Gewoon tevreden zijn: waarom vinden we dat zo moeilijk?

Dat opwindende leven hebben we al; nu die rust nog, plus dat zelfgebakken brood. Redacteur Peggy van der Lee vraagt zich af hoe het kan dat we altijd fantaseren over later, als het écht leuk wordt. Waarom denken we toch dat het geluk net om de hoek ligt?

De krekels tjirpten. De zon hing loom nog wat na. Met roze wangen van weer een dag zwemmen lagen de kinderen in hun campingbedden, de kiezels nog in de zolen van hun waterschoenen ervoor. In het camperkeukentje begon de espresso te pruttelen op het fornuis. We sloegen ons boek open waar we gisteren gebleven waren en we lazen. We lazen en lazen en praatten wat, en we keken naar een vleermuisje in de schemer.

TEST
Doe de test »

Is het tijd voor een nieuwe baan?

Wat een contrast met de wedloop thuis. Met de ogen op de klok gericht de laatste mail aftypen – binnen twee minuten afronden en inpakken, anders wordt het rennen naar de trein. Dan: rennen naar de trein. Kinderen ophalen bij de crèche, eten in de pan. Aan tafel, dooreten want het is inmiddels al lang weer bedtijd, wassen, lezen, slapen, hup. De puf om ook nog maar iets te ondernemen ’s avonds verdwijnt dagelijks met het schrobwater door het afvoerputje.

Het moet anders, denk ik elk jaar weer. Als ik die rust zo weldadig vind, waarom sta ik thuis dan altijd te koken, bellen en troosten tegelijk? Waarom woon ik in een stad vol rinkelende trams als ik meer

in de natuur wil zijn? Gefrustreerd trek ik mezelf elke nazomer weer door de dikke drek van mijn post-vakantiedip, fantaserend over een leven vol stilte, weldaad en zelfgebakken taarten.

Maar dit jaar ga ik het anders doen.

Dit jaar ga ik, terug achter mijn bureau, gewoon een tevreden mens zitten zijn. Tevreden met hoe het vakantieleventje was, stenen keilend over het water, én tevreden met het drukke maar enerverende leven thuis. Zo moeilijk kan dat toch niet zijn?

Landhuizen op Funda

Nou ja, moeilijk, moeilijk; we hebben het zo goed dat dat al gauw een groot woord is. ‘We zijn ontzettend gelukkig, en veel gelukkiger gaan we ook niet meer worden,’ stelt psycholoog Ad Bergsma aan de telefoon. Bergsma promoveerde onlangs op zijn onderzoek naar de wetenschappelijke waarde van gelukstips. ‘Nederlanders zijn al ongeveer dertig jaar hartstikke gelukkig; één procent is het geluk nog gestegen in die tijd. Maar wat lastig is aan tevreden zijn, is dat het meer een cognitief oordeel is. Een vergelijking tussen wat je hebt, en hoe het zou kunnen of moeten zijn.’

Of, zoals Wikipedia stelt: geluk is afhankelijk van gunstige omstandigheden of uitzonderlijke gemoedstoestanden, terwijl tevredenheid bestaat bij de gratie van je houding tegenover de werkelijkheid. Je bent niet zozeer tevreden met iets, als wel met de situatie als geheel. Het maakt niet uit hoe het leven loopt: je aanvaardt de dingen gewoon zoals ze komen.

Kijk, dat is wat ik zoek. Geloof ik. Strootje in de mondhoek en kauwen maar – op de leuke én minder leuke kanten van het leven. Maar in mij heerst dus onrust. En daar lekt nogal wat energie mee weg. Klinkt het bekend? Dat je, ondanks vrolijk gezin, leuke baan en fijn huis, tóch geregeld iets anders wilt? Ander werk bijvoorbeeld, omdat lesgeven aan kinderen ook een zinvolle levensinvulling lijkt. Een ander huis, met een echte tuin. Op Funda kun je zoeken op landhuizen – landhuizen! Ik zie ons al zitten. Mooi werkkamertje om te schrijven met uitzicht over de moestuin. ’s Avonds versgeplukte tomaten door de pasta, met zelfgekweekte basilicum. Voor het slapengaan nog even timmeren aan de boomhut…

Het is de lokroep van Nextopia, stelt de Zweedse marketingprofessor Micael Dahlén van de Stockholm School of Economics in zijn gelijknamige boek. Dahlén ‘ontdekte’ Nextopia tijdens zijn onderzoek naar tevredenheid. Zijn ontdekking is geruststellend en verontrustend tegelijk.

