Toen we de slaapverblijven bezochten, maakte ze een handgebaar naar een tafel waarop niets anders lag dan een klein spiegeltje. De tafel stond bij ons, terwijl Borie achter tralies zat. Omdat ze maar bleef wuiven naar diezelfde tafel gaven we haar uiteindelijk het spiegeltje.

Ze nam het ding in één hand terwijl ze met de andere een strootje in haar oor stak en haar werk nauwkeurig in de spiegel volgde. Kennelijk had ze besloten dat het tijd werd dat oor schoon te maken, en dat een spiegeltje mooi zou uitkomen. Maar hoe komt een aap op zo’n idee?

Op dezelfde manier als een mens, zou ik denken. Borie is vertrouwd met spiegels en weet bovendien alles over het schoonmaken van wonden. Ze had die twee stukjes kennis samengevoegd in een nieuw idee, een proces dat de Duitse onderzoeker Wolfgang Köhler lang geleden zo mooi omschreef als de Aha!-Erlebnis. Een lampje gaat aan in het hoofd van de aap en voilà, de oplossing is gevonden.

In de jaren twintig deed Köhler hier proeven mee door bijvoorbeeld apen een hoog hangende banaan te laten bereiken met stokken en kisten. Toentertijd werd nog ­gedacht dat alle intelligentie via beloning en straf wordt opgebouwd, en dat dieren niet tot onverwachte ‘ideeën’ in staat zijn. Köhler was een der eersten om hiertegenin te gaan: tegenwoordig ligt deze misvatting ver achter ons.

Zo werd onlangs het geval bekend van Santino, een mannelijke chimpansee in Zweden. Elke ochtend voordat de poorten van de Furuvik-dierentuin opengingen, viste hij op zijn gemak stenen uit de gracht rond zijn verblijf. Hij legde die dan netjes in kleine stapels aan de kant te drogen. Zo had hij een arsenaal wanneer de bezoekers kwamen. Zoals zoveel chimpanseemannen hield Santino ervan met alle haren overeind rond te stormen om indruk te maken op de rest van de kolonie. Het gooien van troep naar de bezoekers was onderdeel van de show. Maar terwijl de meeste apen op zo’n moment met lege handen staan (tenzij ze toevallig net gepoept hebben), was Santino voorbereid. Ook hier zie je voorstellingsvermogen in actie: op een kalm moment in de ochtend kon Santino zich kennelijk de wilde taferelen die hij later zou creëren voor de geest halen.

Een van de aardigste demonstraties van dit vermogen is een test waarbij een aap een rechtopstaande doorzichtige plastic buis voor zich krijgt met op de bodem een ongepelde pinda. De pinda is buiten het bereik van vingers, en er zijn ook geen werktuigen beschikbaar, dus wat doet die aap? Hij gaat naar de kraan, zuigt zijn mond vol water en spuugt het in de buis. Pinda’s drijven, dus hoe vaker hij naar de kraan gaat, hoe hoger de pinda stijgt, totdat hij er met zijn vingers bij kan. Mensapen komen uit zichzelf op dit briljante idee.

Eén aap deed het nog handiger: hij piste in de buis.[/wpgpremiumcontent]