Een klein drama is het, deze zomer in een Amsterdamse gracht. Twee meerkoetkuikens, te jong nog om te zwemmen, vallen uit hun nest op de kade en komen in de gracht terecht. De kade is te hoog om terug te klimmen. Pa en ma meerkoet zwemmen zenuwachtig rond, zonder dat ze iets kunnen doen. De diertjes zijn ten dode opgeschreven.

Maar dan. Een buurtbewoonster ziet het gebeurde vanuit haar raam en rent onmiddellijk naar beneden. Ze houdt een passerend bootje aan, dat haar naar de verdrinkende kuikens vaart. Met een soeplepel weet ze er één uit het water te scheppen en terug in het nest te zetten. Pas als het bootje is weggevaren, ontdekken de omstanders de andere drenkeling, verderop in de gracht. Buurtbewoners en passanten proberen er met een ladder bij te komen. Tevergeefs, ze komen te laat. Een halve dag later hebben ze een loopplankje aan de kade bevestigd, op de plaats van het drama. Want dit mag nooit weer gebeuren.

Dierenliefde: het gaat steeds verder. Was de kat er vroeger om muizen te vangen, het konijn om met kerst opgediend te worden en de hond om indringers buiten te houden, tegenwoordig zijn deze viervoeters gepromoveerd tot dierbaar

gezelschap. En soms zelfs tot allerbeste vriend. Gedragswetenschapper Nienke Endenburg, verbonden aan de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht: ‘Het is een ontwikkeling van de laatste vijftig jaar. Door de toenemende eenzaamheid in onze maatschappij zijn mensen zich meer gaan richten op dieren. Dieren laten je tenminste in je waarde, lijken ze te redeneren.’

Dus zijn er dierenbegraafplaatsen, dierentherapeuten en dierenvakanties. In Zwitserland is een speciale kerkdienst gehouden waar dieren ook aanwezig mochten zijn, met gebeden voor koeien, paarden en kippen. Dierenactivisten schuwen geen geweld tegen mensen in de strijd voor de dieren. En de Partij voor de Dieren heeft bij de Europese verkiezingen 3,2% van de stemmen binnengehaald, wat bij de Tweede Kamerverkiezingen minstens vier zetels zou betekenen.

Meevoelen met het slachtoffer

Maar wat is de psychologie achter al die uitingen van dierenliefde? Activisme is voor een groot deel te verklaren uit empathie: het meevoelen met een ander wezen. Wanneer iemand een meerkoetkuiken ziet in nood, voelt hij zelf ook iets van de pijn en angst van het dier. En wie pijn en angst voelt, probeert iets te doen zodat dat nare gevoel weggaat. Iemand met veel empathie voor dieren is dus sneller geneigd om een dier te hulp te schieten. En, niet erg verrassend: uit onderzoek blijkt dat mensen die veel empathie voor mensen hebben, dat meestal ook voor dieren hebben. Vooral vrouwen bezitten een groot empathisch vermogen.

Toch is het opvallend dat we op bootjes en ladders balanceren voor een meerkoetkuiken, terwijl we een paar meter verderop straal langs een zwerver lopen die onze empathie kennelijk niet oproept. Waarin schuilt de aantrekkingskracht van het dier? Een extreem voorbeeld kan meer licht werpen op onze drijfveren achter dierenliefde. Neem nu Britt (35). Naar natuurseries kijkt ze allang niet meer, omdat ze van streek raakt wanneer het verkeerd afloopt met de herten en muizen op het scherm. Het verdriet over deze dieren draagt ze nog lang met zich mee. Gewonde beesten langs de weg raken haar diep. ‘Toen ik laatst een gewonde duif vond, probeerde ik mezelf voor één keer af te remmen, omdat ik het heel druk had. Ik legde het beest in een tuin en wilde later terugkomen om hem naar een dierenarts te brengen. Maar toen ik terugkwam, was hij dood. Ik heb op straat staan huilen. Ik vraag me vaak af waar die grote gevoelens voor dieren nu vandaan komen.’

