Het begon met een vreemd gevoel tijdens het mediteren. Louise, een 50-jarige yogalerares, was op een meditatieretraite. Tijdens een van de oefeningen ervoer ze een vreemde afstand tot haar lichaam. Gaat wel over, dacht ze, misschien hoort dit bij de spirituele ervaring. Maar toen ze de volgende dag naar huis ging, bemerkte ze dat haar lichaam gevoelloos was. Ze werd angstig, ging in bed liggen en kwam er niet meer uit. Totdat haar man haar meesleepte naar de huisarts en ze werd doorverwezen naar een psychiater. In de vijftien jaar daarna zou ze worden behandeld voor een psychotische depressie.

Training

Mindfulness

  • Bewezen effectief!
  • Leer omgaan met stress
  • Krijg meer aandacht voor het nu
bekijk de training
Nu maar
€ 75,-

Dit verhaal is te vinden in The Buddha pill; Can meditation change you?, geschreven door de Portugees-Britse psycholoog Miguel Farias, de meditatiecoach van de vrouw. Zijn boek leest als een verontrustende aanklacht tegen populaire meditatietechnieken. Farias stelt dat in wetenschappelijke studies de effecten van de ontspanningsoefeningen veel te positief worden voorgespiegeld. Sterker nog: meditatie kan volgens hem soms afschrikwekkende bijwerkingen hebben. De laatste tijd krijgt hij bijval van meer wetenschappers. Hebben ze een punt? Is mediteren niet altijd even gezond?

Niet altijd meetbaar

Meditatie is ook in de onderzoekswereld een hype. In de afgelopen drie jaar werden ruim 1400 studies verricht naar verschillende technieken. De uitkomsten zijn op het eerste gezicht baanbrekend. De rustgevende oefeningen helpen tegen de meest uiteenlopende klachten: depressies, chronische pijn, concentratiestoornissen, hartritmestoornissen, verslavingen, hoge bloeddruk, angst, stress, en slapeloosheid. Er zouden zelfs veranderingen in de hersenen optreden in gebieden die te maken hebben met het reguleren van emoties en angsten.

Toch vindt zeker niet iedereen verlichting op een meditatiekussen, zo blijkt uit een aantal recente studies. De Belgische onderzoeker Björn Prins benadrukt dat de positieve effecten alleen bij grote groepen meetbaar te zijn. En wat op groepsniveau geldt, hoeft niet op te gaan voor de afzonderlijke individuen. ‘Bij sommige mensen kunnen de oefeningen averechts werken.’

Zijn onderzoeksgroep toonde dat aan met een experiment waarbij proefpersonen pijnklachten probeerden te bestreden met mindfulness. Dat is een meditatietechniek waarbij je leert om op een niet-oordelende manier te kijken naar jezelf en de omgeving. ‘Je onderzoekt bij mindfulness-meditatie alle gevoelens die in je opkomen,’ legt Prins uit. ‘Daardoor kun je in theorie een zekere afstand creëren tot negatieve sensaties zoals pijn.’

Bij Prins’ onderzoek stelde een team van wetenschappers honderd proefpersonen bloot aan pijn door een heet ijzeren staafje om hun polsen te binden. Sommige proefpersonen werd gevraagd mindfulness-oefeningen te doen om de pijn te bestrijden. Andere kregen een andere ontspanningsoefening aangeboden: ze mochten luisteren naar een sprookje.

Succes bij piekeraars

Bij sommige mensen werkte de mindfulness goed. Ze ervoeren inderdaad minder pijn door de meditaties. Uit vragenlijsten bleek dat het om een specifieke groep ging. ‘Het waren piekeraars,’ licht Prins toe. ‘Mensen die van nature snel negatief denken en bezig waren met vragen als: wat zijn de gevolgen van deze pijn? Zal mijn huid straks verbranden? Loop dit wel goed af?’ Door de pijn op een niet-oordelende manier te onderzoeken, werden ze afgeleid van die negatieve gedachtenstroom.
Mensen die minder geneigd waren tot piekeren, hadden veel meer baat bij het luisteren naar het sprookje, zegt de onderzoeker. ‘Als ze moesten mediteren ging hun aandacht juist uit naar de pijn en kregen ze meer last van de hitte.’

"Mindfulness helpt ook tegen de stress van het dagelijks leven."

- Psychiater Anne Speckens

Overenthousiasme

Mindfulness is dus niet voor iedereen een per definitie heilzame aanpak. En in sommige gevallen wordt een beoefenaar er zelfs slechter van. Hoe kan het dan dat we tot nog toe louter juichverhalen over mindfulness hoorden?