Kijk even of zijn constatering ook op u betrekking heeft. Schrijf eens op: welk rapportcijfer geeft u uw leven nu? En welk cijfer geeft u het leven dat u drie maanden geleden had? Een jaar geleden? En twee jaar geleden? Drie jaar? Schrijf vervolgens op hoe u denkt dat uw leven over drie maanden zal zijn: welk cijfer geeft u dat? En welk cijfer geeft u het leven dat u over een jaar verwacht te hebben? En over twee en drie jaar?

Maak nu een grafiekje van uw bevindingen met op de y-as het rapportcijfer, en op de x-as de verschillende tijdstippen. Wedden om een tweede huisje in Frankrijk dat uw grafiek lijkt op de grafiek op de pagina hiernaast?

De toekomst straalt altijd

Dahlén vroeg vijftienhonderd mensen om zo hun leven te beoordelen, en zag deze V bij zo’n 80 procent verschijnen. Een V met het laagste punt nu, en het hoogste punt over drie jaar. ‘Interessant genoeg verkeren de meeste mensen op dit moment blijkbaar op het slechtste punt van hun leven, in elk geval ten opzichte van de afgelopen en komende drie jaren,’ stelt Dahlén in zijn boek.

Je zou dat kunnen zien als een deprimerend signaal van de tijd waarin we leven (hoewel dit ‘dieptepunt’ feitelijk niet eens zo heel erg diep is). Maar als u dit zelfonderzoekje volgend jaar nog eens doet, zult u ontdekken dat het vooral iets onthult over de doodvermoeiende werking van onze geest.

Dahlén vroeg zijn proefpersonen drie en zes maanden later opnieuw naar hun tevredenheidscijfers en zag dezelfde V. Maar nu dan met het minst tevreden moment in het heden van dit nieuwe nu. De ontevredenheid schuift met ons mee op! Weer krijgt ‘nu’ het laagste cijfer, was het voorheen beter en wordt het straks nóg beter. Wat vandaag het laagste punt is, blijkt over drie maanden dus zo slecht nog niet. En de stralende toekomst die over drie maanden zou beginnen, is dan weer gewoon het saaie nu.

Kortom, zelfs als we tevreden zijn met het leven dat we nu hebben, vinden we het in vergelijking met straks nog niet zo geweldig. Ons toekomstige leven speelt zich af in Nextopia: de plaats, de gemoedstoestand of de leefsituatie waarnaar we allemaal op weg zijn, aldus Dahlén. De belofte dat het geluk net om de hoek ligt.

Gedoemd tot kiezen

‘Och ja.’ Psychiater Frank Koerselman zet telefonisch op berustende toon uiteen hoe dat werkt in ons hoofd. ‘Het is niets nieuws, hoor.’ Wij mensen zijn nou eenmaal nauwelijks in staat om tevreden te zijn. Tenminste, om permanent tevreden te zijn. ‘Ten eerste hebben we last van het mechanisme dat we “adaptatie” noemen: alles went. Misschien word je wel even tevredener van een tuin of een leven op Bali, maar na een tijdje raak je eraan gewend. En dan keer je terug naar het niveau van tevredenheid dat je daarvoor al kende.’

Bovendien, en dat maakt het nog ingewikkelder, heeft de mens tegenstrijdige behoeftes. Koerselman: ‘Je wilt én rust, én spanning in je leven. En iedereen heeft behoefte aan vrede en vriendschap, maar ook aan competitie. Dat is nou eenmaal de condition humaine.’

Die strijdige behoeftes worden flink op de proef gesteld in onze keuzemaatschappij. ’s Avonds op de bank kun je een gesprek voeren, maar ook tv-kijken, thuiswerken, Facebooken, je foto’s sorteren of weer eens een boek lezen. Terwijl sporten ook geen slechte optie zou zijn. Of een avondje film, of met je vrienden naar de kroeg. Of in de tuin werken, als je die hebt. En wilde je trouwens niet alvast een vakantiebestemming uitzoeken? Als je dertig bent en een leuke partner hebt, kun je proberen een kind te krijgen, maar ook: carrière maken, doorleren, verder zoeken naar een nóg beter passende partner, of die drie dingen tegelijk.

En, zoals Dahlén uiteenzet, in onze expectations society verwachten we ook meer. Die leuke baan moet niet alleen goed aansluiten bij je opleiding en redelijk betalen, maar ook zinvol zijn. En je moet jezelf natuurlijk kunnen ontwikkelen.

