Spits je oren en luister eens goed naar alle geluiden om je heen. Misschien hoor je het zachte geruis van de bomen of het gezang van vogels. Dat kan omdat je andere geluiden níét of in elk geval veel minder hoort, zoals auto-, bus-, tram- en vliegverkeer.

Training

Mindfulness

  • Bewezen effectief!
  • Leer omgaan met stress
  • Krijg meer aandacht voor het nu
bekijk de training
Nu maar
€ 75,-

Sinds de coronacrisis is het geluid volgens de Nederlandse Stichting Geluidshinder (NSG) gemiddeld met 3 decibel afgenomen. In de buurt van verkeersaders en onder de aanvliegroutes van Schiphol scheelt het zelfs 10 tot 15 decibel.

‘Maar ook 3 decibel is al een aanzienlijke vermindering van de geluidsdeken,’ zegt Tjeerd Andringa, universitair hoofddocent auditieve cognitie aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Het is een beetje vergelijkbaar met het geluid van een airco. Dat gebrom valt je nauwelijks meer op, maar op het moment dat de airco uitslaat, ervaar je opluchting: hè hè. Het maakt de geluiden in onze omgeving rijker; ineens horen we niet één, maar wel tien vogels zingen. En dat zijn goede, rustgevende geluiden.’

Natuurlijk, bij wie luidruchtige huisgenoten of klusgrage buren heeft, zal het bij tijd en wijle allesbehalve lekker rustig zijn. Maar daar kun je nu in elk geval pauze van nemen door simpelweg naar buiten te gaan.

De toegenomen stilte is niet alleen prettig, maar heeft bovendien aantoonbare voordelen voor onze gemoedstoestand en gezondheid. En die zouden best eens blijvend kunnen zijn, want, zo stelt Andringa: ‘De samenleving slaakt een zucht van verlichting en wil wellicht niet terug naar het oude geluidsniveau.’ Niet voor niets wordt er op veel plekken nagedacht of we ook post-corona vaker kunnen thuiswerken en of we niet met wat minder vliegreizen toekunnen.

Intense ontspanning

In 2006 deden de Italiaanse arts Luciano Bernardi en zijn collega’s stomtoevallig een ontdekking. Ze waren nieuwsgierig naar hoe het lichaam – en dan met name onze hartslag en ademhaling – reageert op verschillende typen muziek. Daarvoor lieten ze proefpersonen eerst 20 minuten liggend ontspannen met hun ogen dicht, om in de 5 minuten erna hun hartslag, bloeddruk en ademhaling op te meten. Vervolgens luisterden de proefpersonen naar muziek: van meditatieve sitarmuziek en Beethoven, tot de Red Hot Chili Peppers en techno.

Hoe sneller de muziek, hoe sterker de hartslag en bloeddruk omhoogschoten en de ademhaling versnelde. In stilte was Bernardi helemaal niet geïnteresseerd, maar tot zijn verbazing zag hij het omgekeerde effect als de muziek twee minuten uit ging: de hartslag en bloeddruk daalden en de ademhaling kwam tot rust. Die ontspanning was na snelle muziek groter dan na rustige en was zelfs dieper dan na de 20 minuten rust. Stilte na opwinding zorgt blijkbaar voor een intense ontspanning.

Muziek, zelfs rustige muziek, activeert ons sympathisch zenuwstelsel, het systeem dat ons klaarstoomt voor actie. Stilte doet volgens Andringa het omgekeerde: ‘In stilte slaat de parasympathicus aan, het systeem dat ons lichaam tot rust brengt en in de verzorgstand zet. Ons immuunsysteem wordt actiever en alles wat herstel promoot, wordt geactiveerd.’ Rest and digest (rusten en verteren) bijvoorbeeld: de ademhaling en hartslag komen tot rust, ons bloed gaat naar onze organen in plaats van naar de spieren en de spijsvertering komt op gang.

