Zo help je een hoogsensitief kind

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller driftig. Geen wonder: de wereld is bomvol prikkels waar ze extra kwetsbaar voor zijn. Wat je kunt doen om een gevoelig kind te helpen.

Sven is een vrolijk, zorgzaam, fantasierijk en open kind. Nooit valt er een ridder-buurjongen buiten de boot als de vijand verslagen moet worden, als een grote broer maakt hij de nieuwe kinderen in de kleuterklas wegwijs en bij elke – gedetailleerde – tekening heeft hij een meeslepend verhaal. Iedereen is dol op hem.

Training

Hoogsensitiviteit als kracht

  • Omgaan met prikkels en overprikkeling
  • Leer je grenzen herkennen en bewaken
  • Ontdek hoe je als hsp tot bloei komt
bekijk de training
Nu maar
€ 75

Sven is ook sneller van slag, boos en moe dan de kinderen om hem heen. Woede-uitbarstingen bij het ophalen zijn meer regel dan uitzondering. Wat zijn leerkracht eerst nog verbaast, omdat hij op school altijd zo lekker speelt. Behalve als er zwaarden worden afgepakt – dan komt hij zonder hulp van de juf nauwelijks over zoveel onrechtvaardigheid heen.
Op kinderfeestjes trekt hij zich halverwege terug. Als het meezit met een boekje, als het tegenzit verslagen huilend dat het beter zou zijn als hij er maar niet was, want ‘ik verpest het voor iedereen!’ En tegen een nieuwe toets, zwemles en groep 3 ziet hij op alsof hij de lesstof er zelf voor moet schrijven.

‘Sven is een gevoelig kind,’ merkt zijn kleuterjuf op aan het eind van groep 2. ‘Dat maakt hem creatief en zorgzaam, maar ook kwetsbaar.’

Woeste reacties

Als de eerste maanden in groep 3 behalve met prachtige resultaten ook gepaard gaan met veel hoofdpijn en schooluitval, gaan Svens ouders op onderzoek uit. En lijkt er een term te bestaan voor de persoonlijkheidstrekken die Sven bezit en het gedrag dat hij vertoont: hoogsensitiviteit.

Sinds de Amerikaanse psycholoog Elaine Aron er begin jaren negentig over schreef, stapelt het onderzoek naar deze eigenschap zich op. ‘De hersenen van hoogsensitieve personen werken anders,’ legt klinisch psycholoog Elke van Hoof uit, onderzoeker op het gebied van medische en gezondheidspsychologie. ‘Dat maakt dat ze makkelijk verbanden leggen, details zien, creatief zijn en oog voor de ander hebben. Maar ook dat ze sneller dan anderen overprikkeld raken, en lang in hun emoties kunnen blijven hangen.’

Van Hoof doet onderzoek naar hoogsensitiviteit aan de Vrije Universiteit Brussel, begeleidt hoogsensitieve volwassenen en kinderen, en organiseert lezingen, opleidingen en congressen rondom het thema. Haar wetenschappelijk onderbouwde boek Hoogsensitief liet niet alleen bij Svens ouders de puzzelstukken op hun plek vallen. Nadat het eind 2016 op de markt kwam, verscheen de ene na de andere nieuwe druk.
‘Hoogsensitiviteit biedt allerlei voordelen,’ stelt Van Hoof. ‘Maar in onze gejaagde maatschappij kan een hoogsensitief kind bijna niet anders dan overprikkeld raken.’ Het emotionele en onhanteerbare gedrag dat daaruit voortvloeit is vaak de aanleiding voor de hulpvraag voor ouders, merkt Van Hoof. ‘Als blijkt dat de woeste reacties en emotionele buien een gevolg zijn van de manier waarop de hersenen van deze kinderen informatie verwerken, is er vaak veel herkenning. Én begrip. Dat helpt enorm om het gedrag ten goede te keren.’

De geur van de juf

Aan tafel in haar Vlaamse praktijk legt ze het al tekenend uit. ‘Sensitiviteit is een persoonlijkheidstrek die we allemaal in mindere of meerdere mate bezitten, en die laat zien in hoeverre je in staat bent informatie op te nemen uit de omgeving. Als een groep kinderen een nieuw klaslokaal binnenkomt, zullen ze allemaal in zekere mate nieuwe meubels of geluiden opmerken, spanning in de lucht voelen hangen, nieuwe tafelgroepjes zien staan. Wie hoog scoort op sensitiviteit merkt veel op, wie laag scoort minder. Net zoals mensen hoog of laag kunnen scoren op andere persoonlijkheidstrekken als extraversie, consciëntieusheid of neuroticisme.’

