Betere beslissingen maken: zo doe je dat

Verhuizen, een bank kopen, kiezen voor een kind – de ene beslissing heeft grotere gevolgen dan de andere. Wanneer kies je op je gevoel en wanneer kun je beter afgaan op de ratio? Wetenschappelijk getoetst beslisadvies.

In de herfst van 1983 was de directie van het wereldberoemde Getty Museum in Los Angeles in een opgewekte stemming. Ze hadden iets zeer bijzonders aangeboden gekregen voor in hun collectie: een bijna helemaal gaaf Grieks standbeeld van een naakte jongen. Volgens de Italiaanse kunsthandelaar die het beeld voor tien miljoen dollar te koop aanbood, stamde deze zogeheten ‘kouros’ uit de zesde eeuw voor Christus. Op de hele wereld zijn er slechts tweehonderd kouroi, en die zijn door de eeuwen heen bijna allemaal zwaar beschadigd geraakt. Maar deze kouros was wonder boven wonder intact gebleven en leek zelfs licht te glanzen. Het was een bezienswaardigheid van de eerste orde.

TEST
Doe de test »

Ben je een snelle beslisser?

De museumdirectie stond te likkebaarden, maar de conservator wilde niet over één nacht ijs gaan. Hij nam het kunstwerk in bruikleen en stelde een grondig onderzoek in: was dit beeld echt of nep? Allerlei wetenschappelijke methodes werden uit de kast getrokken, tot een hoge­resolutie-stereomicroscoop aan toe. ‘Het beeld stamt absoluut uit de klassieke oudheid,’ was na veertien maanden de conclusie van de onderzoekers. De koop werd gesloten.

Toch knaagde er iets. Deskundigen die langskwamen om de nieuwe aanwinst van het museum te bewonderen, sloeg de schrik om het hart: meteen al bij de eerste aanblik bekroop hen een vaag gevoel dat er iets niet klopte. Ze konden niet precies zeggen wát, maar de kouros was gewoon ‘te fris’, zeiden ze, voor een beeld van ruim tweeduizend jaar oud. ‘Het ziet eruit alsof het in de beste kwaliteit Starbucks caffè latte is gedompeld,’ merkte een van de kenners op nadat hij de sculptuur twee seconden had bekeken. Er werd onderzoek gedaan met een andere methode, en wat bleek: de kouros was hoogstwaarschijnlijk tóch een vervalsing. De museumdirecteur kon wel door de grond zakken.

Niet nadenken

Met bovenstaande anekdote begint de Amerikaanse historicus Malcolm Gladwell zijn bestseller Intuïtie. De kracht van denken zonder erbij na te denken. Gladwell beschrijft hierin de wonderlijke manier waarop wij mensen beslissingen nemen. Strekking van zijn betoog: bij veelomvattende beslissingen moeten we meer aan ons onbewuste durven overlaten. We zijn namelijk uitgerust met een gigantische boordcomputer die achter de schermen van ons bewuste denken verborgen zit en ons veel ingewikkeld denkwerk uit handen neemt. En, niet onbelangrijk: de beslissingen die ons onbewuste ons op een presenteerblaadje aanreikt, zijn vaak sneller en beter dan de beslissingen die we nemen met behulp van langdurig en uitgebreid bewust nadenken.

Neem de aanschaf van een nieuwe auto, of, nog verstrekkender, het kopen van een huis. Geef toe: ook jij zal – net als de directie van het Getty – geneigd zijn om daar ‘eerst heel goed over na te denken’, omdat je beseft dat het gaat om een van de grootste uitgaven uit je leven. Alle plussen en minnen tegen elkaar afzetten, wikken en wegen, hele lijsten opstellen met verschillende gewichten voor elk deelaspect – zo horen we zoiets te doen, toch?

