Een relatie met een borderliner

  • 2400 woorden
  • leestijd is 12 minuten
  • Foto: Getty Images
In Nederland hebben ongeveer 175.000 mensen een lichte of ernstige vorm van de borderlinestoornis. Moeilijk controleerbare emoties, impulsen en gedachten beheersen hun leven. Familie en vrienden van ernstige borderlinepatiënten zijn vaak ten einde raad: 'Het lijkt wel alsof ik het nooit goed kan doen.'

Het begon heel spontaan en ze werden er onmiddellijk volledig in meegezogen. Ze zagen elkaar voor het eerst tijdens een workshop. Thomas zat in dezelfde groep als Katja. Al in de eerste pauze liep ze naar hem toe: ‘Met jou wil ik wat gaan drinken.’ Nog geen week later zaten ze dag en nacht bij elkaar. ‘We waren een soort magneten’, zegt Thomas. ‘Er was een gigantische lichamelijke aantrekkingskracht tussen ons, en daarnaast bleken we ook nog eens overal hetzelfde over te denken: muziek, films, boeken, tv-programma’s, vakantiebestemmingen. Ik dacht dat ik eindelijk de ware had gevonden. Het leek te mooi om waar te zijn.’

Kort

De negen kenmerken van borderline

Borderline persoonlijkheidsstoornis is een ernstige stoornis die tegenwoordig redelijk goed te behan...

Lees verder

En ja hoor, inderdaad: na nog geen twee weken was het crisis. Katja raakte volledig overstuur. Thomas: ‘Dat ging over iets heel kleins. Ik zei dat ik een avond op stap ging met een vriend. Katja raakte daardoor in tranen, werd woedend. ‘Je vindt mij dus niet leuk genoeg’, hield ze vol. Ze werd zo kwaad dat het servies eraan moest geloven: borden, schalen, kopjes, van alles lag aan gruzelementen. Ik wist niet wat me overkwam. Wat ik ook zei, het lukte me op geen enkele manier haar ervan te overtuigen dat ze ongelijk had.’ Een week later was Katja weer gekalmeerd en vertelde ze wat de oorzaak was: ‘Ik ben borderliner, daarom kan ik zo heftig reageren.’

Voor Thomas was Katja’s bekentenis geen reden om de relatie te verbreken. Nu, na ruim drie jaar, zijn ze nog steeds bij elkaar. Met veel ups en downs, dat wel. Soms zien ze elkaar zelfs een tijdje niet. Maar Thomas was en is nog steeds weg van haar, en wil heel graag bij haar blijven. ‘Ondanks alles is ze toch de vrouw van mijn dromen. Ze ís geen borderliner, ze hééft borderline, zeg ik altijd. Ze heeft namelijk heel veel leuke kanten die niets met haar ziekte te maken hebben.’ De relatie tussen Katja en Thomas beweegt zich van crisis naar crisis. Tijdens het interview vertelt Thomas dat het net weer even uit is met Katja. ‘Ze kan het momenteel niet aan om me te zien. Ik heb daar begrip voor. Ik weet dat ze weer bij me terug zal komen.’ Bij het ter perse gaan van dit nummer laat Thomas weten dat Katja en hij weer bij elkaar zijn, ook al maken ze nu opnieuw een crisis door.

Ongewilde instabiliteit
Thomas kiest voor de moeilijke weg, want het leven met een borderliner is knap ingewikkeld. Mensen die een ernstige vorm van borderline hebben, drijven hun familie en vrienden vaak tot wanhoop met hun grillige stemmingswisselingen en extreme gedrag. Er zijn in ons land naar schatting zo’n 175.000 mensen met borderlinestoornis; daaronder zijn zowel ‘lichtere’ als ‘zwaardere’ patiënten. Als we er voor het gemak van uitgaan dat iedere borderliner met drie mensen nauw contact heeft, hebben dus zo’n 525.000 Nederlanders dagelijks te maken met de klachten en verschijnselen van een borderliner.

‘Borderline’ staat voor het ‘grensgebied’ van de psychose en de neurose. Het meest kenmerkende van borderline is de instabiliteit in denken, voelen en handelen. Dat kan zich vertalen in zoiets als de buitenproportionele reactie van Katja, maar ook in depressies, angsten, verwardheid, zelfverwonding, zelfmoordneigingen, overmatig drugsgebruik, eetproblemen, roekeloos omspringen met drank, geld en seks, onverantwoord gedrag in het verkeer, ruziemaken, agressief gedrag, de ene baan na de andere en de ene relatie na de andere. Zoveel gedragingen, zoveel soorten borderliners. Aan sommigen is het aan de buitenkant zelfs niet eens te merken, omdat ze uit verlegenheid in stilte lijden.

Erwin van Meekeren, psychiater in Den Haag, heeft een jarenlange ervaring met borderlinepatiënten en schreef een aantal boeken over de stoornis. Van Meekeren: ‘Borderline is bij uitstek een psychische ziekte waar de naasten van de patiënt heel veel last van hebben, juist omdát het een stoornis is die vaak tot uiting komt in contacten met anderen. Maar het meest lijden de borderliners er natuurlijk zelf onder. Ook al lijkt het misschien manipulatief, hun gedrag is absoluut niet opzettelijk, en al helemaal geen aanstellerij. Ze voelen zich echt zo hopeloos als ze zich gedragen.’