Onder de mensen die hoog scoren op sensitiviteit en dus veel opnemen uit de omgeving, is er een groep personen die deze informatie ook nog eens ‘diepgaand verwerkt’: veel meer hersengebieden dan noodzakelijk gaan ermee aan de slag. ‘Dat zijn de kinderen die we hoogsensitief of HSP noemen,’ zegt Van Hoof. ‘Een op de vijf mensen bezit deze eigenschap.’

Ze illustreert het met een voorbeeld: ‘Een HSP ziet een nieuwe juf in de klas, merkt haar geur op en denkt: “Waar ruikt dat toch naar, dat doet me denken aan waar we vorig jaar waren, ah ja, dat was leuk toen – ik had die rode broek aan, nu heb ik weer iets roods gekozen,” en zo gaat het maar door in dat hoofd.’ En niet alleen met de geur van de juf, ook met de meterkast die in een hoekje van de klas hangt, met het verdrietige gezicht van een klasgenoot of de manier waarop de stoelen over de net gelakte vloer schuiven. Niet gek dat overprikkeling zo’n centraal probleem is bij hoogsensitieven.

TEST
Doe de test »

Ben je hooggevoelig?

Kapot filter

Wat hersenonderzoek doet vermoeden, is dat de thalamus van HSP’s niet doet wat hij geacht wordt te doen. Dit deel in de hersenen speelt een belangrijke rol als het gaat om welke informatie we aandacht geven en welke niet. Als informatie binnenkomt in het werkgeheugen – en bij hoogsensitieven is dat dus véél en gedetailleerde informatie – zorgt de thalamus normaal gesproken voor filtering. Heel mooi, die lijnen van het licht op de muur, maar de juf heeft gezegd dat we nu gaan rekenen, dus alleen de hersengebieden die te maken hebben met rekenen worden nu geactiveerd.

Bij HSP’s werkt dat filter niet. Van Hoof: ‘Onderzoek door sociaal neurowetenschapper Bianca Acevedo liet dat zien in de hersenscanner. Krijgt een kind in zo’n onderzoek de opdracht een puzzelstuk van een varken, koe of kip in het bijbehorende vakje te leggen, dan lichten normaal gesproken de hersengebieden op die te maken hebben met vorm, kleur en afstemming. Krijgt een HSP die opdracht, dan lichten er daarnaast nog veel meer hersengebieden op. Niet alleen met de relevante informatie, maar met elk detail gaan de hersenen aan de slag.’ Alles wordt erbij gesleept, aldus Van Hoof: ervaringen op de kinderboerderij, wat de boer laatst vertelde over de varkensziekte, in welk eten varkensvlees zit, de film Babe

‘Diepgaande verwerking houdt in dat er bij elke onnozele opdracht veel te veel hersengebieden gaan “helpen” om de opdracht op te lossen. Niet verwonderlijk dus dat de Duitse persoonlijkheidsonderzoeker Eduard Schweingruber en psychiater Wolfgang Klages in hun onderzoek naar “Der sensibele Mensch” halverwege vorige eeuw al opmerkten dat hoogsensitieve mensen “niet kunnen stoppen complex te doen”. Omdat zowel lesstof als terloopse opmerkingen tijdens het spelen diepgaand worden verwerkt, leidt dat eerder dan bij anderen tot overprikkeling, stress en sterke emotionele reacties.’

Emotiemanagement

Een praktisch meetinstrument om vast te stellen of een kind hoogsensitief is – elk kind in de hersenscanner leggen voor zoiets onschuldigs is geen optie – bestaat nog niet. Een vragenlijst is in de maak. Tot die tijd moeten uitvoerige gesprekken met zowel ouders als kind opheldering geven.

Dat het loont om deze kinderen goed te begeleiden, is inmiddels wel duidelijk. Klinisch en gezondheidspsycholoog Sofie Weyn heeft haar promotieonderzoek aan de KU Leuven opgezet rondom dit thema. ‘Eerder onderzoek laat zien dat hoogsensitieve kinderen gevoeliger zijn voor hun omgeving. Bij veel spanningen in het gezin of weinig zorgzame ouders, hebben zij daar meer last van dan gemiddelde kinderen. Wel kunnen ze er door het ontwikkelen van vaardigheden beter mee leren omgaan. En of je nu met ze werkt aan sociale vaardigheden, emotiemanagement of ander nieuw gedrag, deze groep heeft daar sneller profijt van dan het gemiddelde kind.’
Weyn en haar collega’s onderzoeken nu of ze dit ook terugvinden bij duizend scholieren in Vlaanderen en enkele honderden leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs in en rondom Breda. ‘Ook kijken we wat deze kinderen nu precies onderscheidt van andere, tot het genetisch materiaal aan toe.’