Nee dus: zo’n intellectuele aanpak blijkt in de praktijk alleen maar tot slechtere beslissingen te leiden. Volgens professor Ap Dijksterhuis, die aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek doet naar beslissen, heeft ons bewuste denken een zeer beperkte capaciteit. ‘Mensen denken met een snelheid van 60 bits per seconde,’ aldus Dijksterhuis. ‘Ter illustratie: als we lezen, nemen we per seconde 45 bits op, wat gelijkstaat aan een kort zinnetje. Vergelijk dat eens met de capa­citeit van ons onbewuste, dat functioneert met een snelheid van miljoenen bits per seconde.’ Met andere woorden: wie een huis wil kopen en allerlei alternatieven met elkaar gaat zitten te vergelijken op voor- en nadelen, is verkeerd bezig. Het is alsof je met paard en wagen over modderige landweggetjes naar Wladiwostok probeert te rijden terwijl je er, gerieflijk ingegespt in een kalfslederen fauteuil, in drie kwartier kunt komen met de hypersonische x-43a van de NASA, het snelste vliegtuig ter wereld.

Ingewikkelde keuzes

Dijksterhuis en zijn collega’s doen momenteel onthullend onderzoek naar de rol die ons onbewuste speelt bij het nemen van ingewikkelde beslissingen. In een van hun experimenten kregen proefpersonen informatie over vier Amsterdamse appartementen, met de vraag welk appartement het beste was. Elk appartement was omschreven aan de hand van twaalf aspecten (‘veel ruimte’, ‘leuke buurt’ et cetera). Een van de appartementen had overwegend ­positieve eigenschappen, eentje voornamelijk negatieve en twee waren neutraal. Vervolgens werd sommige proefpersonen gevraagd onmiddellijk hun voorkeur aan te geven, anderen mochten er drie minuten over nadenken, en een derde groep werd drie minuten afgeleid met een testje over iets heel anders, waarna ze meteen moesten aangeven welk van de vier appartementen ze het beste vonden.

De uitkomst was dat de laatste groep veel vaker de juiste keuze maakte dan de eerste twee. Tijdens de afleiding moest er dus een onbewust proces hebben plaatsgevonden, waardoor de juiste keuze zich aandiende. Met andere woorden: bij een ingewikkelde keuze is het niet slim om je eerste impuls te volgen of erover na te denken. Nee: slaap er een nachtje over en laat je onbewuste het werk maar doen. Slaaponderzoek heeft immers ook al uitgewezen dat je ’s nachts bezig bent met de problemen waar je overdag over hebt zitten tobben.

Het is overigens wel belangrijk om eerst alle informatie die van belang is te verzamelen, en je echt voor te nemen dat je op een later tijdstip een keuze zult maken. Uit een ander experiment van Dijksterhuis bleek namelijk dat de mensen uit de derde groep geen betere keuzes maakten als hun niet was meegedeeld dat ze een beslissing zouden moeten nemen. Kennelijk gaat ons onbewuste alleen voor ons aan de slag als we het daartoe expliciet opdracht geven.

Wanneer reikt het onbewuste ons de beslissing aan? Dat verschilt per persoon en per situatie, zegt Dijksterhuis, maar als het zover is, weten we het vanzelf. Uit zijn onderzoek bleek wel dat mensen betere beslissingen namen naarmate hun onbewuste langer de tijd had gekregen om informatie te verwerken. Experts kunnen in de regel wat sneller beslissen: de kennis in hun brein is door de jaren heen zo efficiënt georganiseerd, dat het onbewuste veel sneller tot een conclusie kan komen. Soms al binnen twee ­seconden, maar dan moet het wel om een eenvoudig oordeel gaan (‘Is het ja of is het nee?’). Wordt het keuzeprobleem ingewikkelder (‘Welk van deze vier appartementen is de beste?’), dan hebben ook experts meer tijd nodig.