Onderschat risico

Dat te weinig hersteltijd na geluid ongezond is, blijkt wel uit de cijfers: geschat wordt dat jaarlijks 12.000 mensen in Europa vroegtijdig overlijden door geluidshinder. In 2018 kwam de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) met nieuwe geluidsrichtlijnen, waarbij geluidshinder in verband werd gebracht met irritaties, stress, slaapproblemen en hart- en vaatziekten. ‘Een onderschat risico voor de volksgezondheid’ noemde ook Zsuzsanna Jakab, adjunct-directeur van de WHO, omgevingslawaai onlangs.

De hoeveelheid geluid waaraan we worden blootgesteld, laat ons ook onze psyche niet onberoerd. In een studie onder buurtbewoners van zes grote Europese luchthavens bleek bijvoorbeeld dat een toename in geluid van 10 decibel al leidt tot een toegenomen gebruik van angstremmende medicatie. En een Duits onderzoek uit 2015 liet zien dat wonen in een buurt met veel autoverkeer de kans op depressieve symptomen met 25 procent vergroot.

Ingebouwd geluidsfilter

In ons dagelijks leven en zeker in de stad worden we gebombardeerd met geluidsprikkels, sommige relevant, maar veel ook irrelevant. Terwijl ik dit schrijf – door het coronavirus verbannen naar onze zolder – hoor ik het geluid van de cv-ketel en de wasmachine alleen als ik mijn aandacht erop richt. De rest van de tijd worden ze weggefilterd. Onze hersenstam, helemaal onder in ons brein, is daar continu mee bezig. Dat filteren kost energie en naar verloop van tijd raakt het systeem uitgeput. Dan worden we afgeleid, maken we fouten en raken we geïrriteerd.

TEST
Doe de test »

Hoe gevoelig ben je voor geluidsprikkels?

Gelukkig kan ons brein herstellen van lawaai als we tijdelijk naar een omgeving gaan met alleen natuurlijke geluiden, zoals een strand of bos. Volgens de Attention Restoration Theory, voor het eerst geformuleerd door omgevingspsychologen Stephen en Rachel Kaplan, komt ons filter dan tot rust waardoor het zijn werk weer kan doen en ons concentratievermogen toeneemt.

De Amerikaanse onderzoeker Gregory Bratman en zijn collega’s toonden in 2015 aan dat een wandeling in de natuur inderdaad leidt tot minder angst en piekeren en ook tot een beter werkgeheugen. Ditzelfde komt naar voren in het onderzoek van Psychologie Magazine, waarbij 563 mensen een online vragenlijst invulden (zie kader onderaan dit artikel). Zij gaven aan zich na een periode van stilte meer ontspannen te voelen, zich beter te kunnen concentreren, beter te kunnen relativeren en een beter humeur te hebben.

Kantoorgeluiden

Wie cognitieve prestaties wil leveren, van tekstbegrip tot geheugentaken en het oplossen van problemen op een IQ-test, blijkt dat ook het best in stilte te kunnen doen. Met rustige, instrumentale muziek presteren we al wat slechter, maar nog erger wordt het met geluiden van een kantoor of klaslokaal op de achtergrond.

Dat komt doordat die geluiden onvoorspelbaar en oncontroleerbaar zijn. Maar we raken het meest afgeleid en presteren het slechtst met snelle muziek die we goed kennen, waarvan we houden en waarin gezongen wordt. Die zetten we dan ook juist vaak op om onszelf af te leiden, zoals tijdens het sporten.

Hoeveel last we van geluid hebben, verschilt overigens per persoon en is deels aangeboren. Zo’n 20 tot 40 procent van alle mensen is ‘geluidsgevoelig’, en 12 procent is ‘zeer geluidsgevoelig’. Die (zeer) geluidsgevoelige mensen hebben meer aandacht voor geluid, beoordelen het vaker als bedreigend of irritant, reageren er emotioneler op en hebben meer moeite om aan geluid te wennen.

Ook blijkt uit experimenten dat geluid funest is voor de cognitieve prestaties van introverte mensen, terwijl extraverten nergens last van hebben. Bij het studeren in de bibliotheek blijken extraverte studenten dan ook vaak te kiezen voor ruimtes met reuring, terwijl introverten de stilteruimtes opzoeken.

