Neuropsycholoog Britta Hölzel: ‘Mindfulness is geen wondermiddel, maar verandert wel levens’

  • 1733 woorden
  • leestijd is 9 minuten
  • Foto: Michel Paz via Unsplash
In deze tijd vol stress en afleiding hebben we mindfulness hard nodig, zegt neurowetenschapper, psycholoog en yogadocent Britta Hölzel. In haar trainingen ziet ze hoe mensen ervan opbloeien.‘We kunnen zo veel over onszelf leren door contact te maken met het lichaam.’

Ze werd ‘wel een beetje maf’ gevonden, bekent dr. Britta Hölzel (41) met een gulle lach. Zo’n vijftien jaar geleden, toen ze net begon met wetenschappelijk onderzoek naar meditatie en mindfulness, kreeg ze soms de vraag of ze niet iets nuttigers met haar leven moest gaan doen. ‘Een psychologe die zelf aan meditatie en yoga deed, én dat wilde gaan onderzoeken – nou ja!’ Inmiddels is ze van pionier uitgegroeid tot een vooraanstaand deskundige en spreker over mindfulness. Sinds ze kennismaakte met yoga en meditatie, heeft ze daarvan haar levenswijze gemaakt en haar werk: als mindfulnesstrainer, yogadocent en onderzoeker.

Training

Mindfulness

  • Bewezen effectief!
  • Leer omgaan met stress
  • Krijg meer aandacht voor het nu
bekijk de training
Nu maar
€ 67,50

De reis naar India die Hölzel maakte, direct na haar eindexamen, veranderde ongeveer alles: haar studiekeuze, haar latere loopbaan, de manier waarop ze naar zichzelf keek – en naar de wereld. Negentien jaar was ze toen ze in Calcutta aankwam met het idee dat ze de mensen daar zou gaan helpen. Ze wilde ontwikkelingswerk gaan doen in de overtuiging dat ze ‘verschil kon maken’, zegt ze nu bijna beschaamd. ‘Maar het stemde me zeer nederig om rond te lopen in de sloppenwijken. De eerste nacht heb ik alleen maar gehuild, zo pijnlijk vond ik het om het lijden van de mensen daar te zien. Ook begreep ik dat ik als negentienjarige zonder enige levenservaring absoluut niet kon zorgen dat zij een beter leven zouden krijgen.’

Vanuit Calcutta reisde u naar een yoga-ashram. Was dat de eerste kennismaking met yoga en meditatie?

‘Ja, en ik was meteen gegrepen. Het voelde lichamelijk en mentaal zó goed. Het is fascinerend hoe de geest werkt en hoe je daarvan getuige kunt zijn. Ik leerde al snel dat we niet al onze gedachten voor waar hoeven aannemen en dat is heel bevrijdend: je kunt een stapje terugdoen en het denken observeren. Door de beoefening van yoga en meditatie kreeg ik meer inzicht in wat mens-zijn betekent, en wat lijden betekent. In die ashram leerde ik dat ik eerst zelf moest rijpen voordat ik anderen kon bijstaan. Ook zag ik in dat ik krachtiger kon worden door beter te gaan zorgen voor mijn eigen lichaam en geest. Na een half jaar keerde ik terug naar Duitsland waar ik psychologie ging studeren omdat ik diepgaander wilde onderzoeken hoe de geest werkt.’

Inmiddels zijn meditatie en yoga in het Westen enorm populair en is mindfulness zowat een hype. Hoe verklaart u dit?

‘Ik denk dat we niet zonder kunnen. Het biedt een onmisbaar tegenwicht in deze tijd waarin we zo afgeleid zijn, er zo veel stress is en het tempo zo hoog ligt. We leven in ons hoofd en staan niet goed in contact met ons lichaam en onze emoties. Yoga maakt die verbinding nadrukkelijk wel. En mindfulness biedt meditatieoefeningen die ons helpen terugkeren: naar onszelf, naar onze ademhaling, naar dít moment – in plaats van ons leven voortdurend uit te stellen. Dat is iets wat veel mensen ervaren en dat zelfs zit ingebakken in ons economische systeem: het gevoel dat er eerst nog iets gedaan, bereikt of gefikst moet worden voordat we gelukkig mogen zijn. We moeten opschieten, meer geld verdienen, meer spullen aanschaffen – en dan, eindelijk, mogen we gaan zitten en ontspannen. Maar het moment dat we dat “verdienen” zal nooit komen, tenzij wij het onszelf toestaan om nú te ontspannen. Naast regelmatig mediteren is die milde toon van mindfulness de mentaliteit die we nodig hebben.’

Kleven er ook nadelen aan de hype?