Aangeboren temperament
Impulsief reageren is volgens Van Meekeren een belangrijk onderdeel van de borderlinestoornis. ‘Borderliners ontberen de stabiliteit en zelfcontrole die anderen wel kunnen toepassen om het leven soepel te laten verlopen. Daardoor hebben ze zichzelf minder in de hand en kan hun leven chaotisch worden. Daar komt bij dat de stemming bij een borderliner binnen een paar uur kan omslaan, dag-in-dag-uit. Je kunt je voorstellen dat het leven dan soms bijna ondraaglijk wordt; dat draagt vast bij aan het hoge zelfmoordpercentage van tien.’

Behalve het handelen en voelen, kan bij de borderlinestoornis ook het denken in uitersten verlopen. Van Meekeren: ‘Situaties, dingen, mensen, maar ook zijzelf: alles is óf afschuwelijk, óf geweldig, iets daartussenin bestaat niet. Oordelen van borderliners veranderen soms van het ene op het andere moment. Eén opmerking of gedachte is vaak al voldoende om hem of haar van zwart naar wit te laten schieten.’

Wat de stoornis veroorzaakt, is niet precies te zeggen. Is het affectieve verwaarlozing in de jeugd? Een afwezige vader? Een instabiele moeder? Mishandeling of seksueel misbruik in de kindertijd, waar zeventig procent van de borderlinepatiënten mee te maken heeft gehad? Is het de moderne, hijgerige maatschappij die mensen instabiel maakt en te veel op zichzelf terugwerpt? Of zit borderline gewoon in de genen? Van Meekeren: ‘Het zijn allemaal risicofactoren, maar ik wil benadrukken dat niet iedereen met een borderlinestoornis een slechte jeugd of rotouders heeft gehad. Dat er een belangrijke biologische component is, daar zijn wetenschappers het inmiddels wel over eens. Impulsiviteit en stemmingsgevoeligheid zitten namelijk voor een groot deel in aangeboren temperament.’ De borderlinestoornis wordt vier keer zo vaak bij vrouwen gediagnosticeerd als bij mannen. Misschien ligt dat aan het feit dat seksueel misbruik bij vrouwen vaker voorkomt; het is echter ook goed mogelijk dat borderline bij mannen minder snel wordt herkend of dat mannen minder snel hulp zoeken bij instanties in de geestelijke gezondheidszorg.

Grenzen leren stellen
De familie en vrienden van iemand met een ernstige vorm van borderline weten soms echt niet meer hoe ze moeten reageren. ‘Het lijkt wel alsof ik het nooit goed kan doen’, zegt Thomas over Katja. ‘Zodra ik ergens mee instem, stelt ze hogere eisen. En als ik daar niet aan voldoe, hebben we bonje. Het is bij haar nooit genoeg.’

Alie van Dijk, moeder van een volwassen dochter met borderline, heeft soortgelijke ervaringen. ‘Je moet je voorstellen: als je borderliner bent, ontploft er iedere dag een gigantische bom in je leven. De kleinste aanleiding kan zo’n bominslag tot gevolg hebben. Borderliners reageren vaak niet op wat je zegt, maar op wat ze dénken dat je zegt, en dat vullen ze meestal negatief in.

Als familielid reageer je daar weer op, en zonder dat je het door hebt, kom je met elkaar in een vicieuze cirkel terecht. Bij het minste of geringste kan mijn dochter zich als persoon afgewezen voelen. Ik heb echt moeten leren wat de triggers zijn die haar op tilt doen slaan. Dat zijn vaak situaties die met afstand en nabijheid te maken hebben. Als ik bijvoorbeeld met vakantie ga, heeft ze het gevoel dat ik nooit meer terugkom. Hoewel ze intellectueel gezien volwassen is, is ze qua emotionele ontwikkeling nog een klein kind.

Dat uit zich vooral wanneer er voor haar gevoel te veel van haar wordt gevraagd. Dan kan ze midden in een gesprek zomaar over haar cavia beginnen. Mijn dochter merkt dagelijks dat ze door de kloof tussen haar verstandelijke en emotionele beleving niet in staat is te leven zoals de mensen om haar heen dat doen. Dat is de tragiek van mensen met borderline.’

Alie van Dijks dochter was als klein meisje al heel kwetsbaar en introvert. Ze werd seksueel misbruikt en gepest door andere kinderen. ‘Ze was snel van streek en kon niet genoeg voor zichzelf opkomen, waardoor ze niet kon meekomen met haar leeftijdgenootjes. Emotioneel liep ze een aantal jaren achter.’

Alie dacht eerst dat het nog wel zou bijtrekken. Maar toen ze volwassen werd, verloor haar dochter steeds meer de greep op het leven. ‘Ze at niet meer, bleef dagenlang in bed liggen, was ontzettend ongelukkig. Op een gegeven moment ging ze zichzelf beschadigen en begon ze stemmen te horen. Toen moest ze worden opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis. Daar heeft ze achtenhalf jaar gezeten. Het was crisis op crisis op crisis. In al die jaren heb ik haar nooit zonder verband gezien.’