Een belangrijke nieuwe stap, want zowel Weyn, Van Hoof als hun collega’s krijgen steeds vaker de vraag van leerkrachten en ouders: wat is hoogsensitiviteit nu precies? En hoe kunnen we er goed mee omgaan? Weyn hoopt daar met haar onderzoek meer duidelijkheid in te scheppen. Tot die tijd onthoudt ze zich van adviezen, maar Van Hoof kan vanuit de praktijk wel praktische tips geven.

Zo help je een hoogsensitief kind

  • Wees terughoudend met drukke omgevingen
    Feestjes, winkelstraten, schoolpleinen: lawaai en drukte is niet altijd te vermijden, maar doseren helpt. In situaties vol prikkels moeten HSP’s enorm veel energie gebruiken om alle informatie te verwerken die op ze afkomt. Als zulke situaties te lang aanhouden of elkaar te snel opvolgen, zullen HSP’ers vaak decompenseren: ze worden fel, huilerig, boos of agressief. Valt daar niet aan te ontkomen, bied een kind dan de ruimte om zich tussentijds terug te trekken of zich af te sluiten, bijvoorbeeld met een koptelefoon. Af en toe thuis lunchen in plaats van op school geeft kinderen een rustpauze.
  • Geef tijd – en positiviteit! – om tot actie te komen
    Omdat hoogsensitieve personen informatie diepgaand verwerken, hebben ze vaak meer tijd nodig dan anderen om opdrachten te volbrengen. Dat blijkt uit onderzoek waarin bijvoorbeeld een kruisje in beeld verschijnt, waarna proefpersonen zo snel mogelijk op een knop in een overeenkomstig vakje moeten drukken. Tussendoor worden ze steeds afgeleid met plaatjes.
    ‘HSP’s hebben iets meer tijd nodig bij deze taak,’ vertelt Van Hoof, ‘maar maken vervolgens veel minder fouten dan de gemiddelde mens. En wat interessant is: is het afleidende plaatje tussendoor een lachend gezicht, dan werken HSP’s sneller en scoren ze nóg beter. Dat is van groot belang voor in de klas en thuis, want vertaald naar de dagelijkse praktijk kun je zeggen: in een positieve omgeving functioneren hoogsensitieven beter, zelfs beter dan niet-HSP’s.’
  • Leer een kind goed voor zichzelf te zorgen – en leef het voor
    Omdat ze zo gericht zijn op anderen zijn hoogsensitieven vaak slecht in zelfzorg. Door voor te doen hoe je goed op je grenzen let en na drukte uitrust en weer oplaadt, leer je een kind hoe het zijn lichaam tot rust brengt. Ook structuur helpt: strakke bedtijden, duidelijke routines bij het opstaan, naar bed gaan, eten en thuiskomen van school.
    Zo ontstaat er orde in de chaos in de hersenen, en kunnen kinderen anticiperen op wat komen gaat. Dat helpt het stresssysteem zo kalm mogelijk te blijven. Dat letterlijk voorleven geeft Van Hoof de hoogste prioriteit: ‘Ik weiger kinderen in eerste instantie te “behandelen”. Als ouders laten zien hoe je goed voor jezelf zorgt, verdwijnen de problemen in negen van de tien gevallen.’
  • Leer je kind zichzelf hanteren
    Een kenmerk van hoogsensitiviteit is dat kinderen emotioneel flink over hun toeren kunnen raken. Door overprikkeling, maar ook omdat het stresssysteem van HSP’s anders lijkt te werken. Ze scoren sterker op ‘reactiviteit’ – hoe snel reageer je emotioneel in situaties? – en zwakker op ‘zelfregulatie’ – hoe goed ben je in staat de opkomende emoties in goede banen te leiden? Sofie Weyn en collega’s gaan dat verder onderzoeken.
    Elke van Hoof raadt aan bij emotionaliteit het kind ruimte te geven. ‘Als je dochter zegt: “Nu even niet!”, laat haar dan ook even. Leg uit dat het oké is dat ze over haar toeren is, maar als ze wil schreeuwen of om zich heen maaien: even ergens anders graag. Nodig haar uit om er daarna weer bij te komen zitten. Een kind krijgt zo de kans zichzelf te leren hanteren.’
    Van Hoof merkt dat kinderen zodoende op den duur zelf gaan zeggen: ik voel het weer opkomen. Waarop ouders hun kind kunnen vragen wat zij kunnen doen om het beter te maken. Zo leert het hele gezin situaties herkennen waarop overprikkeling en emotionaliteit volgt. Dat werkt veel beter dan een kind vermanend toespreken als het uit zijn dak gaat. Van Hoof: ‘Straf komt extra hard aan voor de zo naar rechtvaardigheid hangende HSP, die zijn eigen gedrag ook niet ziet aankomen, noch onder controle heeft.’
  • Help het kind de hoogsensitiviteit als zegen te zien
    Mensen die hun hoogsensitiviteit als een talent beschouwen, hebben significant meer veerkracht en vallen minder gauw ten prooi aan burn-out dan zij die dat niet doen. Voordelen van de diepe verwerking zijn er namelijk te over: hoogsensitieven leggen makkelijker verbanden, hebben oog voor detail en zijn creatief. Hun hoge mate van gevoeligheid maakt dat ze zich makkelijker in anderen verplaatsen, begrijpen wat anderen nodig hebben en groepen zo positief kunnen beïnvloeden.
    Steeds meer leidinggevenden willen dan ook graag werken met deze creatieve, sensitieve persoonlijkheden. Ook de verhoogde emotionaliteit heeft een positieve kant: HSP’s kunnen extra intens genieten, laten zich makkelijker raken door kunst en kunnen vol overgave opgaan in een activiteit, film of stripboek.
  • Wees je bewust van de impact van je woorden
    Wat Van Hoof het meeste opvalt aan hoogsensitieve kinderen, is dat ze uitspraken doen die niet bij hun leeftijd passen of diepgaande vragen stellen. ‘Laatst had ik hier een jongen van 6 die zijn neef was kwijtgeraakt door een overdosis drugs. Zijn ouders hadden hem uitgelegd dat zijn neef was overleden omdat hij had geëxperimenteerd, en dat was verkeerd gelopen. “Ik zou eigenlijk aan mijn ouders moeten beloven dat ik nooit meer zal experimenteren met mijn wetenschapsdoos,” zei de jongen mij.
    Dat is kenmerkend: een hoogsensitief kind vertaalt gebeurtenissen naar zichzelf – “Ik moet geen experimenten doen, want die leiden tot de dood” – én houdt zich bezig met hoe het is voor de ander – “Ik moet mijn ouders geruststellen, zodat ze nooit bang hoeven te zijn dat ik dood zal gaan aan het experimenteren.” Dat is iets om rekening mee te houden in gesprekken.’
Sven heet in werkelijkheid anders.
Meer weten over gevoeligheid?
Elke van Hoof, Eerste hulp bij hoogsensitiviteit, Lannoo, € 14,99