‘Het wordt te weinig erkend dat het wetenschappelijk onderzoek naar mindfulness nog in de kinderschoenen staat. De media nemen graag veelbelovende onderzoeksresultaten over en vergroten die soms uit. Dat geeft een vertekend beeld: alsof mindfulness een quick fix zou zijn en korte programma’s wonderen teweegbrengen op het gebied van gezondheid en geluk. In het overdrijven van de effecten schuilt het gevaar dat mensen teleurgesteld raken, en dat doet weer schade aan mindfulness.’ Met een zucht: ‘Ik heb bij bedrijven trainingen van twee dagen gegeven, waarna de medewerkers enthousiast waren. Maar twee dagen bieden slechts een kennismaking met mindfulness. Die bedrijven komen terug en zeggen: “Het beklijft niet, we hadden blijvende effecten verwacht.” Tja, daar zijn langere cursussen voor nodig. We moeten mensen serieus trainen in meditatie en hen helpen dit een vaste plek in hun dagelijks leven te geven. Dat duurt minimaal acht weken.’

Is het een sprookje dat mindfulness wetenschappelijk onderbouwd is?

‘Nee, bij depressie, angst en chronische pijn is er veel bewijs dat mindfulness werkt; vaak net zo goed als standaard behandelingen zoals cognitieve gedragstherapie. Maar bedrijven die dit zien als een mooie manier om de productiviteit omhoog te krijgen, vergissen zich misschien wel, want dat is níét aangetoond. Vergeet niet dat meditatie volgens de Boeddha een manier was om lijden te verlichten, niet om betere prestaties te kunnen leveren. Er is zelfs nog geen goed bewijs dat het beoefenen van mindfulness de concentratie significant verhoogt. Als die effecten er al zijn, hebben we meer tijd, meer geduld en beter onderzoek nodig om ze aan te tonen. Tot die tijd moeten we bescheiden zijn over het wetenschappelijk bewijs.’

En dat zegt ú, de wetenschapper die veelbelovende effecten heeft laten zien? Uit uw onderzoek blijkt dat twee maanden lang dagelijks een half uur mediteren veranderingen geeft in de grijze stof in het brein.

‘Dat is zeker hoopgevend en inmiddels ook door andere onderzoeken bevestigd. Mensen vertellen vaak na acht weken mindfulness minder stress te ervaren; wij wilden weten of dat in het brein is terug te zien. Inderdaad zagen we bij deelnemers veranderingen in de hippocampus, een gebied dat erg gevoelig is voor stress. In een stressvolle situatie komt cortisol vrij, wat schade aan de hippocampus veroorzaakt. Als het cortisolgehalte te lang te hoog blijft, kan dat zelfs neuronen vernietigen. Die schade lijkt wat gerepareerd te zijn na acht weken mindfulness, want na afloop zagen we meer grijze stof in de hippocampus van deelnemers – en zo’n toename is positief, dat durven we als wetenschappers al wel te stellen. Dit soort bevindingen zijn bemoedigend; ze inspireren me om nog beter te onderzoeken wat mensen er zelf over vertellen.’

Dat hoort u uit de eerste hand: van deelnemers aan uw trainingen?

‘Ja, en altijd weer vind ik het fascinerend hoeveel verschil mindfulness kan maken in het leven van mensen. Ik zie dat ze een nieuwe dimensie ontdekken waardoor ze niet alleen maar functioneren en hun to-do-lijst afwerken, maar veel intenser voelen dat ze aandachtig aanwezig kunnen zijn, dat ze léven. Het ontroert me als een deelnemer na een week thuis oefenen vertelt: “Ik liep door het bos en opeens realiseerde ik me: ik adem, ik leef, wat fantastisch! Meer is er niet nodig, ik hoef niets te fixen, te kopen of te bereiken.” Andere cursisten worden zich er juist van bewust dat ze enorm gespannen zijn; ze zijn soms geschokt als ze tijdens de training ontdekken hoe hoog hun stressniveau is.’

6 basisoefeningen mindfulness

Wat houdt dat nu eigenlijk in, mindful zijn? En hoe kan je het leren? Ga alvast aan de slag met deze...

Lees verder

Mindfulness leidt tot meer lichaamsbewustzijn; is dat een sleutel voor de westerse ‘hoofdmens’ om aandachtiger en minder gespannen te gaan leven?

‘Dat is enorm belangrijk. In de cursus oefenen deelnemers telkens weer om contact te maken met het lichaam en te voelen wat daar speelt. Na die twee maanden vertellen ze vaak veel meer verschillende sensaties te kunnen opmerken. Psychologisch gezien is het lichaam zo’n belangrijk terrein: er is zo veel dat we over onszelf kunnen leren door “in te checken” in het lichaam. Het lichaam reageert op alles, het is dé plek waar we emoties kunnen voelen en doorvoelen. Lichaamsbewustzijn is van belang voor onze verbinding met onszelf en voor de verbinding met anderen. We zullen eerst moeten weten wat we zelf voelen voordat we andere mensen en hun gevoelens kunnen begrijpen.’

