Macht en waanzin

Niets is zo fataal voor het krachtige imago van een heerser als ziekte, geestelijke aftakeling en verval. In de jaren negentig zagen we dat bij Jeltsin, vijfhonderd jaar geleden gebeurde het keizer Karel. De eerste viel tijdens toespraken stil - of om, de tweede zou aan een ouderdomsdepressie hebben geleden en zijn eigen begrafenis hebben geënsceneerd. Met afbrokkeling van macht als gevolg. De tentoonstelling Gestoorde vorsten in het Museum Dr. Guislain in Gent brengt niet alleen treffend in beeld hoe macht wordt aangetast door aftakeling, ook de ingebeelde macht en de waanzin van de macht staan in de schijnwerpers.

Museum Dr. Guislain ligt in de zuidvleugel van het gelijknamige psychiatrisch centrum, België’s eerste ‘krankzinnigentehuis’. Het gebouw, opgetrokken in de jaren vijftig van de negentiende eeuw, is met zijn Romaans-Byzantijnse stijl een lust voor het oog. Dokter Guislain, oprichter van het huis, had daar duidelijke bedoelingen mee. ‘Het is noodzakelijk dat dit bouwwerk, bedoeld voor personen die aan (psychische) stoornissen lijden, het oog weet te strelen, de geest verlicht, op de harten inwerkt, de tevredenheid bevordert en, indien mogelijk, in de zieke het gevoel van geluk oproept’, zo schreef hij in 1861.

De bloedgravin

De eerste gestoorde vorsten tonen zich al in een van de prachtige binnentuinen, gegoten in brons en opgesteld in de galerij. Maar de echte waanzinnige verhalen komt de bezoeker pas binnen te weten. Zoals bijvoorbeeld dat van de negentiende-eeuwse Belgische prinses Charlotte, die voor korte tijd keizerin was van Mexico en zich nog steeds in die rol waande toen ze al jaren terug was in België. Bestempeld als gestoorde werd ze opgesloten in een kasteel in een buitenwijk van Brussel, waar ze volgens de geruchten haar dagen sleet door gesprekken te voeren met een levensgrote pop in keizerlijk gewaad. Bezoekers sprak ze pas aan nadat ze

twintig denkbeeldige andere gasten had begroet, en op een feestje dat 35 jaar na de terechtstelling van haar man Maximiliaan plaatsvond, riep ze verontwaardigd uit: ‘En Maximiliaan is er niet!’ Het verhaal van Charlotte is op de expositie niet alleen omlijst door schilderijen, maar ook door de tastbare zaken die ze achterliet: kousen, briefpapier, vorken met haar familiewapen en andere relikwieën.

Nog veel krankzinnigere verhalen deden in de zestiende eeuw de ronde over gravin Erzsébet Bathory, ook wel ‘de bloedgravin’ genoemd. Volgens de legende zou zij tientallen dienstmaagden hebben vermoord om in hun bloed te baden. Kunstenares Erzsébet Baerveldt verdiepte zich in deze ‘icoon van ziekelijke wreedheid’ en leefde zich uit op het grote doek.

Tegenover de krankzinnige heersers hangen schilderijen van de zieke heersers die alles uit de kast haalden om hun aftakeling te verbergen. De Britse antropoloog James George Frazer gaf daar in zijn boek De Gouden Tak; over mythen, magie en religie uit 1922 als verklaring voor dat in veel samenlevingen ouderdom, ziekte en zwakte bij de koning niet werden aanvaard. ‘In de Nigerstreek is de uitspraak ‘de koning is ziek’ de formule die aangeeft dat het volk de koning gaat doden. En de Zoeloes zouden hun koning vermoorden zo dra er één rimpel of grijze haar verscheen.’ Het is dus niet verwonderlijk dat de vorsten van weleer kwakzalvers om haargroeimiddeltjes vroegen en zich omringden met de beste geneesheren van het land.

