Ontspannen en alert

De herrie in de bovenkamer tot rust brengen - dat is wat Boeddha voor ogen moet hebben gestaan toen hij de Zen-meditatie ontwikkelde. Want als de mens zijn gedachten louter richt op het zoeken van antwoorden op prangende vragen, zal hij merken dat elk antwoord slechts nieuwe vragen oproept. De laatste tijd groeit in het Westen de belangstelling voor Zen-meditatie.

Ook in wetenschappelijke kringen staat Zen in de schijnwerpers, na lange tijd ten onrechte voor New Age- gedachtegoed te zijn uitgemaakt. Hoe werkt Zen?

Training

Denk je slank

  • Ontwikkel een sterke wilskracht
  • Ontdek eetgewoontes die bij je passen
  • Afvallen met blijvend resultaat
bekijk de training
Nu maar
€ 75,-

Goed beschouwd is Zen (letterlijk: meditatie) een Oosters alternatief voor psychotherapie. De in 563 voor Christus geboren Boeddha ontwikkelde de methode om tot ‘stilte’ te komen. Alles wat de beoefenaar hoeft te doen is in kleermakerszit te gaan zitten en diep in- en uit te ademen (zie kader). Vanuit het Westen is er altijd wel belangstelling geweest voor Zen. Jung schreef in 1956 dat ‘in onze cultuur lijdzame zieken aanzienlijk gebaat kunnen zijn bij de mentaliteit van het Zen Boeddhisme’. Vele andere psychologen uit de jaren zestig en zeventig volgden, zoals Karen Horney en Erich Fromm. Daarna verdween Zen naar de marge van de psychotherapie, maar vandaag de dag bloeit de interesse weer op. In 1998 en 1999 kwam een aantal lijvige werken uit met titels als Zen and the Brain (James Austin), Zen and the Heart of Psychotherapy (Robert Rosenbaum) en Zen en keuzes maken (Rients Ritskes). De interesse voor Zen is niet nieuw, want mystici en heiligen uit allerlei culturen gebruiken meditatie al eeuwen om tot diepere inzichten te komen. Zen biedt een geheel andere kijk op

de problemen van de psyche.

De psychologie achter Zen

Het uiteindelijke doel van Zen is doelloosheid, of anders gezegd: zitten en niets doen. Zenmeester Rients Ritskes gebruikt de analogie met een sporter: ‘Het komt er in feite op neer dat Zen ons traint om tijdens de rit het denken aan de eindstreep te vergeten, waardoor we geconcentreerder rijden en de eindstreep snel en met veel minder stress halen.’ Niet de moeilijkheid, maar de verwachtingen over de afloop bepalen de spanning die we voelen en veroorzaken stress. Dat is ook de voornaamste veroorzaker van faalangst, meent sportpsycholoog en Zen-beoefenaar Jan Huijbers. ‘Met Zen leer je wat je doet, zo goed mogelijk te doen, bewust te doen, zonder ondertussen aan allerlei andere dingen te denken.’

De psychologie achter Zen is kort samengevat: jezelf accepteren zoals je bent. Ieder mens heeft een ‘Ideale Zelf’ en een ‘Werkelijke Zelf’. We zouden ons bijvoorbeeld graag minder snel ergeren of een betere algemene ontwikkeling hebben. In werkelijkheid zijn we soms onhebbelijk en schiet onze algemene ontwikkeling wel eens te kort. Huijbers: ‘In veel psychotherapieïn is het uitgangspunt dat een mens moet veranderen om gelukkig te worden. Je bent eeuwig op weg en komt nooit aan. Het gevaar is dat mensen zich gaan identificeren met dat tekortschietende zelfbeeld.’

Angsten en cravings (hunkeringen) liggen ten grondslag aan het tekortschietende zelfbeeld, licht hij toe. In de filosofie van Zen-meditatie wordt hunkeren uitgelegd als ontevredenheid met het moment, met wie je bent en/of wat je bezit. Het streven van Zen is het bereiken van tevredenheid met het hier en nu, en met jezelf. Er zijn de laatste jaren bewijzen gevonden dat door middel van meditatie neurosen en verslavingen kunnen worden genezen, alhoewel er nog geen systematische methodiek voor is ontwikkeld.

De Amerikaanse psycholoog Robert Rosenbaum meent dat craving door onze economie in de hand wordt gewerkt. We leven in een economie van meer, meer en nog eens meer: meer geld, meer tv’s, auto’s, telefoons. Te veel is nog niet genoeg. Rosenbaum: ‘Het kapitalisme beloofde ‘meer is beter’, maar dat is gewoon niet waar. Meditatie laat mensen beseffen dat meer niet altijd beter is.’