Het gaat zelfs nog verder: door onze lichaamshouding bewust aan te passen, kunnen we ons ook anders gaan gedragen.

‘Klopt, dat blijkt uit heel cool onderzoek van de Harvard Business universiteit. Als we ons machteloos voelen, maken we ons klein en krimpen we ineen. Maar als we doen alsof we machtig en krachtig zijn, gaan we ons dan ook zo voelen? Dat is onderzocht door proefpersonen een stressvol sollicitatiegesprek te laten voeren. Deelnemers die voor het gesprek twee minuten een power pose moesten aannemen op de gang, waarbij ze zich breed, lang en krachtig hadden gemaakt, kregen een veel betere beoordeling en een veel grotere kans op de baan dan een controlegroep die was gevraagd vooraf in elkaar gedoken te zitten. De niveaus van testosteron, gemeten in het speeksel, waren bij de mensen met de krachtige houding omhoog gegaan; die van het stresshormoon cortisol omlaag. Dus onze lichaamshouding verandert onze stemming, onze stemming verandert ons gedrag en ons gedrag kan uitkomsten beïnvloeden.’

Past u dit soort weetjes zelf ook toe door krachtige yogahoudingen aan te nemen als u in mineur bent?

‘Dat heb ik veel gedaan, maar momenteel probeer ik minder te manipuleren of mezelf in een bepaalde, positieve richting te sturen. Ik probeer vooral goed op te merken welke emoties of behoeften er spelen, die te voelen en daar met mijn aandacht bij te blijven. Ook dat verandert de dingen al, op een heel organische wijze. Het is typisch de mindfulness-attitude: aanwezig zijn bij wat er is. Als ik in elkaar gedoken zit en dat vriendelijk kan opmerken, verandert mijn houding ook al.’

Lukt het, nu u een dochter heeft, om zelf nog regelmatig te mediteren?

‘Nou, dat is een hele uitdaging en dat had ik niet verwacht. Meer dan tien jaar had ik een vaste beoefening waar nooit iets tussenkwam: ik zat gewoon dagelijks en mediteerde. Nu lukt dat niet altijd. Maar tijdens de borstvoeding kun je ook prachtig mediteren, en van wandelen met de buggy maak ik soms mijn loopmeditatie. Het is hard nodig om die mindfulle momenten in te bouwen, dat geeft veel meer kwaliteit en aandacht aan mijn dag. Mijn lichaam voelt dan minder rusteloos en ik heb veel meer geduld voor mijn dochter.’

Wat raadt u mensen aan die wel mindful willen leven, maar niet weten waar ze de tijd vandaan moeten halen om te oefenen?

‘Pak kleine momenten van aandacht als het langere zitten niet lukt, dus leg de lat niet zo hoog. Speel met je kind met volle aandacht in plaats van op je telefoon te kijken, en maak daar je aandachtsoefening van. Het zijn die korte momenten waarop je kunt voelen dat je helemaal aanwezig bent, dat je lééft – en dat je dankbaar kunt zijn voor wat er is.’ //

auteur

Eveline Brandt

» profiel van Eveline Brandt

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Lichter lopen gaat vanzelf

Journalist Cathelijne Esser krijgt les in mindful hardlopen
Lees verder
Artikel

Lichter lopen gaat vanzelf

Journalist Cathelijne Esser krijgt les in mindful hardlopen
Lees verder
Artikel

Even opladen – 4 tips

Alle indrukken verwerken, je lijf en je hoofd tot rust brengen, je even terugtrekken en opnieuw opla...
Lees verder
Artikel

Even opladen – 4 tips

Alle indrukken verwerken, je lijf en je hoofd tot rust brengen, je even terugtrekken en opnieuw opla...
Lees verder
Artikel

Een spoedcursus creatief denken

Kwesties op het werk, praktische problemen thuis: wat zou het fijn zijn als je daar op commando crea...
Lees verder
Artikel

Mindfulness: zen of onzin?

Mindfulness is mateloos populair, maar sinds kort klinken er kritische tegenstemmen. De effectivitei...
Lees verder
Artikel

Mindful eten

Als het etenstijd is, leg dan de krant weg, doe de televisie uit, ‘unplug’ andere elektronica en...
Lees verder
Kort

Mindful werkt beter

In deze tijd vol stress en afleiding hebben we mindfulness hard nodig, zegt neurowetenschapper, psyc...
Lees verder
Kort

Goed proeven houdt slank

Mensen met overgewicht hebben een ander eetpatroon dan slanke mensen. En dat lijkt samen te hangen m...
Lees verder
Artikel

Meditatie voor beginners – extra info

In deze tijd vol stress en afleiding hebben we mindfulness hard nodig, zegt neurowetenschapper, psyc...
Lees verder