Werkloos: tijd voor bezinning

Ontslagen? Trek er eens lekker op uit de natuur in of ga een weekend naar Parijs. Schrijf pas daarna die sollicitatiebrief. Want: ‘Solliciteren kost veel energie, is vaak een bron van teleurstelling en daar moeten dus ook leuke dingen tegenover staan.’ Zo voorkom je dat je in een dip belandt.

De tien maanden dat ik werkloos was leken wel tien jaar te duren.’ Na lange tijd op hoge posities te hebben gezeten, kwam Monica door een reorganisatie zonder werk te zitten. ‘In het begin stond ik mezelf niet toe om leuke dingen te doen.

TEST
Doe de test »

Is het tijd voor een nieuwe baan?

Zelfs klusjes in huis deed ik niet. Dat is verboden als je werkloos bent, vond ik, want dan moet je elke dag bezig zijn met solliciteren. Ik maakte er een fulltime baan van en spitte elk weekend drie kranten door. Ondertussen was ik doodongelukkig. Ik dacht: dit komt nooit meer goed.’

Rouwproces

Steeds meer mensen krijgen te maken met een periode van werkloosheid. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek telde Nederland in 2003 gemiddeld 396.000 werklozen. Dat is bijna honderdduizend meer dan in 2002. In één klap hebben deze mensen minder inkomen, geen vaste dagbesteding en vooral: een onzekere toekomst.

‘Het proces waar je dan doorheen gaat, vergelijk ik met een rouwproces’, zegt psychotherapeute Ria Reul, die mensen met arbeidsgerelateerde problemen behandelt. ‘Eerst moet je de klap verwerken van het verlies van de baan. Pas daarna kun je je oriënteren op je mogelijkheden en vervolgens actie ondernemen.’

Een grijze, grauwe wereld

In de recessies in de jaren dertig en zeventig en tachtig is veel onderzoek gedaan naar de psychische gevolgen van werkloosheid. Vast staat dat werkloosheid nadelig is voor het psychisch welzijn. ‘Alles wat bijdraagt aan je psychische gezondheid, wordt minder,’ zegt hoogleraar Hans De Witte van de Universiteit Leuven, die veel onderzoek heeft gedaan op dit gebied.

De kern van het probleem zit volgens hem vooral in het controleverlies, in het geen vat meer hebben op de toekomst. ‘Je spreekt pas van werkloosheid wanneer je niet weet wanneer je weer aan het werk kunt gaan’, zegt De Witte. Ook Monica had tot haar spijt geen idee wanneer ze weer aan het slag kon: ‘Als ik had geweten dat ik na tien maanden weer een baan zou krijgen, had ik veel meer kunnen genieten van de vrije tijd.’

De onbewuste voordelen van werken

Behalve het verlies van controle en inkomen, zijn er ook nog andere kanten aan werkloosheid. De Witte: ‘Werk heeft een aantal ‘verborgen’ functies. Verborgen, omdat je ze als werkende nauwelijks opmerkt. Je beleeft je baan vooral als een ruil: de werkgever geeft geld, en als tegenprestatie accepteer je een zekere mate van dwang, zoals stress, tijdsdruk en een baas die zegt wat je moet doen.

Werkloosheid lijkt vanuit dat perspectief bijna aantrekkelijk: het betekent minder geld, maar ook vrije tijd en je eigen baas kunnen zijn. Pas als je werkloos bent, merk je dat een baan nog meer voordelen biedt.’ Die vijf voordelen zijn volgens Hans De Witte:

  • Structuur. Wie werkt, wordt gedwongen actief te zijn. Het heeft een begin en een einde: je moet op tijd je bed uit en aan het einde van de werkdag heb je een klus geklaard. Werk geeft bovendien afwisseling aan de dag. ‘Als je dat mist, wordt de wereld grijs en grauw. Het is het verhaal dat werklozen in alle tijden vertellen’, zegt De Witte.
  • Sociale contacten. Door te werken ontmoet je anderen en deel je ervaringen. Zelfs op weg naar het werk kom je mensen tegen, in de trein of op straat. De Witte: ‘Bij werkloosheid dreigt het gevaar van sociaal isolement. Eigenlijk is dat vreemd, want je hebt juist alle tijd voor sociaal contact. Maar je bent daarin een uitzondering, want de meeste mensen zijn aan het werk.’ Bovendien kun je niet meer meepraten over het werk, terwijl anderen het in sociale contacten wel al snel over hun baan hebben.
  • Individuele ontplooiing. Voor veel mensen is zelfontplooiing een van de belangrijkste redenen om te werken. We hebben een zekere mate van uitdaging nodig, willen het gevoel hebben vooruit te komen, te groeien. Maar een werkloze zit daar maar te zitten met al zijn kwaliteiten en vaardigheden. Zonder er iets mee te doen, zonder resultaat te zien en trots te kunnen zijn op zijn prestaties.
  • Maatschappelijk nut. Door te werken hebben mensen het gevoel nuttig te zijn en bij te dragen aan een groter geheel. Vooral oudere werklozen hebben er moeite mee dat de aarde gewoon doordraait zonder hun bijdrage.
  • Aanzien en identiteit. Met name in de westerse samenleving geldt dat je bent wat je doet. Samen met een baan verlies je dan ook een deel van je identiteit. Bovendien is het niet algemeen geaccepteerd om geld te ontvangen zonder ervoor te werken. Als je vertelt dat je werkloos bent, zul je zelden ‘Wat léuk!’ te horen krijgen. Veel werklozen schamen zich voor hun werkloosheid en proberen het te verbergen.

Solliciteer realistisch en gericht

Juist in een periode waarin je psychisch onder druk staat, ben je gedwongen je op je best te presenteren om aan een baan te komen. Hoe moet je dat aanpakken? De eerste weken moet de klap van het verlies worden opgevangen. Werkloosheid is een ingrijpende gebeurtenis, met alle bijbehorende veranderingen en emotionele reacties. Daar moet je even bij stilstaan. Daarna is het zaak de voordelige functies van werk zoveel mogelijk te compenseren.

Ria Reul: ‘Je moet zorgen dat je leven structuur behoudt. Ik laat mijn cliënten een dagprogramma maken met realistische doelstellingen. Bijvoorbeeld: ik sta niet later op dan negen uur, ik wil per week drie sollicitaties de deur uit hebben.’ De Witte: ‘Vrijwilligerswerk komt voor een groot deel tegemoet aan de diverse functies van werk. Je ontmoet anderen, voelt je nuttig, kunt je capaciteiten gebruiken en je energie op peil houden. De overgang naar betaald werk is bovendien minder groot.’

Solliciteren kost energie

Ook is het belangrijk om genoeg leuke dingen te blijven doen, zoals eindelijk dat dikke boek lezen of een weekendje naar Parijs te gaan. Veel werklozen staan dat zichzelf niet toe, omdat ze het niet ‘verdiend’ zouden hebben. Terwijl solliciteren juist veel energie kost. Reul: ‘Er moet een gezond evenwicht zijn tussen inspanning en ontspanning. Solliciteren is vaak een bron van teleurstelling, dus daar moeten ook leuke dingen tegenover staan.’

Om onnodige teleurstelling te voorkomen, is het raadzaam om realistisch en gericht te solliciteren. Reageren op alles wat maar enigszins in de richting komt, brengt relatief het minst op. Reul: ‘Bij een branche waar weinig vacatures zijn, moet je je bovendien bezinnen op de vraag: wat als dit niet werkt?’