Twee strategieën

Maar wat is dat dan, ons onbewuste beslissingscentrum? Eén ding is in ieder geval zeker: ons onbewuste is niet zomaar een vaag gevoel dat uit het niets tot ons komt, het is een rationeel apparaat. Rationeler en consistenter zelfs dan ons bewuste denken. Uit experimenten is bijvoorbeeld gebleken dat het onbewuste beter in staat is informatie die ongestructureerd wordt aangeboden, logisch in te delen in categorieën. Het kan ook prima inschatten wat de allerbelang­rijkste aspecten van een beslissing zijn, geeft daar vervolgens het meeste gewicht aan en baseert hier de beslissing op. Dat is iets waar ons bewuste denken hopeloos in verstrikt zou raken. Een paar gegevens met elkaar vergelijken, dat kan ons bewuste nog net aan. Maar het loopt al snel spaak. In de winkel een paar sokken uit­kiezen lukt nog met bewust nadenken, een bankstel is al te hoog gegrepen.

Afhankelijk van het soort beslissing kunnen we het beste kiezen uit twee strategieën, adviseert Ap Dijksterhuis. Hebben we te maken met ingewikkelde beslissingen waar veel gegevens bij komen kijken (het kopen van een huis bijvoorbeeld), dan dienen we het aan ons onbewuste over te laten. Is het echter een beslissing die aan een heel duidelijke voorwaarde is gebonden (‘Mijn huis mag me maximaal zeshonderd euro per maand kosten, alle andere criteria moeten daarvoor wijken’), dan kunnen we het gerust aan ons bewuste denken overlaten. Ook simpele beslissingen, waarvoor bijvoorbeeld slechts twee variabelen van belang zijn (‘Ik zoek een shampoo tegen roos van onder de drie euro’) zijn geschikt voor ons bewuste denken: we gaan net zo lang met onze ogen langs het shampooschap totdat we de eerste mogelijkheid hebben gevonden die voldoet.

Fysieke tekens

Is ons onbewuste dus een soort computer die plussen en minnen met elkaar verrekent, zonder dat ons gevoel daarbij een rol speelt? Dat zeker niet. Onze emoties en onze ratio zijn juist onlosmakelijk met elkaar verbonden als het gaat om beslissen. Neem bijvoorbeeld de beroemde belegger en miljardair George Soros. Die dumpt zijn aandelen als hij vreselijk last van zijn rug begint te krijgen. Zijn spieren verkrampen, wat voor hem het eerste waarschuwingsteken is dat hij actie moet ondernemen. Het is alsof zijn onbewuste tot een conclusie komt waar zijn gevoel al van op de hoogte is voordat zijn verstand het weet. Onze onbewuste boordcomputer maakt bij beslissen waarschijnlijk zelfs meer gebruik van emotie dan ons bewuste denken, vermoeden beslisonderzoekers.

Wetenschappers van de universiteit van Iowa lieten met hun zogeheten ‘gokexperiment’ zien hoe ons onbewuste emotie aanwendt bij beslissingen. Proefpersonen mochten kaarten trekken van een stapel rode en een stapel blauwe kaarten. Met elke kaart konden ze geld winnen of ver­liezen. Na ongeveer tachtig kaarten van beide stapels getrokken te hebben, hadden de meeste proefpersonen in de gaten dat ze het beste de blauwe kaarten konden nemen, omdat ze daarmee de grootste winsten binnenhaalden en de kleinste verliezen leden. Maar werden ze aan­gesloten op een huidweerstandsmeter, dan bleek dat al na tien keer trekken hun handen een klein beetje gingen zweten bij de rode kaarten. Ook trokken de proefpersonen vanaf dat moment – zonder dat ze dat beseften! – meer kaarten van de blauwe stapel. Het onbewuste had dus al via het gevoel een boodschap doorgegeven over de strategie die de proefpersonen het beste konden kiezen.

Training

Stop met piekeren

  • Inzicht in je eigen denkgewoontes
  • Extra tips voor nachtelijk piekeren
  • Inclusief stappenplan voor het nemen van beslissingen
bekijk de training
Nu maar
€ 67,50