Voor psychotherapeut Rob Evers is extreme dierenliefde een aanwijzing dat iemand veel narigheid heeft meegemaakt. ‘Meestal heeft iemand het vertrouwen in mensen verloren. Ik kom het in mijn praktijk vaak tegen bij slachtoffers van geweld, verwaarlozing of seksueel misbruik. Het dier biedt dan troost, het is niet bedreigend.’ Maar, benadrukt Evers, dit betekent niet dat iedereen met grote gevoelens voor dieren iets naars heeft meegemaakt.

Voor Britt geldt het wel. Haar moeder mishandelde haar emotioneel en lichamelijk, haar vader was nooit thuis. Als kind al besloot ze dat ze de liefde van haar ouders niet nodig had: zo konden ze haar ook niet raken. ‘Maar er hoefde maar een kikker mijn pad te kruisen en ik werd straalverliefd op het dier. Ik was piepjong toen ik gewonde vogels mee naar huis nam. Ik gaf al mijn liefde aan de dieren, en had het idee dat ik die ook terugkreeg.’

Kwetsbaar, afhankelijk en trouw

Klinisch psycholoog en psychotherapeut Liesbeth Eurelings denkt dat we in dieren onze eigen kwetsbaarheid weerspiegeld zien. Britt is door haar ervaringen extra kwetsbaar en dus extra gevoelig voor dierenleed. Eurelings: ‘Dieren zijn een spiegel voor ons verlangen naar aandacht en zorg. Omdat ze totaal afhankelijk zijn van de mens, confronteren ze ons met het hulpeloze kind in onszelf, dat ook afhankelijk was van aandacht en zorg. Of dat altijd goede bedoelingen had, maar niets terugkreeg.’ Ook Evers ziet identificatie met dieren: ‘Mensen die zelf iets is aangedaan, reageren feller op dierenleed. Ze zien het dier in dezelfde rol: die van slachtoffer.’

Dieren zijn bovendien gemakkelijker om een relatie mee aan te gaan dan met mensen. Ze kwetsen niemand met opzet en ze oordelen niet. Uit onderzoek blijkt dan ook dat 99 procent van de mensen tegen hun huisdier praat, en dat 30 procent zelfs zijn problemen deelt met het dier. Evers: ‘Dieren zijn veilig en accepteren wie je bent. Ook patiënten geven dat aan: “Mijn hond zegt geen rottige dingen tegen me en is altijd blij om me te zien.—’

Ook in therapieën wordt gebruikgemaakt van de wetenschap dat mensen zich sneller openstellen tegenover dieren dan mensen. In de jaren zestig ontdekte een Amerikaanse kinderpsychiater bij toeval dat een zeer teruggetrokken kind wel tegen de hond van de psychiater wilde praten. Sindsdien gebruikt hij zijn hond als co-therapeut. Dolfijnen worden ingeschakeld om autistische kinderen te leren communiceren, paarden om pubermeisjes meer zelfvertrouwen te geven. Honden, katten en konijnen worden in zorginstellingen gebruikt om depressies bij bejaarden te verlichten.

Mooie oplossing

Eén ding staat volgens Evers en Eurelings wel vast: liefde voor dieren, ook in extreme mate, is zelden slecht voor je. Evers: ‘Het is eigenlijk een heel mooie oplossing. Voor teleurstellend contact met mensen vind je vervanging bij dieren. Dat kan heel waardevol zijn.’ Eurelings: ‘Ik ben blij dat mensen hun liefde in elk geval nog aan dieren geven. Een dier biedt structuur omdat je er op geregelde tijden voor moet zorgen, brengt sociale contacten, en houdt je met beide benen op de grond. Dierenliefde wordt pas té extreem als je totaal geïsoleerd van de buitenwereld met dertig katten in een huis zit te vervuilen.’

[/wpgpremiumcontent]