De omgeving kan steun bieden. Vrienden, familie en partners kunnen helpen om de vastgestelde doelen te bereiken. Je kunt bijvoorbeeld aan je partner vragen of die ervoor wil zorgen dat je op een bepaalde tijd opstaat. Ook een (loopbaan)training of cursus die speciaal is gericht op werklozen, kan veel problemen wegnemen. Je staat onder begeleiding stil bij je eigen vaardigheden en wensen, en werkt aan sollicitatievaardigheden en zelfvertrouwen. Bovendien sta je er op die manier niet meer zo alleen voor. Er is contact met lotgenoten en een nuttige, gestructureerde tijdsbesteding.

‘Wat wil ik verder in mijn leven?’

Werkloosheid heeft gelukkig ook goede kanten. Zo kan het een periode van bezinning betekenen. Boudewijn, ruim een jaar werkloos: ‘Ik zie het als een noodgedwongen sabbatical. Je komt jezelf behoorlijk tegen, maar het is wel goed om stil te staan bij dingen. Als je een baan hebt, is het moeilijker om na te denken over vragen als “Waar ben ik blij mee en wat wil ik verder in mijn leven?’

Monica: ‘Achteraf is het goed geweest. Ik heb altijd onwaarschijnlijk hard gewerkt, al vanaf mijn negentiende, maar heb nooit aan loopbaanplanning gedaan. In mijn laatste baan was ik vastgelopen. Dan moet je 49 worden en zoiets meemaken om te kunnen nagaan wat je nu echt wilt. Dankzij een outplacementbureau, dat me heeft geholpen mijn kwaliteiten en wensen naar boven te halen, heb ik een carrièreswitch gemaakt naar de zorg. In mijn nieuwe baan kom ik helemaal tot mijn recht.’

De 5 reacties op werkloosheid

Hoogleraar Hans De Witte van de Universiteit Leuven vond in meerdere onderzoeken telkens dezelfde soorten reacties op werkloosheid.

1. Optimisten 30%

Voor deze groep is werk belangrijk. Ze zijn actief op zoek naar een nieuwe baan en hebben weinig problemen met de werkloosheid. Ze zien de toekomst positief in en denken er op de korte termijn wel uit te komen.

Optimisten zijn vooral jongeren, kortdurend werklozen (korter dan een jaar) en hoog geschoolden. Dat is niet verrassend, want die groepen hebben ook meer kans op werk.

2. Wanhopigen 10%

Wanhopigen willen absoluut werken, zoeken er heel hard naar en vinden het afschuwelijk om werkloos te zijn. Driekwart van deze groep voelt zich er zo ellendig onder, dat op termijn het risico bestaat dat ze psychische problemen krijgen.

Het zijn met name laaggeschoolden, alleenstaanden en langdurig werklozen (langer dan een jaar) die in deze groep zitten.

3. Ontmoedigden 15%

Deze groep zoekt al enige tijd zonder succes naar werk en raakt gaandeweg de motivatie kwijt. Daarom zoeken ze veel minder naar werk dan voorheen.

Bij de ontmoedigden vind je vooral mensen die langer dan een jaar werkloos zijn en laag geschoolden.

4. Aangepasten 15%

Aangepasten willen wel werken, maar zoeken niet meer actief naar een baan. Ze hebben er alles aan gedaan, maar het bleek niet te lukken. De beleving van werkloosheid is in de loop der tijd positief geworden, hun welzijnsniveau is gelijk aan dat van werkenden.

Dit zijn vooral de echt langdurig werklozen, die al een paar jaar thuis zitten.

5. Teruggetrokkenen 30%

Deze mensen hebben zich teruggetrokken uit de arbeidsmarkt en zijn niet gericht op werk. Ze vinden een baan niet belangrijk, zoeken niet en hebben ook geen probleem met hun status als werkloze.

Over het algemeen gaat het hier om een tijdelijke reactie: bijvoorbeeld bij mensen die een zieke partner of ouder verzorgen, of moeders van jonge kinderen. Binnen twee jaar hebben de meesten óf een baan óf een andere reactie op de werkloosheid.

