Waar zijn de vrouwen?

Het nieuwe tv-seizoen komt eraan, en wat gaan we zien: pratende mannen. In talkshows is het vrouwelijk aandeel al jaren onevenredig laag. Ligt dat aan de tv-makers of aan de vrouwen?

Het aantal vrouwen in programma’s op NPO 1, 2 en 3 is de afgelopen vijf jaar gedaald – en dat terwijl de publieke omroep zich in 2010 openlijk verplichtte om juist méér vrouwen voor de camera’s te halen. Vooral bij de vier grote dagelijkse talkshows delven vrouwelijke experts het onderspit, bleek begin juli uit een inventarisatie voor NRC Handelsblad: vorig seizoen waren er (vaste tafeldames en -heren niet meegerekend) tegenover 850 mannelijke hoofdgasten slechts 500 vrouwelijke.

Het lijkt erop dat vrouwen meer moeite hebben om hun kwaliteiten onder de aandacht te brengen. Wat is daarvan de oorzaak?

Dominant gedrag

Een paar jaar terug zocht ik als televisieredacteur gasten voor studiogesprekken. Ik was erop gebrand het aantal vrouwen in beeld flink omhoog te krijgen. Al snel ontdekte ik dat vrouwelijke experts wel te vinden waren, maar dat ze vaak niet wilden. Ook al had een hoogleraar een duimendik proefschrift geschreven over het klonen van varkensorganen voor donortransplantatie – erover praten op televisie, daar ‘voelde ze zich niet prettig bij’.

Toegegeven, de huidige talkshowcultuur is nogal macho en snel. Verwacht wordt dat gasten in een paar minuten en in scherpe teksten hun verhaal doen, het liefst zonder hapering. Dat

maakt vrouwen huiverig. Publiciteitsexpert Janneke van Heugten onderzocht in 2012 waarom vrouwen meer ‘nee’ zeggen tegen mediaoptredens: ze blijken vaker bang om dicht te klappen tijdens een interview. Redacties geven aan dat vrouwen vaak langer over een uitnodiging moeten nadenken, terwijl in de tussentijd mannen wel ‘ja’ zeggen.

Zijn vrouwen te bescheiden? Daar lijkt het wel op. De universiteit van Montana zocht uit hoe mannen en vrouwen hun professionele successen etaleren. Een groep studenten werd gevraagd essays te schrijven over hun eigen prestaties en over de prestaties van een vriend of vriendin. Beoordelaars wisten niet of een essay over de schrijver zelf ging of over een ander. De enige essays die structureel negatiever waren, bleken de essays van vrouwen over zichzelf. Mannen hadden er geen enkel probleem mee om zichzelf te prijzen. Vrouwen konden goed opscheppen over hun vriendinnen, maar als het over henzelf ging, maakten ze zichzelf minder belangrijk. De redenen die de studentes daarvoor achteraf gaven: de maatschappelijke afkeuring van vrouwen die opscheppen en de waardering voor bescheidenheid bij vrouwen.

Die bescheidenheid zie ik ook in mijn eigen omgeving. Ik ken weinig vrouwen die echt trots kunnen vertellen over hun werk. Een vriendin die over een paar maanden chirurg zal zijn, antwoordt steevast dat ze ‘in een ziekenhuis werkt’. Alsof ze daar de post sorteert. Vrouwelijke ondernemers hoor ik meestal ook praten over hun ‘bedrijfje’.

Herkenbaar, zegt hoogleraar psychologie Belle Derks van de Universiteit Utrecht. Derks doet onderzoek naar de invloed van negatieve stereotyperingen op het gedrag en de prestaties van vrouwen en mannen. Ze wijt het lage aantal vrouwen in talkshows aan de gender-rollen, die in onze maatschappij nog behoorlijk vastliggen. ‘Op televisie je expertise of mening ventileren is een vorm van dominant gedrag, en dat wordt – vaak onbewust – gezien als iets mannelijks. Vrouwen zijn bang dat ze, als ze zich dominant opstellen, worden afgestraft of arrogant gevonden. Helaas is die vrees terecht.’

‘Zelfingenomen bitch’

Vrouwen die zichzelf verkopen door hun kwaliteiten onder de aandacht te brengen en zich zelfverzekerd en ambitieus te gedragen, worden wel capabel gevonden maar ook zelfingenomen, constateerde de Radboud Universiteit Nijmegen. Bij mannen is dat niet zo. Derks: ‘Ook uit onderzoek van de Rutgers-universiteit in New Jersey kwam naar voren dat het voor mannen in een werkomgeving voldoende is om capabel te zijn. Vrouwen hebben een dubbele opgave: ze moeten naast goed ook aardig worden gevonden om ver te komen. Anders krijgen ze het etiket bitch. Mannen niet – van dat woord bestaat niet eens een mannelijk equivalent.’

Uit het Rutgers-onderzoek blijkt niet alleen dat dominante vrouwen structureel negatiever worden beoordeeld dan dominante mannen, maar ook dat dat consequenties heeft bij sollicitaties en promoties. Derks: ‘Vonden mensen – zowel mannen als vrouwen – een vrouw niet aardig, dan kozen ze liever voor de man met dezelfde papieren. Vrouwen zijn zich daar bewust van en stellen zich bescheiden op, zodat ze aardig worden gevonden.’