Voordat we gaan doen alsof het honderd jaar geleden makkelijker was om tevreden te zijn: toen sliepen ze met z’n tienen op één kamer, mochten vrouwen niet werken en gingen er heel veel meer kinderen dood. Dus die gedachte kunnen we rustig laten varen.

Maar in een maatschappij waarin vrijheid een groot goed is, moet je als individu voortdurend keuzes maken en je steeds afvragen of je tevreden bent. Is het niet zoals je denkt dat je het hebben wilt, dan moet je weer anders kiezen.

‘De meeste mensen kunnen dat helemaal niet,’ zegt Koerselman. ‘Er is lang geijverd voor meer autonomie. Iedereen mag doen wat hij wil, als hij een ander maar niet schaadt. Nu zie je dat dat niet werkt. Al die keuzes; het wordt vrijheid genoemd, maar ik geloof meer in de definitie van Sartre. Die zei dat kiezen een vorm van lijden is. Of eigenlijk: de mens is gedoemd om vrij te kiezen.’

Doorzoeken naar het beste

Vertel de maximizers onder ons wat. Deze persoonlijkheidstypes kennen geen tevredenheid tot alle opties uitgeplozen zijn. En dan nog blijft die onrust: heb ik wel goed gekozen? Zoeken maximizers een vakantiebestemming, dan moeten ze zeker weten dat er genoeg stoelen aan het zwembad staan, dat er voldoende rust is en toch ook iets te doen, dat de kans op mooi weer maximaal is en de omgeving groen. En vooral: dat de accommodatie beter is dan alle appartementen en huisjes in de omgeving.

Satisficers daarentegen willen ook kwaliteit, maar die stellen zich tijdens hun zoektocht tevreden met de eerste accommodatie die voldoet aan hun eisen. Leuke kamers, mooie bomen, een lekker zwembad? Boeken, die bestemming.

Voor satisficers is het een stuk makkelijker om tevreden te zijn. Rijdt een maximizer op vakantie onverhoopt langs een huisje dat er nóg beter uitziet, dan maakt zijn gevoel van tevredenheid plaats voor teleurstelling en spijt.

Onmogelijke wensen

Bij ons thuis ging het vroeger ook zo. Op vakantie stopten we voor een koffiepauze onderweg zéker niet op zo’n parkeerplaats bij de pomp. Al die snelwegherrie en stank, nee, mijn moeder stuurde mijn vader een zijweg in, het platteland op. Weg van de vrachtwagens lagen we dan in het gras met een boterham – of we bouwden, als we al een eind in Frankrijk zaten, even een dam in een riviertje. Daar was dan wel een half uur zoeken naar de beste plek aan voorafgegaan, maar dan had je ook wat. En dan maar hopen dat je, terug naar de snelweg, niet een nog veel idyllischer oase tegenkwam.

Het lastige van al die opties is dat hoe meer er zijn, hoe minder blij we uiteindelijk zijn met wat we kiezen, zo blijkt uit onderzoek. De school om de hoek kan een prima keuze zijn voor je kind. Dichtbij, goeie resultaten en de buren gaan er ook heen, dus nog praktisch ook. Totdat je hoort over de groene ruimte van die school verderop. En dan, op weer een andere school, de aandacht voor sociale vaardigheden! Hoe meer je erover hoort en leest, hoe groter de wensenlijst wordt. Terwijl het ondoenlijk is een school te vinden die alle positieve eigenschappen in zich verenigt.

Hoe meer alternatieven je onderzoekt, hoe minder blij je met je uiteindelijke keuze bent – want met de keuze voor het een laat je altijd weer andere opties schieten. Kortom, voor een gelukkig en tevreden leven kun je meestal beter gewoon gaan voor het eerste acceptabele alternatief dat je tegenkomt.

Ons huis – vlak bij het strand – heeft een dakterras en fijne buren, ik heb een baan waarin ik verhalen mag schrijven én plannen maken, een lieve, slimme, aantrekkelijke vriend die ook een geweldige vader is: ‘het eerste acceptabele alternatief’ is nogal een understatement. Moeten we die innerlijke onrust dus maar snel afserveren als kinderachtig en verwend?

