychometrie luidt: 'Intelligentie is wat een int...
Lees verder