Blinde gehoorzaamheid – Zimbardo’s gevangenisexperiment

Wanneer je het over goed en kwaad hebt, kun je niet voorbij gaan aan dit klassieke experiment uit de psychologie: het gevangenisexperiment van Zimbardo. Alhoewel ze in de jaren zestig en zeventig werden uitgevoerd, zijn de resultaten nog steeds actueel.

Op een zondagmorgen in augustus 1971 reed een politiewagen door de straten van Californië. Studenten werden uit hun huizen gehaald, wijdbeens tegen de auto geplaatst, gefouilleerd en naar de gevangenis gebracht. Daar werden ze tot op hun blootje uitgekleed, gedesinfecteerd en gekleed in identieke jurken met een nummer op hun rug. Tot slot kregen ze een ketting aan hun voeten en een panty om hun hoofd om hun lange seventies-haar te verbergen.

De studenten hadden zich van tevoren opgegeven voor een experiment van de psycholoog Philip Zimbardo en zijn collega’s aan de Stanford-universiteit. Ze waren getest op psychische gezondheid. Door middel van loting kreeg de ene helft van de studenten de rol van gevangene en de andere helft de rol van bewaker. De bewakers kregen identieke uniformen aan, inclusief wapenstok en fluitje, en droegen zilveren zonnebrillen zodat niemand hun ogen kon zien of hun emoties kon aflezen.

Twee weken zouden ze met elkaar het leven in een gevangenis simuleren. De bewakers kregen geen instructie en konden doen wat zij dachten dat nodig was om ‘law and order’ te bewaken. Na zes dagen moest het experiment echter vervroegd afgebroken worden, omdat de situatie geheel uit de hand liep. Binnen de kortste keren hadden de bewakers een heel stel arbitraire regels opgesteld met bijbehorende strafmaatregelen.

Al in de eerste nacht werden de gevangenen uit bed getild om te worden ‘geteld’. Wanneer iemand een regel overschreed, werd hij gedwongen tot push-ups. Namen de gevangenen dit in eerste instantie nog niet zo serieus, al op de ochtend van de tweede dag ontstond rebellie. De bewakers reageerden door met een brandblusser de gevangenen te dwingen terug te keren naar de cel. De grootste raddraaiers werden veroordeeld tot eenzame opsluiting.

De macht van de situatie
Al snel verloren de bewakers de realiteit geheel uit het oog. Ze zagen het niet meer als experiment, maar beschouwden de gevangenen als ‘trouble-makers’ die er op uit waren hen te vernederen. De bewakers gebruikten sadistische straffen: gevangenen moesten de wc met hun blote handen schoonmaken, moesten ’s nachts hun behoeftes doen in een emmer die niet werd geleegd, bewakers gingen op hun rug staan tijdens push-ups en volgden een verdeel-en-heers politiek door ‘goede’ gevangenen privileges te geven en ‘slechte’ te straffen.

De gevangenen verloren zich ook in hun rol. Ze werden gehoorzaam en verlinkten medegevangenen die zich niet aan de regels hielden. Een gevangene moest na 36 uur bevrijd worden, omdat hij leed aan ongecontroleerde huilbuien en wanen. Een andere gevangene zei twee maanden na het experiment: ‘Ik begon te merken dat m’n identiteit, de persoon die ik was geweest en die besloten had naar de gevangenis te gaan, steeds verder van me af kwam te staan en verdween. Ik werd 416. Ik was mijn nummer.’ En zelfs de onderzoekers verloren het zicht op de realiteit. Bij geruchten over een mogelijke uitbraak van gevangenen wachtten ze niet rustig af wat er ging gebeuren, maar deden ze al het mogelijke om de ontsnapping te verhinderen. Een onderzoeker ging zelfs naar het politiebureau om te vragen om assistentie.

Dit verschijnsel, dat mensen zichzelf en anderen niet meer als individu ervaren, maar als lid van de groep, wordt deïndividuatie genoemd. In dit soort situaties verliezen mensen hun persoonlijke identiteit en gaan zich geheel volgens hun rol gedragen. Dit verschijnsel is ook terug te zien in oorlogssituaties of bij voetbalrellen, waarbij supporters in een groep agressieve daden verrichten die ze in hun eentje nooit hadden ondernomen.

Men vindt een rechtvaardiging in het feit dat de ander nou eenmaal ‘een ongehoorzame gevangene’ is, of ‘een vuile Feyenoordsupporter’. Ditzelfde effect trad op bij Milgrams experiment toen proefpersonen hun gedrag rechtvaardigden met teksten als ‘hij was zo dom en koppig dat hij het verdiende om schokken te krijgen’. Deze mensen verloren zich geheel in hun rol als leraar. Evenals het experiment van Milgram toont het gevangenisonderzoek ons de macht van de situatie. Zoals Zimbardo zelf zegt: ‘Hoe konden aardige mensen zulke vreselijke dingen doen? Omdat we allemaal goed en kwaad in ons hebben dat naar buiten komt, als de situatie er rijp voor is.’

Wat gebeurt er als je goede mensen in een negatieve omgeving zet?

auteur

Heleen Peverelli

» profiel van Heleen Peverelli

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Ja professor, goed professor

Wanneer je het over goed en kwaad hebt, kun je niet voorbij gaan aan dit klassieke experiment uit de...
Lees verder
Artikel

Blinde gehoorzaamheid – Zimbardo’s gevangenisexp...

Wanneer je het over goed en kwaad hebt, kun je niet voorbij gaan aan dit klassieke experiment uit de...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Interview

Sanny Verhoeven-Ruis over de boeken die haar hebben geraakt

Presentatrice en YouTuber Sanny Verhoeven-Ruis kiest de boeken uit haar kast die haar het meest hebb...
Lees verder
Interview

Sanny Verhoeven-Ruis over de boeken die haar hebben geraakt

Presentatrice en YouTuber Sanny Verhoeven-Ruis kiest de boeken uit haar kast die haar het meest hebb...
Lees verder
Artikel

De kracht van het non-conformisme

‘Erbij horen’ is een oerbehoefte. En dus passen de meeste mensen zich geruisloos aan. Maar een g...
Lees verder
Artikel

De wetten van de zwerm

Op de snelweg, bij popconcerten, in de Kalverstraat: in menigten gedragen we ons als kuddedieren. Do...
Lees verder
Artikel

In het hoofd van de dader

Als hoogleraar forensische psychologie aan de Universiteit Maastricht wil Corine de Ruiter meer begr...
Lees verder
Artikel

Breinscans voor de rechter

Hersenscans beginnen door te dringen in de rechtszaal. Of ze werkelijk bruikbaar zijn bij het vastst...
Lees verder
Artikel

‘De meeste moordenaars weten heel goed waar ze mee bez...

Wat dreef de man die Pim Fortuyn doodde? Twee misdaadpsychologen over het brein van de politieke moo...
Lees verder
Artikel

In gesprek met charmante seriemoordenaars

Interessant om te lezen is het zeker: de persoonlijke ervaringen van een vrouwelijke forensisch psyc...
Lees verder