Psycholoog Yi-Yuan Tang van de universiteit van Texas analyseerde vorig jaar 180 studies naar mindfulness. Vooral bij de eerste onderzoeken waren de psychologen inderdaad wat te positief geweest, schrijft hij. ‘Veel van de betrokken onderzoekers zijn zelf enthousiaste beoefenaars van mindfulness-meditatie. Ze waren daardoor erg gericht op het vinden van positieve en grote effecten.’

Dat ging ten koste van de onderzoeksmethoden. De voordelen werden bijvoorbeeld gerapporteerd na korte metingen in kleine groepen. En mediterende patiënten die erop vooruitgingen werden vergeleken met mensen die op de wachtlijst stonden en dus niet actief aan hun problemen werkten.

De laatste jaren zijn de onderzoeksmethodes echter aangescherpt. Er worden steeds meer proefpersonen onderzocht en ze worden langer gevolgd, schrijft Tang. Ook vergelijken onderzoekers de resultaten van mindfulness-meditatie nu met andere behandelmethodes, zoals het toedienen van medicijnen of het volgen van cognitieve gedragstherapie. De uitkomsten zijn hetzelfde: de positieve effecten blijven overeind.

‘Meditatie afdoen als een zeepbel gaat dus te ver,’ zegt onderzoeker Björn Prins. ‘Je kunt er beslist iets mee bereiken als je het op de juiste manier inzet, dat staat vast.’

Welkome aanvulling

Dat is ook de mening van psychiater Anne Speckens, verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen en specialist op het gebied van mindfulness. ‘Er zijn de laatste jaren veel goede overzichtsstudies gedaan waaruit blijkt dat mindfulness-meditatie niet beter werkt dan bestaande behandelmethodes, maar zeker even goed.’

Volgens Speckens voegt mindfulness vooral een nieuwe dimensie toe aan de geestelijke gezondheidszorg. ‘Het is een goede aanvulling op bestaande behandelingen. Sommige mensen willen geen medicijnen slikken, of hebben weinig baat bij gedragstherapie, waarbij de nadruk erg op praten ligt.’ Mindfulness kent een heel andere aanpak. ‘Je hoeft minder te praten, het draait om wat je voelt.’

Het antipieker-effect verklaart volgens Speckens de werkzaamheid tegen zoveel verschillende psychische klachten. ‘Mensen ondervinden tijdens mindfulness-meditaties dat ze afstand kunnen nemen van negatieve gevoelens. Kortom: dat ze niet hun gedachten zijn. Doordat ze zich minder zorgen maken, treden angsten en depressies minder vaak op.’ Zelfs mensen zonder specifieke klachten kunnen volgens haar van de techniek profiteren. ‘Mindfulness helpt ook tegen de stress van het dagelijks leven.’

Effectief, maar…

En hoe zit het dan met de gevaarlijke bijwerkingen die yogalerares Louise ervoer tijdens de training van Miguel Farias? Speckens wijst erop dat de vrouw deelnam aan transcendente meditatie. ‘Dat is een andere meditatiemethode dan mindfulness, met minder persoonlijke begeleiding. We moeten oppassen dat we niet alle meditatievormen op één hoop gooien.’

Verder meldt Farias in een bijzinnetje in zijn boek dat Louise vooraf al kampte met wat psychische problemen. Dat verklaart veel, zegt Speckens. Tijdens het beoefenen van meditatie is iemand namelijk extra kwetsbaar. ‘Je wordt uitgenodigd om stil staan bij je diepste gevoelens, en die zijn niet altijd positief. Je kunt stuiten op onderliggende onzekerheden, boosheid of verdriet.’ Mediteren is absoluut effectief, maar niet makkelijk, zegt Speckens met nadruk. ‘Goede begeleiding is daarom van het grootste belang’.

Verantwoord kennismaken met mindfulness

Er zijn heel veel gratis meditatie-apps in omloop. Heb je daar echt iets aan? Melanie Schellekens, die aan de Radboud Universiteit onderzoek doet naar de effecten van mindfulness, vindt van wel. ‘Met een goede app kun je op een vrijblijvende manier uitvinden of de methode je iets oplevert. Die van Headspace bijvoorbeeld.’ Psychiater Anne Speckens is minder positief: ‘Een app is natuurlijk goedkoper en makkelijker omdat je de deur niet uit hoeft. Maar als je de positieve effecten van mindfulness wilt ervaren kost dat tijd, discipline en geld.’ Zoek een ervaren trainer, adviseert ze: ‘Het liefst een psycholoog, of in ieder geval iemand die is aangesloten bij de beroepsvereniging voor mindfulnesstrainers VMBN.’