auteur

Peggy van der Lee

Groeien dankzij geworstel. Een prima samenvatting van waar ik het liefst over schrijf. Niet dat ik speciaal van geworstel houd, maar ontkom jij eraan? De baan die niet meer bij je past, de relatie die deuken oploopt, de gezondheid die hapert.

» profiel van Peggy van der Lee
  • Meer over

    Hoogsensitief

    Hoogsensitieve personen (HSP) zijn eerder moe en gevoeliger voor stress en overprikkeling.

    Bekijk dit thema
  • Meer over

    Opvoeden

    Stevig en ontspannen in de wereld staan: dat wensen we onze kinderen én onszelf toe.

    Bekijk dit thema

Dit vind je misschien ook interessant

Kort

Pijn bij baby’s

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller driftig. Geen wonder: de wereld is bom...
Lees verder
Artikel

Zo help je een hoogsensitief kind

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller driftig. Geen wonder: de wereld is bom...
Lees verder
Interview

Sanny Verhoeven-Ruis over de boeken die haar hebben geraakt

Presentatrice en YouTuber Sanny Verhoeven-Ruis kiest de boeken uit haar kast die haar het meest hebb...
Lees verder
Interview

Sanny Verhoeven-Ruis over de boeken die haar hebben geraakt

Presentatrice en YouTuber Sanny Verhoeven-Ruis kiest de boeken uit haar kast die haar het meest hebb...
Lees verder
Verhaal

Welke opvoedstijl werkt het beste?

Je zoon is in de gang aan het voetballen. Hij weet natuurlijk dat dat niet de bedoeling is, maar hij...
Lees verder
Advies

Ben ik een buitenbeentje?

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller driftig. Geen wonder: de wereld is bom...
Lees verder
Artikel

Als je het minst favoriete kind bent

70% van de ouders behandelt de kinderen ongelijk. Iedere ouder weet dat je geen kinderen moet voortr...
Lees verder
Interview

Het geheim van een geslaagde opvoeding

De krachtigste bron in de opvoeding is de band die we hebben met onze kinderen, laat psycholoog en h...
Lees verder
Advies

Mijn man lacht me uit

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller driftig. Geen wonder: de wereld is bom...
Lees verder
Artikel

De 5 levensfasen van je kind

Elk kind maakt bepaalde ontwikkelingsfasen met bijbehorende uitdagingen door. In elke fase lost het ...
Lees verder