Bang om te falen

Zelfs invloedrijke figuren hebben last van dit fenomeen, stelde de Yale School of Management vast in een onderzoek onder Amerikaanse senatoren. Naarmate mannelijke senatoren machtiger waren, eisten ze aanzienlijk meer spreektijd op, maar dat was bij vrouwelijke niet zo. Vervolgonderzoek toonde aan dat vrouwelijke werknemers met hoge functies bewust minder lang aan het woord zijn uit angst anders niet aardig te worden gevonden. In eigen ogen zouden ze verder komen door zich op de achtergrond te houden.

Dat komt volgens Derks door het feit dat vrouwen met topposities nog vaak in de minderheid zijn. ‘Uit onderzoek blijkt dat iemand zich dan realiseert dat het blijkbaar niet gebruikelijk is om zover te komen. Diegene schiet dan in de “preventie-focus” en richt zich niet op het zover mogelijk komen in korte tijd, maar op het voorkomen van fouten. En nergens zijn fouten zo zichtbaar als op televisie. Dus als een talkshowredactie iemand belt die nog halverwege zijn of haar carrière zit, is een vrouw geneigd nee te zeggen, terwijl een man met dezelfde achtergrond denkt: och ja, leuk, waarom niet?’

Mannen ook de dupe

Opmerkelijk: niet alleen vrouwen lijden onder de rolpatronen, zegt Derks. Mannen die niets hebben met dominant gedrag en zich prettiger voelen in een zorgende rol, worden snel als softie weggezet. ‘Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat mannen die zorgverlof opnamen, slechte werknemers werden gevonden, terwijl dat bij vrouwen als volstrekt logisch werd gezien. Mannen zijn dus ook niet volledig vrij in hun keuzes.’ In haar ogen profiteren dus beide geslachten ervan als we deze patronen doorbreken.

Om te bereiken dat op televisie de verhouding 50-50 wordt is het belangrijk, zegt Derks, dat redacties vrouwelijke gasten uitnodigen. En dat ze hun de ruimte geven om hun verhaal te doen, wellicht soms wat voorzichtiger, zonder spervuur van oneliners. Even belangrijk is het dat vrouwen ja zeggen, want zulke optredens lonen. Op basis van de genoemde onderzoeken blijkt dat vrouwen capabel worden gevonden wanneer ze hun kwaliteiten onder de aandacht brengen. ‘Het is zonde om momenten te mijden waarin je kunt laten zien wat je kunt en weet, of dat nou aan een talkshowtafel is of tijdens een werkbespreking.’

Bovendien is het best leuk. Ik durfde het eerder niet te zeggen – uiteraard uit angst arrogant te worden gevonden – maar soms schuif ik zelf in talkshows aan als Italië-expert. De nacht voor mijn debuut deed ik geen oog dicht, maar na een paar keer kreeg ik de smaak te pakken. En na afloop doe ik mezelf een plezier: ik kijk niet op Twitter. //

auteur

Eveline Rethmeier

» profiel van Eveline Rethmeier

Dit vind je misschien ook interessant

Advies

Waarom willen vrouwen niet op de foto?

Het nieuwe tv-seizoen komt eraan, en wat gaan we zien: pratende mannen. In talkshows is het vrouweli...
Lees verder
Verhaal

Waar zijn de vrouwen?

Het nieuwe tv-seizoen komt eraan, en wat gaan we zien: pratende mannen. In talkshows is het vrouweli...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Recensie

Boeken: alles over hooggevoeligheid

Van zelfhulpgidsen tot voorleesboeken: alles over hooggevoeligheid.
Lees verder
Recensie

Boeken: alles over hooggevoeligheid

Van zelfhulpgidsen tot voorleesboeken: alles over hooggevoeligheid.
Lees verder
Artikel

Ernst-Paul Hasselbach: ‘Je kunt zó veel meer hebben dan j...

Medelijden met de kandidaten heeft hij niet: Ernst-Paul Hasselbach, presentator en programmacoördin...
Lees verder
Artikel

De seksuele kloof

Sommige cellen zijn door hun genetische bagage wat groter dan normaal en zij kunnen hun nageslacht d...
Lees verder
Artikel

Talkshow-gasten

Jos Brink, Ivo Niehe, Remi van der Elzen, Karel van de Graaf: dankzij deze mensen kunnen we continu ...
Lees verder
Kort

Eh… iemand nog popcorn?

Hoeveel je van een film geniet, hangt niet alleen af van de film zelf, maar ook van je gezelschap. D...
Lees verder
Artikel

Hoofdredacteur Sterre van Leer vaste gast bij De Psycho Show

Sophie Hilbrand en Filemon Wesselink presenteren vanaf september samen 'De Psycho Show'. In dit spli...
Lees verder
Artikel

Vrouwen werken beter samen

Het nieuwe tv-seizoen komt eraan, en wat gaan we zien: pratende mannen. In talkshows is het vrouweli...
Lees verder