Hoe dat komt? Extraverten zouden van nature onder-gestimuleerd zijn en die prikkels nodig hebben om goed te kunnen functioneren. Introverten zitten van nature al op het juiste niveau van stimulatie en raken door prikkels uit de omgeving juist over-gestimuleerd.

Daarnaast speelt stress een rol. Als je langdurig gestrest bent, is de emmer op een gegeven moment vol en krijg je een kort lontje. Andringa: ‘Alles kan dan de druppel zijn die de emmer doet overlopen, zoals het geluid van een borende buurman. Alle aandacht gaat naar de druppel, maar het probleem zit in de emmer.’

Diepe gedachten

Wanneer we niets doen wat concentratie vraagt en er geen geluiden zijn die ons afleiden, gebeurt er iets geks. In plaats van dat ons brein in een soort standby modus gaat om energie te besparen, wordt een deel juist heel actief. Dat netwerk van hersengebieden, het zogenoemde default mode network, wordt onderdrukt wanneer we aandachtig bezig zijn. Maar in stilte, als onze zintuigen ons even met rust laten, komt het juist tot leven.

Volgens Jonathan Smallwood, hoogleraar psychologie aan de universiteit van York, heeft dat een belangrijke functie. Wanneer het default mode network actief wordt, laten we onze gedachten namelijk de vrije loop en dat maakt ons creatiever. We hebben meer ‘aha’-momenten, vinden vaker een uitweg uit een impasse en worden beter in het oplossen van lastige situaties in ons dagelijks leven.

Als onze geest dwaalt, denken we bovendien vaak aan het verleden en de toekomst en plaatsen we onze ervaringen in context, wat weer helpt om er betekenis aan te geven. En dat maakt ons gelukkiger en gezonder. Andringa: ‘Een stille omgeving, waar maar kleine activiteiten plaatsvinden, zoals die van fluitende vogels, kan leiden tot stilte in je hoofd. In die toestand komen niet alleen meer de meest urgente gedachten, zoals to-do-lijstjes, naar boven, maar ook de belangrijke, diepere gedachten over jezelf en je leven.’

Niet té stil graag

Voor al deze voordelen hoeft het zeker niet doodstil te zijn. Sterker nog: complete stilte is doodeng, omdat je dan ook geen signalen krijgt dat je omgeving veilig is. Zelf kampeerde ik ooit ’s winters moederziel alleen midden in de woestijn in Joshua Tree National Park in Californië. Er was geen enkel geluid, niets. Maar opeens hoorde ik toch iets… En weer.

En toen opeens een veel harder geluid. Steeds angstiger keek ik om mij heen, tot ik erachter kwam dat ik het knipperen van mijn eigen ogen hoorde. En het schuren van mijn nek tegen de kraag van mijn jas wanneer ik mijn hoofd draaide. In de totale stilte werden die geluiden opeens oorverdovend. Het werd een angstige nacht.

Soortgelijke ervaringen zijn bekend van ervaringen op de stilste plekken op aarde. De zogenoemde anechoïsche of ‘dode kamers’ die gebruikt worden voor onderzoek en die elk geluid absorberen. Proefpersonen die er tijd doorbrengen, vertellen dat ze er niet alleen het kloppen van hun hart horen, maar ook hoe het bloed door hun vaten stroomt, hoe hun oogballen bewegen in hun oogkassen en hoe hun gewrichten een schrapend geluid maken tijdens het lopen. In plaats van rustgevend en meditatief, vinden ze de ervaring zeer oncomfortabel, verontrustend en beangstigend. Alsof ze in een pikdonkere kamer zijn opgesloten. Sommigen willen al na een paar seconden weer naar buiten.

Veilige stilte

Geen doodse stilte dus, maar wat dan wel? Geluiden die zeggen: het is veilig. Rustige, natuurlijke geluiden, zoals ruisende bomen, fluitende vogels, of een klaterend beekje. Of wat dacht je van een steentjesstrand: steeds een golf (‘whoesh’) gevolgd door miljoenen steentjes die zich herschikken (‘krikketikketikketik’)? Zoek maar eens op YouTube naar ‘waves on pebble beach’.

