Kan ik ook zonder antidepressiva?

  • 1528 woorden
  • leestijd is 8 minuten
  • Foto: Kelly Nederlof
Ruim een miljoen Nederlanders slikken antidepressiva. Waarschijnlijk zou een flink deel van hen best kunnen stoppen. Maar hoe weet je of dat ook voor jezelf geldt? En hoe bouw je veilig af?

Het zat Sanne niet lekker meer. Ze gebruikte al een jaar of acht het antidepressivum paroxetine om haar angsten de baas te blijven. Maar langzaamaan bekroop haar het gevoel dat ze moest stoppen.

Training

Stop met piekeren

  • Inzicht in je eigen denkgewoontes
  • Extra tips voor nachtelijk piekeren
  • Inclusief stappenplan voor het nemen van beslissingen
bekijk de training
Nu maar
€ 75,-

‘Niet omdat ik last had van bijwerkingen of omdat het middel niet effectief was,’ zegt ze terugblikkend,maar omdat mijn vriend me confronteerde met het feit dat er weinig bekend is over effecten van slikken op de lange termijn. Was het middel wel zo onschuldig als mijn huisarts me voorspiegelde?’ Ze besloot te stoppen.

Ruim 1,1 miljoen mensen in Nederland slikken antidepressiva. Niet alleen bij depressie, maar ook bij angst en paniek, obsessief-compulsieve stoornissen en anorexia. Het aantal gebruikers groeit gestaag met zo’n 3 procent per jaar. Ongeveer de helft van die mensen gebruikt de medicatie twee jaar of langer. Maar dat is niet altijd nodig, denken veel artsen en wetenschappers.

Een van die wetenschappers is de Brit Tony Kendrick, hoogleraar primaire zorg aan de universiteit van Southampton. Sinds vorig jaar zomer geeft hij leiding aan een onderzoek naar veilig stoppen met antidepressiva. Hooguit de helft van de mensen die langdurig antidepressiva slikken, doet dat naar Kendricks schatting terecht. ‘Zij lopen te veel risico op terugval om te stoppen. Voor de rest van de gebruikers geldt dat het middel zijn dienst heeft bewezen. Zij kunnen proberen te stoppen.’

Maar hoe weten gebruikers tot welke helft ze behoren? Wat kunnen ze verwachten als ze de stopstap wagen? En hoe kunnen ze dat dan het beste aanpakken?

Sannes vriend had een punt. Over de gevolgen van langdurig gebruik van antidepressiva is niet veel bekend. Het nieuwste en meest voorgeschreven type pil is nog geen dertig jaar oud; de oorspronkelijke studies kijken naar de effecten van maximaal twee jaar gebruik.

Pil met complicaties

Analyse van de gecombineerde gegevens uit verschillende onderzoeken laat nu zien dat langdurig gebruik kan leiden tot complicaties, zegt Kendrick. ‘Mensen hebben op de lange termijn vaker last van slaapproblemen, gewichtstoename en bloedingen in het maag-darmkanaal. Bij ouderen is gebruik van antidepressiva in verband gebracht met een groter risico op vallen, botbreuken en beroertes.’
Naast die fysieke risico’s spelen psychologische factoren voor veel patiënten een rol in hun besluit te stoppen, zegt Claudi Bockting, hoogleraar klinische psychologie aan de Universiteit Utrecht en de Rijksuniversiteit Groningen. Ze hoort geregeld dat mensen in emotionele nood of met onvoldoende voorlichting van de huisarts aan antidepressiva zijn begonnen, maar zich op de langere termijn niet prettig voelen bij die farmacologische aanpak.
Bockting onderschrijft die scepsis. ‘Een antidepressivum is geen geneesmiddel. Het is beter te vergelijken met tandpasta: het werkt zolang je het middel gebruikt, maar biedt geen bescherming voor de toekomst. Cognitieve gedragstherapie is even effectief bij matige en milde depressie en biedt betere bescherming tegen terugval. Het helpt je grip te krijgen op je verstoorde emotiehuishouding, waardoor je ook toekomstig onheil beter het hoofd kunt bieden.’

Bockting merkt aan haar patiënten dat ze hechten aan die autonomie. ‘En dat is misschien wel een goede eigenschap.’ Het was dat streven naar autonomie dat Sanne naar haar huisarts deed stappen. Maar die was niet enthousiast over haar voornemen te stoppen. Het middel werkte toch goed? En ze had toch geen last van bijwerkingen?

Dat is een houding die Bockting bij zowel artsen, de farmaceutische industrie als de wetenschap herkent. ‘We zijn heel goed in het initiëren van behandelingen. Maar stoppen, daar staan we eigenlijk niet bij stil en dat wordt ook weinig onderzocht.’