De beleving van werkloosheid naar leeftijd en sekse

Leeftijd

  • Voor de middelbare leeftijdsgroep (30-45 jaar) komt werkloosheid het hardst aan. Een werkloze in deze leeftijdscategorie weet wat hij mist, heeft een hypotheek en een gezin, en is vaak de enige in zijn omgeving die geen werk heeft.
  • Jongeren zijn vaak nog niet gewend aan een werkend bestaan. Ze zijn flexibeler en als ze geen werk kunnen vinden, doen ze vaak een vervolgopleiding, of gaan ze werken via een uitzendbureau. Ze hebben nog geen hypotheek en gezin en weten nog niet goed wat ze precies missen.
  • De oudere kan terugkijken op een vruchtbaar arbeidsverleden, hij heeft zijn steentje reeds bijgedragen. Bovendien zijn er veel mensen boven de 55 jaar die niet werken, dus is het sociaal geaccepteerd.

Sekse

  • Mannen lijden iets meer onder werkloosheid dan vrouwen. Uit Nederlands onderzoek blijkt dat mannen die de rol van huisman op zich nemen, minder last hebben van werkloosheid.
  • Mannen vinden in werk vooral prestige en de mogelijkheden tot ontplooiing belangrijk. Vrouwen hechten vooral waarde aan de sociale kant van werk.
  • Voor vrouwen is het – nog steeds – meer geaccepteerd om voor het gezin te zorgen en daar voldoening uit te halen. Maar: alleenstaande vrouwen lijden evenveel onder hun werkloosheid als mannen.

auteur

Janneke Gieles

Werken op de redactie Psychologie Magazine is alsof ik nog steeds psychologie studeer, maar dan leuker en diepgaander. Steeds weer een ander onderwerp uitpluizen, speuren naar nieuw interessant onderzoek, praten met onderzoekers en auteurs over hun ideeën, en lekker filosoferen en eigen ervaringen uitwisselen met collega’s.

» profiel van Janneke Gieles

Dit vind je misschien ook interessant

Advies

Hoe kom ik voor mezelf op tegenover mijn baas?

Ontslagen? Trek er eens lekker op uit de natuur in of ga een weekend naar Parijs. Schrijf pas daarna...
Lees verder
Artikel

Werkloos: tijd voor bezinning

Ontslagen? Trek er eens lekker op uit de natuur in of ga een weekend naar Parijs. Schrijf pas daarna...
Lees verder
Advies

Ik twijfel over een schaamlipcorrectie

Ik ben een verstandig meisje van 20 jaar en ik twijfel soms om een schaamlipcorrectie te ondergaan. ...
Lees verder
Advies

Ik twijfel over een schaamlipcorrectie

Ik ben een verstandig meisje van 20 jaar en ik twijfel soms om een schaamlipcorrectie te ondergaan. ...
Lees verder
Artikel

Het geheim van een gelukkig werkleven

Hoe floreer je in je baan en blijf je uit de buurt van een burn-out? Lange jaren van onderzoek leerd...
Lees verder
Artikel

Is meten ook weten?

Op de lagere school bepaalt de Cito-score het type vervolgonderwijs van een kind. Een paar jaar late...
Lees verder
Artikel

Zo maak je meer indruk en vergroot je je promotiekansen

Nog steeds niet gevraagd voor een nieuwe baan? Misschien valt u niet genoeg op. Vier strategieën om...
Lees verder
Artikel

Zo ga je fris de avond in (Tip 7 – 8)

Na een lange werkdag ben je al snel geneigd op de bank te ploffen met de afstandsbediening en een gl...
Lees verder
Artikel

10 onmisbare inzichten

Hoe ouder we worden, hoe wijzer. Een aanlokkelijk vooruitzicht, maar veel van die inzichten hadden w...
Lees verder
Artikel

Toch opslag in crisistijd: 6 tips

Ontslagen? Trek er eens lekker op uit de natuur in of ga een weekend naar Parijs. Schrijf pas daarna...
Lees verder