‘In de natuur vind je heel veel indicatoren van veiligheid,’ legt Andringa uit, ‘zoals fluitende vogels. Die fluiten namelijk alleen als ze zich veilig voelen.’ Maar ook sociale geluiden kunnen geruststellen, zoals tevreden pratende mensen of tinkelend bestek op een zwoele zomeravond. Andringa: ‘Wij vroegen in een enquête eens wat mensen fijne geluiden vonden. “Het geluid van mijn echtgenoot die een boek leest” was een van de genoemde antwoorden. Ook weer een signaal dat iemand zich veilig voelt, waardoor wij ons zelf ook veiliger voelen.’

Ga dus af en toe even in de tuin of op je balkon staan. Maak een ommetje door de buurt of zoek een park op, geniet van het moment en laat je geest dwalen. Heb je daar echt geen tijd voor en zijn je huisgenoten van het drukke soort? Dan blijf je gewoon wat langer op de wc zitten.

Psychologie Magazine vervolgt komende maanden het eigen onderzoek naar stilte en geluidsbeleving. Geniet je van de stilte of heb je juist meer last van storende geluiden? Mail je ervaringen naar redactie@psychologiemagazine.nl
Onderzoek Psychologie Magazine, 2020. Met dank aan Team Vier.

Dit doet stilte met ons

Stilte roept vooral positieve associaties bij ons op:

  • Rust 73% (vooral bij vrouwen (77%) en hoger opgeleiden: 80%)
  • Ontspanning: 65%
  • Tijd voor mezelf: 55%
  • Prettig: 54%
  • Opladen: 31%

En veel minder negatieve associaties:

  • Eenzaamheid of leegte (beide 9%)
  • Saai (8%)
  • Ongezellig (7%)
  • Ongemakkelijk of het idee ‘stil te moeten zijn’ (beide 5%)
  • Onrust (4%)

Begin 2020 legde Psychologie Magazine een reeks stellingen voor aan 563 Nederlanders.

Dit kwam eruit:

  • Als het ergens stil is, kan ik daarvan genieten: 77%
  • Stilte geeft me gelegenheid om na te denken: 72%
  • Als ik alleen thuis ben, geniet ik van de stilte: 71%
  • Ik vind het belangrijk om voldoende stilte in mijn leven te hebben: 68%
  • Ik kan soms samen met een goede vriend(in) van stilte genieten, zonder te praten: 62%
  • Ik heb stilte nodig om tot rust te kunnen komen: 52%
  • Ik heb stilte nodig om me te kunnen concentreren: 49%

Even een muziekje aan

Als het eenmaal stil is, laten we het vaak zelf door onze vingers glippen, blijkt uit het onderzoek van Psychologie Magazine. Met name jongeren geven aan graag wat meer stilte in hun leven te willen, maar wat doen ze als het een keer stil is? Genieten van het moment? Nee: ruim de helft van hen zet dan muziek, de tv of een podcast aan.

Eén op de vijf mensen geeft aan dat dat simpelweg een automatisme is. Een andere reden om een podcast of tv-programma aan te zetten, kan zijn dat je anders te weinig veilige geluiden hoort. Té stil is niet fijn en dan kan het geluid van pratende mensen op tv op de achtergrond geruststellend werken. 12 procent van de mensen zegt inderdaad dat ze zich afgesloten voelen van de wereld als het stil is, en 8 procent is soms zelfs bang voor stilte. Bijna 1 op de 10 geeft aan dat ze de muziek of podcast gebruiken om de stilte op te vullen.

Met af en toe bewust genieten van muziek en podcasts is natuurlijk helemaal niets mis: 78 procent van de mensen in het onderzoek geeft dan ook aan dat ze dat doen omdat ze er gewoon graag naar luisteren. Maar als we ze steeds automatisch of als opvulling gebruiken, komen we nog maar weinig aan onze eigen belangrijke gedachten toe.