Ook de beroemde Amerikaanse neuroloog Antonio Damasio, schrijver van het boek De vergissing van Descartes. Gevoel, verstand en het menselijk brein, is van mening dat gevoel en verstand een ingewikkeld samenspel vormen bij het nemen van beslissingen. Damasio heeft onder­zoek gedaan bij hersenpatiënten wier intellectuele, rationele vermogens nog volledig intact zijn, maar bij wie het emotiecentrum beschadigd is geraakt. Deze mensen kunnen in het dagelijks leven niet tot beslissingen komen; ze missen de emotie die hen de juiste kant op stuurt, zegt Damasio. De ventromediale prefrontale cortex, een hersen­gebiedje achter onze neus, blijkt hierbij een sleutelrol te vervullen. Dit klompje hersencellen, dat deel uitmaakt van ons onbewuste en ­gekoppeld is aan onze emoties, is onontbeerlijk voor het nemen van beslissingen. ‘Het ordent onvoorziene gebeurtenissen en samen­hangen,’ schrijft Malcolm Gladwell in zijn boek Intuïtie. ‘Het sorteert de stapels informatie die we uit de buiten­wereld binnenkrijgen. Voorts kent het prioriteiten toe en markeert het de dingen die onze onmiddellijke aandacht opeisen. Mensen met letsel aan hun ventromediale gebied zijn volkomen rationeel. Ze kunnen bijzonder intelligent zijn, maar ze missen het vermogen om te oordelen. Nauwkeuriger uitgedrukt: ze beschikken niet over de mentale butler in hun onbewuste die ervoor zorgt dat ze de vrije hand hebben om zich te concentreren op wat werkelijk van belang is.’ Antonio Damasio had een keer een patiënt met een beschadigde ventromediale prefrontale cortex die een afspraak kwam maken voor een volgend gesprek. Bijna een half uur lang somde de patiënt alle voor- en nadelen op van twee mogelijke data, maar hij kon niet tot een besluit komen. Damasio werd er gek van. ‘Ik moest me bedwingen om niet met mijn vuist op tafel te slaan en te zeggen: “En nu houd je op!”’

Niet onfeilbaar

Bij beslissen spelen dus cruciale, onbewuste processen in ons brein, waar we ons vooral niet mee moeten bemoeien om de boel niet in de war te sturen. Kunnen we dan volledig blindvaren op beslissingen die we met ons onbewuste nemen? Helaas: zo simpel ligt het niet. ‘Ons onbewuste is een invloedrijke kracht, maar het is feilbaar,’ aldus Gladwell. ‘Het kan weggedrukt, afgeleid of uitgeschakeld worden.’ Dit komt, zegt Gladwell, doordat het moet wedijveren met aller­lei andere belangen, emoties en sentimenten. Kijk maar naar de directie van het Getty Museum: ze wilden zó graag pronken met de kouros dat ze de intuïtieve reactie dat er iets niet aan klopte, wegdrukten. Bij de deskundigen die er verder geen belang bij hadden, kon het onbewuste denken daarentegen vrijelijk zijn werk doen.

Maar er zijn nog meer omstandigheden die ons vermogen tot het nemen van een beslissing kunnen verstoren. Soms zetten we ons onbewuste namelijk aan het werk met de verkeerde informatie, door de denkfouten die we maken. Zo hebben de Amerikaanse psychologen Daniel Gilbert en Tim Wilson ontdekt dat mensen, als ze ergens over moeten beslissen, vaak een verkeerde inschatting maken van hoe hun toekomst eruit zal zien ná de beslissing. Dat komt doordat we alleen saillante voorvallen uit het verleden aanhalen, die niet representatief zijn voor hoe het normaal gesproken gaat. Neem de periode direct na 11 september. Massaal meden de Amerikanen het vliegtuig en namen ze de auto, terwijl A: de auto nog steeds onveiliger was dan het vliegtuig, B: terroristische aanvallen doorgaans gericht zijn op Amerikanen in het buitenland, en C: die aanvallen normaliter veel minder slachtoffers maken dan op die afschuwelijke dinsdag in september. Cynisch gevolg van deze massale denkfout: de toename van het auto­verkeer veroorzaakte uiteindelijk meer doden dan nine-eleven zelf.