Kalm zelfvertrouwen

Wie regelmatig mediteert, ervaart een zekere afstand tot de dagelijkse beslommeringen. In die zin is Zen een probaat middel tegen stress, en waarschijnlijk daarom ook zo geliefd onder managers. Om het gevoel aan te geven: het is hetzelfde gevoel van rust en distantie dat je kunt ervaren als je net terug bent van vakantie, na enigszins overspannen te zijn vertrokken. Regelmatige beoefenaars spreken wel van ‘kalm zelfvertrouwen’. Huijbers noemt het ‘baas in eigen bovenkamer worden’. Volgens hem zijn mensen vaak veel te veel gehecht aan hun eigen cognitieve systemen van waarden, normen en ideeïn. Het doel van meditatie is onthechting van die eigen binnenwereld te bereiken en naar diepere lagen af te dalen. We zijn allemaal geneigd onze eigen subjectieve interpretatie van de werkelijkheid voor waar aan te nemen. Zazen (zitten mediteren) zet die waarneming weer in het juiste perspectief.

Gestreefd wordt uiteindelijk naar het bereiken van verlichting (Boeddha betekent letterlijk: de verlichte), het loskomen van het egocentrische zelf. James Austin, de auteur van Zen and the Brain: ‘Zen-meditatie is een methode om innerlijke wijsheid te vergaren. Mensen die regelmatig mediteren ervaren dat ze in een ander bewustzijn terechtkomen waar geen ‘ik en mijn’ meer is, maar een algemeen gevoel van ultieme realiteit, en de wereld zien zoals die is, zonder angst.’

Robert Rosenbaum is naast Zen-beoefenaar ook psychotherapeut in Californiï. Hij beschrijft drie fasen in het proces van leren mediteren. ‘Als je begint met mediteren, kom je erachter hoe druk je geest en lichaam zijn. Je raakt geboeid door alles wat er in je omgaat. Daarna begin je verantwoordelijkheid te nemen voor je leven en niet meer anderen de schuld te geven. Uiteindelijk realiseer je je dat je in verbinding staat met alles om je heen.’

De biologie van Zen

Ook fysiek vinden er tijdens de meditatie allerlei veranderingen plaats. Ritskes meent dat het lichaam endorfines (lichaams eigen morfineachtige stoffen) aanmaakt, omdat het gedwongen is in een moeilijke houding te zitten. De ervaring van lichamelijke en geestelijke pijn neemt hierdoor af. Door het regelmatig zittend mediteren wordt het lichaam op de aanmaak van en dorfines geconditioneerd, zodat de ervaren Zen-beoefenaar die aanmaak op ieder gewenst moment kan oproepen.

Onderzoek suggereert verder dat Zen-meditatie te vergelijken is met een toestand van sensorische en motorische deprivatie. Elektro-encefalografisch onderzoek wijst uit dat er sprake is van een verminderd arousal-niveau in de hersenen. Oorzaak is de vermindering van prikkels van buitenaf, met als gevolg minder hersenactiviteit en minder feedback. Bekijken we het eeg van iemand tijdens mediatie, dan komt dat in veel opzichten overeen met het eeg van iemand die slaapt.

Training

Mindfulness

  • Bewezen effectief!
  • Leer omgaan met stress
  • Krijg meer aandacht voor het nu
bekijk de training
Nu maar
€ 75,-

De stofwisseling daalt met zo’n twintig procent en daarmee ook de ademhaling. De ademhaling wordt op gang gebracht vanuit de medulla, het onderste gebied van de hersenstam. Dat is een natuurlijk proces, maar wie zich concentreert op de ademhaling kan dit mechanisme beïnvloeden. Langzame en diepe ademhaling zorgt voor een afname van de activiteit van neuronen in dit gebied. De medulla staat in verbinding met verschillende andere hersenstructuren, zoals de amygdala en andere delen van het limbische systeem. Uit onderzoek is gebleken dat het gehele frontaal-limbische systeem – het gebied van de emotionele responsen – tijdens meditatie verminderde activiteit vertoont.

Spiercontrole en ademhalingsregulatie zorgen samen voor geestelijke ontspanning en heldere concentratie. Samengevat ontstaat er een bijzondere vorm van bewustzijn die kan worden omschreven als ‘ontspannen maar toch alert’. James Austin spreekt van diepere, meer geïntegreerde bewustzijnsniveaus.

Op lichamelijk niveau verschilt meditatie wezenlijk van andere vormen van ontspanning. Het is mogelijk gebleken om via bestudering van het eeg proefpersonen die aan het mediteren waren, te onderscheiden van mensen die andere ontspannende bezigheden deden of in andere bewustzijnstoestanden verkeerden. Bij een onderzoek in Japan werden de hersengolven van Zenmeesters vergeleken met die van beginnende mediterenden. In de ruimte hing een klok die continu tikte. De beginners hoorden die klok op een gegeven moment niet meer, maar bij de Zenmeesters werd iedere tik nog door de hersenen geregistreerd. Dat is ook precies wat Zenmeesters voor ogen staat: innerlijk precies de buitenwereld representeren.