Vuistregels om te stoppen

Bockting en haar team doen dat wel. Momenteel proberen ze in een grootschalig onderzoek te doorgronden welke behandeloptie het meest geschikt is voor een individuele patiënt. Wie kan het best doorgaan met slikken, eventueel in combinatie met een terugvalpreventietraining, en wie heeft het meest baat bij een terugvalpreventietraining terwijl hij of zij stopt met de medicatie? Uitkomsten heeft ze helaas nog niet.

Kendrick wil wel alvast een aantal vuistregels noemen die helpen inschatten of iemand kan stoppen met pillen. Allereerst raadt hij mensen die ooit hebben geprobeerd zelfmoord te plegen af om te stoppen, omdat er voor hen te veel op het spel staat bij een eventuele terugval. ‘Voor sommige patiënten is een antidepressivum letterlijk van levensbelang, die moeten absoluut blijven slikken,’ benadrukt hij.

Mensen die niet suïcidaal zijn geweest, kunnen nagaan of alle depressieve symptomen weg zijn en zo ja, hoelang al. ‘Ruwweg valt te stellen dat je een aantal maanden moet slikken om je depressie kwijt te raken en daarna nog een aantal maanden om je hersenen weer in balans te krijgen. Daarna kun je aan stoppen denken.’

Een tweede voorwaarde voor stoppen is de afwezigheid van nare levensgebeurtenissen die de kans op terugval vergroten. ‘Tijdens een scheiding, bij financiële malaise of na het verlies van een dierbare is er al zo veel emotionele last dat stoppen de kans op terugval vergroot.’

Onttrekkingsverschijnselen

Maar ook als die terugvalkans klein is, kan iemand het flink voor de kiezen krijgen na het besluit te stoppen. Sannes huisarts raadde haar aan de dosis paroxetine in een paar weken terug te schroeven naar nul. Maar tijdens het afbouwen leken haar klachten terug te komen. ‘Als ik terugdenk aan die periode zie ik een aaneenschakeling van paniekmomenten. Op de raarste momenten voelde ik de angst de kop opsteken, en bij een moeilijk gesprek brak het zweet me uit en voelde ik mijn stem haperen. De klachten waren erger dan voordat ik met de pillen begon.’
Sanne werd overvallen door onttrekkingsverschijnselen, een breed scala aan klachten die meer dan de helft van de gebruikers ervaren wanneer ze met antidepressiva stoppen. Soms zijn die klachten lichamelijk: diarree, buikpijn, hoofdpijn, duizeligheid en misselijkheid bijvoorbeeld. Maar andere symptomen lijken verdacht veel op de angst of depressie waarvoor de patiënt in eerste instantie met antidepressiva begon: somberte, huilbuien, angst, manie en hallucinaties.

De oorzaken van die onttrekkingsverschijnselen zijn in nevelen gehuld. Dat hangt samen met het feit dat er eigenlijk weinig bekend is over hoe antidepressiva precies werken, zegt psychiater Marrit de Boer van het UMCG. ‘We kunnen het mensenbrein niet openmaken om te zien wat daar gebeurt, dus zijn we aangewezen op theorieën en proefdieronderzoek.’

Algemeen wordt aangenomen dat antidepressiva werken via de signaalstoffen in het brein. De meest gebruikte variant, de SSRI of serotonineheropnameremmer, vergroot de beschikbaarheid van de signaalstof serotonine. De Boer: ‘De onttrekkingsverschijnselen zouden veroorzaakt kunnen worden doordat het brein minder gevoelig wordt voor serotonine wanneer die maanden- of jarenlang in overvloed beschikbaar is. Wanneer je stopt, valt die overvloed weg en moet het brein de gevoeligheid opschroeven. In de tussentijd treden onttrekkingsverschijnselen op, ongeacht of je het middel nog nodig had of niet.’

Dat daarmee niet alleen de oorspronkelijke klachten tijdelijk kunnen terugkeren, maar dat zich ook fysieke verschijnselen kunnen voordoen als diarree en misselijkheid, zou verklaard kunnen worden door het feit dat ook andere plekken in het lichaam waar serotonine werkzaam is ontregeld raken, bijvoorbeeld het maag-darmkanaal.
Onttrekkingsverschijnselen stellen de stopper voor een lastige keuze. De enige manier om vast te stellen dat het ‘maar’ onttrekkingsverschijnselen zijn en dat het geen terugval in de oude klachten is, is het weer iets verhogen van de dosis. Als het onttrekkingsverschijnselen zijn, verdwijnen die daarmee vrijwel meteen. Maar zo’n hernieuwde ervaring dat je klachten worden verlicht door pillen, kan wel het gevoel van afhankelijkheid versterken.
Het alternatief is om, ondanks de klachten, het afbouwen van de medicatie door te zetten. Dat heeft als risico dat die klachten uiteindelijk toch geen onttrekkingsverschijnselen blijken, maar een nieuwe depressieve periode. En dat die zo de kans krijgt zich in je brein te nestelen.