Een mooie variatie op het thema vormt de megalomanie. Door middel van kunst kan ieder zich een eigen koninkrijk scheppen en vooral als je psychisch in de knoop zit, kan dat als uitlaatklep van je ellende dienen. Zo was Aloïse Corbaz, die leefde van 1886 tot 1964, manisch verliefd op de keizer. Opgesloten in een gesticht vereenzelvigde zij zich met de personages op haar eigen schilderijen – grote minnaars uit de geschiedenis. Een andere patiënte borduurde op minutieuze wijze haar gestichtsjas, om maar niet in de massa ten onder te gaan. En André Robillard, die in 1951 al op zijn negentiende in een instelling werd opgesloten, creëert met van restafval samen gestelde geweren een eigen universum met een fictief leger. In deze zaal hangt de kunst van ‘de gekken’ uit onze tijd, wonderbaarlijk mooi en origineel, met als klap op de vuurpijl werk van Willem van Genk, die onder meer krankzinnig gedetailleerde schilderijen van steden maakt.

De meest treffende vertolking van de waanzin van de koninklijkheid – waarschijnlijk omdat die geplaatst is in deze tijd – ligt besloten in de documentaire Painted Babies, die op de tentoonstelling wordt vertoond. Hierin worden meisjes van vijf, zes jaar opgedoft en aangekleed als volwassen vrouwen, leren zij sexy te dansen en verleidelijk te kijken en krijgen ze neptandjes in voor de ideale glimlach – alles in naam van de strijd om de titel ‘Supreme Queen’, peuter-schoonheids-koningin van Amerika.

In alle tijdperken, in alle lagen van de bevolking en in iedere cultuur zijn er mensen geweest die proberen zich op de een of andere manier boven de gewone sterveling te verheffen. Het koninklijke lijkt onaantastbaar te zijn. Gestoorde vorsten bewijst het tegendeel. Hoe machtiger de mens, des te kwetsbaarder hij is. En zeker de waanzin houdt de macht in de normale wereld een spiegel voor.

Gestoorde vorsten. Museum Dr. Guislain, Jozef Guislainstraat 43, 9000 Gent. Te bezichtigen tot 31 mei 2000.

Meer informatie: tel. 00 32 (0)9 216 35 95

e-mail: museum.dr.guislain@fracarita.org

www.fracarita.org/nl/europa/belgie/museum/

auteur

Peggy van der Lee

Groeien dankzij geworstel. Een prima samenvatting van waar ik het liefst over schrijf. Niet dat ik speciaal van geworstel houd, maar ontkom jij eraan? De baan die niet meer bij je past, de relatie die deuken oploopt, de gezondheid die hapert.

» profiel van Peggy van der Lee

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Met een mensenkenner naar de bioscoop

Psychologie Magazine neemt de experts van het menselijk gedrag mee naar de bioscoop. Deze maand is d...
Lees verder
Artikel

Met een mensenkenner naar de bioscoop

Psychologie Magazine neemt de experts van het menselijk gedrag mee naar de bioscoop. Deze maand is d...
Lees verder
Video

Tygo Gernandt over de heftige momenten in ‘Tygo in de ...

In deze documentairereeks van de Evangelische Omroep duikt Tygo een maand lang in de complexe wereld...
Bekijk video
Video

Tygo Gernandt over de heftige momenten in ‘Tygo in de ...

In deze documentairereeks van de Evangelische Omroep duikt Tygo een maand lang in de complexe wereld...
Bekijk video
Kort

Machtigen inspireren zichzelf

Lees verder
Kort

Het oordeel van de psycholoog beoordeeld

Veel mensen beschouwen een psycholoog als iemand die 'door je heen kijkt' en dus in één oogopslag ...
Lees verder
Advies

Blijft mijn man zo dominant?

Niets is zo fataal voor het krachtige imago van een heerser als ziekte, geestelijke aftakeling en ve...
Lees verder
Artikel

Waarom doet dat ding het niet?!

Hoe vaak heeft u de trein al gemist omdat de man voor u in de rij niet wist hoe hij moest omgaan met...
Lees verder
Advies

Mijn man ging vreemd met een personeelslid

Niets is zo fataal voor het krachtige imago van een heerser als ziekte, geestelijke aftakeling en ve...
Lees verder
Artikel

Ouderdoms-gen ontdekt

Niets is zo fataal voor het krachtige imago van een heerser als ziekte, geestelijke aftakeling en ve...
Lees verder