Zen en psychotherapie

Zen gaat ervan uit dat ervaringen het beste worden verwerkt in een ander, dieper bewustzijn. Dat kan dan ook gelden voor traumatische ervaringen. Huijbers: ‘Het bewustzijn is de plee van het paleis. Er kan niet veel in en wat erin zit, kun je het beste zo snel mogelijk doorspoelen. Zodra we ervaringen bewust willen verwerken, gaan normen en waarden in de weg zitten.’ Bekend is dat trouwe Zen-beoefenaars ook minder slaap nodig hebben, omdat ervaringen die anders tijdens de nacht worden verwerkt, al tijdens de meditatie kunnen worden ‘afgehandeld’. Mediteren is in feite niets anders dan het conditioneren van het bewustzijn om minder actief te worden en het resultaat is minder denken en meer z¡jn. Zen komt daarmee lijnrecht tegenover de psychoanalyse en de huidige (westerse) psychodynamische theorieïn te staan. Freud was er juist van overtuigd dat traumatische ervaringen worden verwerkt door ze uit het onbewuste naar het bewustzijn te halen.

Zou Zen op deze wijze ook een alternatief voor psychotherapie kunnen bieden? Huijbers meent van wel. ‘We hebben gemerkt dat ondanks onze inspanningen, de samenleving alleen maar gekker is geworden. Psychotherapie heeft mensen niet gelukkiger gemaakt. In tijden van ontkerkelijking en individua lisering hebben mensen behoefte aan meer fundamentele waarden. Ik denk dat meditatie in veel gevallen een goed alternatief is voor therapie, alhoewel er altijd een groep blijft die gewoon praktische hulp nodig heeft.’

Ook Ritskes ziet een plaats voor Zen, naast therapie: ‘Mensen hebben behoefte aan geestelijke verdieping en rust. Zen vergelijk ik met sporten en psychotherapie met fysiotherapie. Zen is geestelijke conditietraining voor gezonde mensen.’

Rosenbaum bakent psychotherapie en Zen-meditatie als volgt af: ‘Psychotherapie helpt bij het genezen van de ‘ziektes’ van het ego. Het helpt interne conflicten, die innerlijke verdeeldheid met zich meebrengen, op te lossen en meer innerlijke coherentie te ervaren. Zen helpt tegen de ziekte die het ego zelf is, oftewel de illusie dat we als onafhankelijke, geïsoleerde individuen bestaan. Meditatie helpt om voorbij het ego een gevoel van verbondenheid te ervaren.’

Waarom krijgt Zen juist in deze tijd zoveel aandacht?

Wel licht komt de meest bevredigende verklaring van de Amerikaanse psycholoog Maslow en zijn theorie van de zelfverwerkelijking. Nadat mensen in hun behoeften aan eten, drinken, veiligheid en waardering hebben voorzien, zo meende Maslow, ontstaat de wens tot zelfontplooiing. In Nederland zijn we inmiddels in staat om onze primaire behoeftes te vervullen. Maar de top van de piramide, de behoefte aan zelfwaardering en zelfontplooiing is nog lang niet bereikt. En Zen lijkt daarvoor geschikt gereedschap te zijn.

Met dank aan Silvia Brouwer

auteur

Paulien Bakker

» profiel van Paulien Bakker

Dit vind je misschien ook interessant

Kort

Het nut van vitamine D – hoe zit het nou?

De lente komt er weer aan en de avonden worden al langer. Het daglicht is van belang voor een prett...
Lees verder
Kort

Het nut van vitamine D – hoe zit het nou?

De lente komt er weer aan en de avonden worden al langer. Het daglicht is van belang voor een prett...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Kort

Parental burn-out: opgebrande ouders door opvoedstress

Ontploffen of in huilen uitbarsten als je kind zeurt, constant moe zijn en je mislukt voelen in je r...
Lees verder
Kort

Parental burn-out: opgebrande ouders door opvoedstress

Ontploffen of in huilen uitbarsten als je kind zeurt, constant moe zijn en je mislukt voelen in je r...
Lees verder
Artikel

De stemmen in mijn hoofd

'Ik loop de hele dag rond met een schriftje en een pen', schrijft Eline Gumbert in haar onlangs vers...
Lees verder
Artikel

Online workshop Denk je slank

Als je eenmaal besloten hebt om af te vallen, zijn er continu verleidingen waar je je tegen moet ver...
Lees verder
Artikel

Zen als leidraad: hoe je carrière en je seksleven ervan opk...

Beleef ieder moment intens. Denk niet aan wat had kunnen zijn of wat nog komt, maar leef bewust in h...
Lees verder
Artikel

De schittering van gevoel en verstand

Bij deze reageer ik op enkele stellingen, zoals die zijn weergegeven in een artikel van Ad Bergsma, ...
Lees verder
Recensie

Het verdriet van Amerika

Haast heeft The Titanic tot zinken gebracht en bedreigt nu de jongste generatie. Dit is in een noten...
Lees verder
Artikel

Koesteren en kleppen

Lange tijd hebben psychologen gedacht dat er een universele reactie is op stress: vechten of vluchte...
Lees verder