Kendrick raadt daarom het eerste aan. ‘Hoog de dosis op naar de hoeveelheid waarbij je nog klachtenvrij was, en begin daarna weer met afbouwen, maar dan in nóg kleinere stapjes. De precieze tussenstappen hangen af van het middel. Maar de vuistregel luidt dat een mindering van 10 procent een goede eerste stap is.’

Nieuwe balans in het brein

Sanne verhoogde de dosis niet; ze volgde het advies van haar huisarts en bouwde gestaag verder af. ‘Ik wist dat er een oplossing was als de angst te erg zou worden. Dat ik dan weer kon gaan slikken. Maar dat voelde als capitulatie en dat wilde ik niet. Ik wilde niet opgeven.’

Ze prentte zich twee dingen in. ‘Eén: dit wil ik, want dit leert me beter met mezelf om te gaan. En twee: deze ellende is tijdelijk. Het gaat over.’

En dat gebeurde. Ook haar brein vond een nieuwe balans. Al kreeg ze daarbij een onorthodox duwtje in de rug: ‘Ik werd zwanger. En blijkbaar doen zwangerschap en borstvoeding geven wonderen voor mijn hormoonspiegel, want de angsten waren weg. Het was alsof die zwangerschap me de kans gaf om te resetten. Want ook na de borstvoeding kwamen de paniekaanvallen niet terug. Mijn angst is nog altijd een gevoeligheid, maar dat heb ik geaccepteerd. Ik ben vijf jaar verder en die pillen zijn verleden tijd.’

Sanne heet in werkelijkheid anders.
Meer lezen?
Jan van Ingen Schenau, Antidepressiva 2016: Weet wat je slikt, weet hoe je moet stoppen, Silhouet, € 27,-
Dit boek van arts Van Ingen Schenau biedt meer informatie over stoppen met pillen, waaronder afbouwschema’s voor verschillende soorten medicatie.

Antidepressiva weet wat je slikt / weet hoe je moet stoppen
Boekentip

Antidepressiva weet wat je slikt / weet hoe je moet stoppen

Antidepressiva behoren tot de meest voorgeschreven medicijnen in Nederland en worden door bijna één miljoen mensen gebruikt. Voor veel mensen heeft dat geleid tot een vermindering van hun angst, depressie of paniek.

Dit vind je misschien ook interessant

Advies

Wat doen ADD-pillen als Concerta met het brein?

Ruim een miljoen Nederlanders slikken antidepressiva. Waarschijnlijk zou een flink deel van hen best...
Lees verder
Verhaal

Kan ik ook zonder antidepressiva?

Ruim een miljoen Nederlanders slikken antidepressiva. Waarschijnlijk zou een flink deel van hen best...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Training

Coach worden: de eerste stap

Ontdek de eerste stappen om coach te worden.
Lees verder
Training

Coach worden: de eerste stap

Ontdek de eerste stappen om coach te worden.
Lees verder
Kort

Nieuw middel tegen parkinson?

Ruim een miljoen Nederlanders slikken antidepressiva. Waarschijnlijk zou een flink deel van hen best...
Lees verder
Artikel

Water met een kleurtje: de geheimzinnige kracht van placebo...

De werking van placebo’s berust op illusie. Maar het effect ervan is wel degelijk aantoonbaar, en ...
Lees verder
Column

Ziek

Ruim een miljoen Nederlanders slikken antidepressiva. Waarschijnlijk zou een flink deel van hen best...
Lees verder
Interview

Onderzoeker in de psychiatrie Wilma Boevink: ‘Patiënten k...

Ze hield haar eigen ziektegeschiedenis lang verborgen voor collega’s. Maar toen ze erover ging spr...
Lees verder
Advies

Medicijnen bij hooggevoeligheid

Ruim een miljoen Nederlanders slikken antidepressiva. Waarschijnlijk zou een flink deel van hen best...
Lees verder
Advies

Onderdrukken antidepressiva mijn libido?

Ruim een miljoen Nederlanders slikken antidepressiva. Waarschijnlijk zou een flink deel van hen best...
Lees verder