Oerinstincten

Regelmatig is er reuring over politiek incorrecte uitspraken van politici of andere BN’ers. Vrouwen willen graag overmand worden, vond Thierry Baudet, dus als een meisje nee zegt bedoelt ze misschien wel ja. Het zit in onze natuur dat we niet openstaan voor leden van andere etnische groepen, vond Stef Blok, dus een vreedzame multiculturele samenleving […]

Regelmatig is er reuring over politiek incorrecte uitspraken van politici of andere BN’ers. Vrouwen willen graag overmand worden, vond Thierry Baudet, dus als een meisje nee zegt bedoelt ze misschien wel ja. Het zit in onze natuur dat we niet openstaan voor leden van andere etnische groepen, vond Stef Blok, dus een vreedzame multiculturele samenleving is een illusie.

Op zo’n moment staat iedereen te trappelen om uit te leggen waarom het niet waar is en niet klopt. Maar helaas: met de wetenschap in de hand zijn deze uitspraken deels verdedigbaar. Veel vrouwen hébben fantasieën over een man die hen overrompelt en mensen zíjn van nature afwerend tegenover andere groepen: instinctief categoriseren we mensen als ‘wij’ versus ‘zij’ en denken we negatiever over ‘zij’.* In die zin had Blok gelijk dat integratie een gevecht is tegen diepgewortelde vooroordelen over andere groepen.
Het probleem is niet dat het niet waar is. Het probleem is dat in deze uitspraken gebruik wordt gemaakt van de zogenoemde naturalistische dwaling: bepalen wat het goede is op basis van wat in onze natuur zit (of, breder: op basis van wat we al doen of altijd hebben gedaan). Als we onze instincten zouden volgen, zouden we alles eten waar we zin in hebben (vooral zoet en vet) en elkaar bij het minste geringste te lijf gaan. Gelukkig hebben we beschaving en leren we in onze cultuur onze instincten te reguleren. Het is ook bekend uit onderzoek dat mensen die bewust hun vooroordelen opzij zetten, daar steeds beter in worden. Alles wat je doet versterkt zichzelf.** Dat geldt voor anderen stereotyperen en wegzetten als minderwaardig, maar ook voor het omgekeerde: jezelf beheersen als je je realiseert dat een vooroordeel – of een overweldigingsimpuls of een anderszins ongepaste reactie – opkomt in je brein.

Zelfs als dergelijke uitspraken kloppen dragen ze bij aan een cultuur waarin het geaccepteerd is om aan meer rudimentaire gevoelens toe te geven. Als leiders (zoals politici) negatieve gevoelens over minderheden vrijelijk uiten, creëren ze een norm waardoor ze die tendens in de samenleving versterken. Dan denkt een ander ‘dan kan ik dat ook wel zeggen’ of doet er zelfs nog een schepje bovenop. Dat zien we ook in de politiek: VVD, CDA, PVV en FvD wedijveren met elkaar wie het meest afwijzend is tegenover immigranten, met als gevolg dat de grens opschuift en nu uitingen toelaatbaar zijn die ooit voor Janmaat ondenkbaar waren. Mensen zijn groepsdieren en voegen zich naar de normen in hun eigen kring of in de samenleving als geheel – die mede worden beïnvloed door wat politici zeggen en doen. Dát is waarom de uitspraken van Blok kwalijk waren. Niet omdat hij ongelijk heeft, maar omdat je dit soort dingen nooit zou moeten zeggen zonder óók te zeggen dat we als mensen onze oerinstincten kunnen overwinnen; dat we niet meer in tijden van schaarste leven waarin we iedereen die niet bij ons hoorde de kop afhakten; en dat we, met al onze overvloed, ons nu gelukkig veel meer ruimhartigheid kunnen veroorloven.

* G.V. Bodenhausen e.a., Social categorization and the perception of social groups, The Sage handbook of social cognition, 2012
** R. Vonk, Je bent wat je doet, Maven Publishing, 2014
foto: Linelle Deunk
Roos Vonk is hoogleraar psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen
en schrijft over psychologie op www.facebook.com/roosvonk1
auteur

Roos Vonk

Roos Vonk verwondert zich graag over menselijke eigenaardigheden. In haar column voor Psychologie Magazine schrijft ze over de psychologie van het dagelijks leven. Ze doet dat door persoonlijke ervaringen en observaties te verbinden aan wetenschappelijke theorieën en onderzoeksresultaten.

» profiel van Roos Vonk

Dit vind je misschien ook interessant

Verhaal

Geweld na de oorlog

Haar vader vocht als militair onder Bouterse en reageerde zijn trauma’s af op zijn gezin. Daar moc...
Lees verder
Verhaal

Geweld na de oorlog

Haar vader vocht als militair onder Bouterse en reageerde zijn trauma’s af op zijn gezin. Daar moc...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Interview

Deze journalist vertelt open over haar rouw na de zelfdoding...

Journalist Resi Lankester (44) was halverwege de twintig toen haar vader een einde aan zijn leven ma...
Lees verder
Interview

Deze journalist vertelt open over haar rouw na de zelfdoding...

Journalist Resi Lankester (44) was halverwege de twintig toen haar vader een einde aan zijn leven ma...
Lees verder
Artikel

Het Kwaad heeft veel gezichten

Tentoonstelling tentoonstelling ‘De mens heeft altijd de behoefte gehad om de aanwezigheid van...
Lees verder
Artikel

Eenzame opsluiting

Theater Hikikomori, ofwel ‘acute sociale terugtrekking’, is een steeds groter probleem i...
Lees verder
Recensie

Liefde en overspel

Hoelang is liefde houdbaar? Die vraag roept de zes uur durende komische trilogie De Kruistochten op....
Lees verder
Artikel

Tevreden Denen, slome Maltezen

Alle mensen zijn hetzelfde – maar wie wereldbewoners met elkaar vergelijkt ziet opmerkelijke versc...
Lees verder
Artikel

Fop uw zintuigen

TENTOONSTELLING Een droombeeld of zinsbegoocheling waarbij iets anders wordt waargenomen dan de werk...
Lees verder
Recensie

Een ruzie-vrije vakantie

De vakantie mag de ideale gelegenheid lijken te zijn voor een wederopbloei van de relatie, als het a...
Lees verder