Ook op microniveau worden we beïnvloed door dit soort denkfouten. We zijn vele malen naar de tandarts geweest zonder een centje pijn, maar die ene keer ondergingen we zo’n superpijnlijke behandeling dat we vervolgens liever wegblijven. De oplossing die Gilbert en Wilson hiervoor suggereren: probeer je, als je ergens een beslissing over moet nemen, zo veel mogelijk aspecten van iets soortgelijks uit het verleden te herinneren. Dan komen er vanzelf minder extreme gebeurtenissen naar boven, en dat maakt je beeld van de keuzesituatie realistischer.

Volgens Gilbert en Wilson overschatten we ook de rol die iets waar we nu een beslissing over moeten nemen, in onze toekomst zal spelen. We denken dat die droombaan aan de andere kant van het land ons het grote geluk zal brengen, maar vergeten dat we dan nog steeds moeten stressen voor deadlines, dat onze fiets een lekke band krijgt en dat onze partner soms met een chagrijnige kop thuiskomt. Ook díé dingen zullen straks ons emotionele welbevinden bepalen. Dus hoe belangrijk is die geweldige job, wanneer je ervoor moet verhuizen?

Iets wat we ook niet goed inschatten, is onze veerkracht na een belangrijke beslissing. Neem het besluit om uit elkaar te gaan. Net zoals ons lichaam een immuunsysteem heeft om gevaarlijke ziektekiemen buiten te houden, zo hebben we ook een psychologisch immuunsysteem dat ervoor zorgt dat we schadelijke gedachten weren en onze partner straks achter ons kunnen laten. Aanvankelijk durf je misschien de knoop niet door te hakken: ‘Als ik vertrek, ga ik hem dan niet enorm missen? En wat wordt er dan van mij?’ Maar wat we dan over het hoofd zien, is dat ons psychologisch immuunsysteem er achter gesloten deuren voor zal zorgen dat we onze ex een tijdje na de scheiding niet meer bij ons vinden passen. Het onbewuste weert gedachten die tegen ons uiteindelijke besluit ingaan, dus hebben we er achteraf meestal vrede mee.

Beperking helpt

Dat een beslissing meestal positiever uitvalt dan je van tevoren denkt, is ook de mening van psycholoog Jolet Plomp, auteur van Beslissen doe je zo. In haar boek stelt ze dat het onmogelijk is om door bewust nadenken tot een objectieve beslissing te komen. Bovendien hebben we met de beslissingen die we nemen, lang niet zoveel invloed als we denken: de meeste dingen in het leven worden immers door toeval en onbewuste factoren bepaald. Maar dat is allemaal niet erg, stelt Plomp ons gerust, omdat uiteindelijk bijna alle beslissingen ons tóch goed gaan bevallen. Mensen construeren achteraf namelijk altijd een verhaal dat de beslissing bevredigend maakt, om aangenaam verder te kunnen leven: ‘Ik ben blij dat ik dat appartement aan het strand heb verkocht, de onderhoudskosten rezen de pan uit en de vereniging van eigenaren was een verziekt zootje.’

Wat je verder helpt bij het nemen van beslissingen, is het beperken van je keuzemogelijkheden. De Amerikaanse psycholoog Barry Schwartz kwam erachter dat ‘maximizers’ (perfectionisten die alle alternatieven willen bekijken voordat ze een keuze maken) uiteindelijk meestal ongelukkiger zijn met hun beslissing dan ­‘satis­ficers’, die beslissen op basis van slechts een paar keuzemogelijkheden. Als je een nieuwe auto­verzekering nodig heeft, ga dan niet de informatie van alle 24 maatschappijen af; een keuze uit drie kost minder tijd en energie, en zal je boven­dien eerder tot tevredenheid stemmen. ‘Goed genoeg’ geeft uiteindelijk het beste gevoel over een beslissing. Wie niet de voordelen van allerlei alternatieven in zijn hoofd laat circuleren, beseft gelukkig ook niet wat hij allemaal voor leuks en goeds heeft laten liggen. Mede om die reden zijn onomkeerbare beslissingen ook het type keuzes waar mensen het meest tevreden over zijn.

Twijfel je nog steeds over die ene beslissing? Stop! Nu!! Volg de weg die uw onbewuste je wijst. Zelfs als je een twijfelkont bent. Want als je al zo lang hebt zitten dubben, dan liggen je opties zó dicht bij elkaar dat het niet meer uitmaakt wat je kiest.