Een beetje wel, ja, zegt psychiater Koerselman. ‘Wat meer frustratietolerantie zou geen kwaad kunnen. Tegenwoordig hebben mensen het idee dat ze recht hebben op geluk. In de jaren vijftig was het nog een deugd om tegenslag te verdragen. Je had er maar mee om te gaan, daar werd je hard van. Dat had ook wel weer z’n bezwaren, hoor, die ongevoeligheid. Maar tegenwoordig lijkt het wel of mensen vinden dat ze een leedvrij leven kunnen opeisen. Terwijl je behoeftes natuurlijk aan de lopende band worden gefrustreerd.’

Koerselman zegt niet voor niks ‘een beetje’. Want er is ook nog een andere kant aan de zaak. Laat me vertellen over mijn vriend Ruben, die tijdelijk op Bali woont. Ruben ervaart dat het de mensen op Bali beter lukt om tevreden te zijn. Praatje met de buurman, even schuilen voor de moesson en daarna weer lekker buiten je eenvoudige maaltje oppeuzelen. Ruben ziet ertegenop om terug te keren naar het gejaagde leven hier. Hij kan zich wel vinden in wat een Balinees hem zei: ‘Jullie in het Westen willen veel meer uit het leven halen dan erin zit.’

Nieuwsgierig en vol verwachting

Psycholoog Bergsma zoekt het even op in de internationale tevredenheidsindex: de Balinezen geven zichzelf gemiddeld een 6,9. In Nederland is dat een ruime 7,5. Bergsma: ‘In landen waar de snelheid van leven hoger is, zoals bij ons, zijn mensen over het algemeen uiteindelijk tóch gelukkiger. En dat is ook niet zo gek: een mens heeft nou eenmaal behoefte aan uitdaging.’

De onrust die ons er enerzijds van weerhoudt om tevreden te zijn, heeft ons anderzijds dus ook iets moois te bieden. Bergsma: ‘Onrust zorgt ervoor dat je op onderzoek uitgaat. Je bedenkt eens een rechtsstaat, een manier om naar de maan te reizen, of een smartphone. Kijk, het is veilig om binnen te blijven zitten. Alle ongelukken in de wereld gebeuren doordat je je kamer uitgaat. Maar we blijven het toch doen, omdat we nieuwsgierig zijn. En het heeft nogal iets opgeleverd: de welvaart neemt toe, we gaan duurzamer leven, de kindersterfte neemt af, de levensverwachting stijgt en het aantal diepongelukkige mensen daalt. Allemaal doordat we niet in onze kamer zijn blijven zitten.’

Uit onderzoek in Amerika, Duitsland en Rusland blijkt hoe die nieuwsgierigheid en die verwachtingen het dagelijks leven vooruit kunnen helpen. De onderzoekers vroegen mensen hoe ze dachten over hun werk, hun liefdesleven en vrijetijdsactiviteiten. Daarna werd hun gevraagd te denken aan de toekomst: waar ging het volgens hen met hun carrière, liefdesleven en interesses naartoe?

In dagboeken hielden deze mensen in de daaropvolgende maanden bij hoe het hun verging. Wat bleek: hoe positiever hun toekomstverwachtingen waren in vergelijking met hun gedachten over het heden, hoe meer ze in de volgende weken en maanden op die gebieden van hun leven hun best deden. Ze maakten meer plannen, werkten, beminden en speelden intensiever, deden dat beter en bleven gemotiveerder. Ze maakten het leven – in elk geval tijdelijk – daadwerkelijk mooier.

Die plannen van mij, elke nazomer opnieuw, zijn dus zo gek nog niet. Ze mogen dan in Nextopia liggen, en ik mag er dan misschien nooit komen, maar omdat ik dénk dat ik er toch kom, blijf ik nieuwe dingen ontdekken en blijf ik positief ingesteld. ‘Alleen al de gedachte daaraan maakt ons gelukkig en opgewonden,’ aldus Dahlén. ‘Op die manier haalt de natuur de hendel over om ons met dopamine te belonen voor de juiste denkwijze: “Goed zo. Ga zo door!”‘

De kunst is te blijven zwabberen over de middenweg. Soms tevreden achteroverleunend, soms met de neus in de wind op zoek naar een nieuwe geur.

Wellicht dat ik – nadat ik huis en baan weer dankbaar heb omarmd – terug van vakantie toch weer lekker ga dromen. Misschien levert het niets op, en geniet ik verder van wat ik heb. Maar misschien ook woon ik over een paar jaar in een landhuis met een heerlijke tuin. In dat geval timmer ik er een bordje tegen de buitenmuur: ‘Nextopia’.