Twee adviezen van Jolet Plomp, auteur van Beslissen doe je zo:

  • Herformuleer je probleem door het te verwoorden in de vraag “Hoe kan ik…?” Zo’n “hoe-vraag” dwingt je om een doel vast te stellen dat met de keuze bereikt moet worden. Dus niet: “Koop ik huis X of Y?” maar: “Hoe kan ik voor zeshonderd euro per maand wonen in een plezierig huis met drie slaapkamers?” Houd vervolgens op met denken en laat de beslissing even sudderen; ga andere dingen doen. Vooral routinebezigheden kunnen helpen om onbewust bezig te zijn met de beslissing. Soms komt een goed idee ineens boven onder het stofzuigen, of als je na een nachtje slapen naar je werk fietst.
  • Een “orakel” helpt om intuïtieve oplossingen te genereren. Als orakel kan van alles dienen: de horoscoop in de ochtendkrant, een orakelwebsite, de I Tjing, of gewoon een woord dat je blind met een speld uit de krant haalt. Kenmerk van dergelijke orakels is dat ze een vage aanwijzing geven die door jezelf moet worden geïnterpreteerd. Juist door dat interpretatie­proces krijgen nieuwe ideeën over de situatie een kans. Een mooi voorbeeld van orakelgebruik is te zien in de tv-serie Baantjer: De Cock lost de moord soms op met behulp van flarden van gesprekken die hij opvangt in het café.

Meer lezen

  • Intuïtie. De kracht van denken zonder erbij na te denken, Malcolm Gladwell, Contact, € 18,90
  • Beslissen doe je zo. Psychologie van de keuze, Uitgeverij Unie­-boek, € 14,95

auteur

Edwin Oden

Ik schrijf heel graag. Het liefst mooie interviews waarin je de geïnterviewde ten diepste leert kennen. Daarnaast ben ik erg geïnteresseerd in de ontdekkingen die worden gedaan in de psychologie. Neem bijvoorbeeld het breinonderzoek, waar revolutionaire technieken de laatste jaren geweldige inzichten hebben opgeleverd.

» profiel van Edwin Oden

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Wéér niks gewonnen

Verstandelijk weten we: de kans op die fantastische hoofdprijs is vrijwel nihil. Waarom kopen ruim v...
Lees verder
Artikel

Wéér niks gewonnen

Verstandelijk weten we: de kans op die fantastische hoofdprijs is vrijwel nihil. Waarom kopen ruim v...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Video

Tygo Gernandt over de heftige momenten in ‘Tygo in de ...

In deze documentairereeks van de Evangelische Omroep duikt Tygo een maand lang in de complexe wereld...
Bekijk video
Video

Tygo Gernandt over de heftige momenten in ‘Tygo in de ...

In deze documentairereeks van de Evangelische Omroep duikt Tygo een maand lang in de complexe wereld...
Bekijk video
Artikel

Fouten op het werk

Iedereen maakt fouten, maar soms zijn de consequenties zo vervelend dat je ze liever zou verzwijgen....
Lees verder
Artikel

Het brein worstelt met zichzelf

Verhuizen, een bank kopen, kiezen voor een kind – de ene beslissing heeft grotere gevolgen dan de ...
Lees verder
Kort

Beslisvaardigheid maakt sterk

Verhuizen, een bank kopen, kiezen voor een kind – de ene beslissing heeft grotere gevolgen dan de ...
Lees verder
Kort

‘s Ochtends op safe spelen, ‘s middags risico’s nemen

De ochtend is het beste moment van de dag om belangrijke beslissingen te nemen. Dat zeggen Argentijn...
Lees verder
Artikel

Je móét kiezen

De stevige meningen vliegen je tegenwoordig om de oren. Vooral op internet lijkt nuanceren verboden....
Lees verder
Test

Hoe gevoelig ben je voor spijt?

Spijt is na liefde de meest besproken emotie in het dagelijks leven. We hebben er steeds vaker last ...
Lees verder