Oefening voor meer zelfinzicht

U wilt van uw onrust af, maar waar begint u? Met deze oefening, ontwikkeld door de Canadese psychotherapeut Nathaniel Branden, kunt u zichzelf beter leren begrijpen en ontwikkelen. Bekijk onderstaande beginzinnen en verzin op elke beginzin vijf tot tien eindes. Denk er vooral niet te lang over na.

– Als ik opnieuw kon beginnen, dan…

– Als ik minder kon werken, dan…

– Als ik meer geld had, dan…

– Als ik mezelf meer ruimte geef, dan…

– Als ik blijf zoeken, dan…

– Ik hoop dat…

– Ik vrees dat…

– Ik begin te begrijpen dat…

Zijn er eindzinnen bij die u kunnen helpen na te denken over hoe u wilt leven?

Verzoenen valt te leren

Voor tevredenheid is verzoening nodig. Pas als je je kunt neerleggen bij het feit dat je een vat vol tegenstrijdigheden bent, vind je de weg naar tevredenheid.

Verzoenen valt te oefenen. Voer eens een goed gesprek met iemand die ouder is, iemand met levenservaring. Wat heeft deze man of vrouw tevreden gemaakt in het leven? Wat is het grootste inzicht dat deze persoon u te bieden heeft? Wat heeft hij of zij geleerd van fouten en successen? Met welke tegenstrijdigheden heeft deze persoon geworsteld? Luister, en neem mee wat u verder brengt. Wat kan u helpen verzoening te vinden, bijvoorbeeld met de blijvende strijd tussen uw behoefte aan zekerheid en uw behoefte aan avontuur, of met uw eeuwigdurende innerlijke gevecht tussen het stadsleven en een leven buiten?

Meer lezen over tevredenheid?

Het proefschrift van Ad Bergsma, Onvolmaakt geluk, is gratis te downloaden via grootstegeluk.nl[/wpgpremiumcontent]

auteur

Peggy van der Lee

Groeien dankzij geworstel. Een prima samenvatting van waar ik het liefst over schrijf. Niet dat ik speciaal van geworstel houd, maar ontkom jij eraan? De baan die niet meer bij je past, de relatie die deuken oploopt, de gezondheid die hapert.

» profiel van Peggy van der Lee

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Moe na kanker

Overrompeld worden door golven van vermoeidheid: honderdduizenden mensen die kanker hebben gehad, ku...
Lees verder
Artikel

Moe na kanker

Overrompeld worden door golven van vermoeidheid: honderdduizenden mensen die kanker hebben gehad, ku...
Lees verder
Branded content

Houd je brein gezond: start met studeren

Waar moet je rekening mee houden als je een opleiding gaat volgen? Drie vragen en antwoorden voor de...
Lees verder
Branded content

Houd je brein gezond: start met studeren

Waar moet je rekening mee houden als je een opleiding gaat volgen? Drie vragen en antwoorden voor de...
Lees verder
Kort

Waarom nieuws niet goed voor je is

Een busongeluk in Australië. Actrice C gaat scheiden van D. Elke dag komt er een vloedgolf aan nieu...
Lees verder
Kort

Waarom nieuws niet goed voor je is

Een busongeluk in Australië. Actrice C gaat scheiden van D. Elke dag komt er een vloedgolf aan nieu...
Lees verder
Artikel

Beesten op de werkvloer

Dat opwindende leven hebben we al; nu die rust nog, plus dat zelfgebakken brood. Redacteur Peggy van...
Lees verder
Kort

Liefde is pokon voor het brein

Dat opwindende leven hebben we al; nu die rust nog, plus dat zelfgebakken brood. Redacteur Peggy van...
Lees verder
Advies

Hoe verover ik mijn vaste werkplek terug?

Dat opwindende leven hebben we al; nu die rust nog, plus dat zelfgebakken brood. Redacteur Peggy van...
Lees verder
Column

Uitblinken

Al een jaar of twaalf gooi ik elk voorjaar de tent achter in de auto voor een workshopweekend in het...
Lees verder
Interview

Pesten op het werk: ‘Ze moeten me niet’

Collega’s die ‘vergeten’ om je mee te vragen voor de lunch, je tegenover klanten belachelijk m...
Lees verder
Artikel

Ben je gelukkig op het werk? 9 oefeningen

Je besteedt een flink deel van je tijd aan werken. Wel zo prettig als je er dan op z’n minst een b...
Lees verder