Tot overmaat van ramp sprong haar dochter in dissociatieve toestand van vijf meter hoogte naar beneden, waardoor ze invalide werd en nu in een rolstoel zit. Alie: ‘Ik heb me zó machteloos en verdrietig gevoeld. Je dochter zit in de grootste ellende en je kunt er niks aan doen. Maar op een gegeven moment moest ik accepteren dat ik haar niet kon veranderen.’

‘Wat heel belangrijk is als je omgaat met een borderliner’, zegt Thomas die door schade en schande wijs werd, ‘is dat je grenzen leert stellen en hyperduidelijk bent in de communicatie, een beetje zoals je met een kind omgaat. Ik kan het weliswaar overal met Katja over hebben, maar het probleem is dat ze niet kan relativeren. Haar behoeftes moeten direct worden vervuld; morgen bestaat voor haar niet.

TEST
Doe de test »

Heb je borderline trekjes?

Daarom ga ik op een speciale manier met haar om: ik ben uiterst consequent, ik sta voor wat ik zeg, en laat zien dat ik niet perfect ben. Ik troost en stel gerust. Dat verbaast Katja: iemand als ik kende ze in haar jeugd niet. Toen kon ze op niemand rekenen. Ook niet op haar ouders, die dropten haar soms voor een lange periode bij andere mensen, omdat ze niet voor haar wilden zorgen.’

Hunkeren en huiveren
Volgens psychiater Van Meekeren struikelen de meeste patiënten met borderlinestoornis over problemen met hechten en onthechten. ‘Ze hebben een enorme behoefte aan intimiteit en willen zich dolgraag aan iemand binden. Ze zijn ook op zoek naar relaties en impulsen van buiten, omdat ze zich anders leeg voelen. Ze liften als het ware mee op het gevoel van de ander. Maar die ander mag niet te dichtbij komen, want ergens, diep in het hart, denkt een borderliner toch dat de ander niet te vertrouwen is.

Iemand met borderline heeft vroeger niet goed geleerd erop te vertrouwen dat vriendschap en liefde blijven bestaan wanneer de ander z’n hoofd ergens anders bij heeft, of even niet in hun buurt is. Zo ontstaan patronen van vastklampen en afstoten. De borderlinepatiënt hunkert naar hechting, maar huivert daar tegelijkertijd voor, uit angst om weer verlaten te worden.’

Voor Alie van Dijk is het een jarenlange strijd geweest om het leven van haar en haar dochter acceptabel te maken. ‘Het is heel belangrijk om te ontdekken wat de triggers zijn van jezelf en degene met borderline. Door glasheldere communicatie kan ik inmiddels tachtig procent van de crises voorkomen.

Ik herhaal mijn uitspraken meestal een paar keer, omdat ik erachter ben gekomen dat het inprentingsvermogen van borderliners gering is. Ook zorg ik ervoor dat wat ik zeg, nog maar voor één uitleg vatbaar is en dus niet meer negatief kan worden opgevat. Verder tolereer ik bepaalde gedragingen, zoals suïcidale neigingen, niet bij mij in huis. Dat respecteert mijn dochter.’

Zwakte wordt kracht
Kunnen borderliners zelf ook iets doen aan hun verschijnselen? ‘Dat hangt af van hun doorzettingsvermogen, maar ook van hoe ernstig ze het hebben’, aldus psychiater van Meekeren. ‘Er zijn heel kwetsbare borderlinepatiënten die op veel gebieden in hun leven vastlopen; die zullen zichzelf moeilijk kunnen veranderen en hebben echt begeleiding nodig.

Anderen hebben weer betere perspectieven. Zij hebben hun gedachten beter onder controle en daardoor kunnen ze ook hun emoties en hun gedrag beter sturen. Daarnaast kunnen ze bewust meer gaan letten op lichamelijke sensaties die emoties weergeven en eerder voelen welke emotie ze hebben. Daardoor loopt de emotie meestal minder hoog op en worden hevige stemmingswisselingen voorkomen. Het is belangrijk dat wordt gelet op iemands talenten, op wat iemand wél kan, in plaats van op wat hij of zij níet kan.’

De Amsterdamse psychotherapeut André Havas, die een therapiegroep met borderliners begeleidde, weet uit ervaring dat veel borderliners er uiteindelijk in slagen om hun zwakte om te buigen tot hun kracht. Bij de meeste patiënten neemt de hevigheid van de stoornis af rond het dertigste, veertigste levensjaar.

Wat helpt: levenservaring, betere sociale vaardigheden, steun van anderen, therapie, en het verder ontwikkelen van reeds aanwezige sterke eigenschappen. Ook een andere kijk op de stoornis doet soms wonderen. Havas: ‘Eigenlijk zijn borderliners niets anders dan extreem gevoelige mensen. Overgevoeligheid kun je zien als een handicap, maar wanneer je het in een beroep aanwendt als een talent, maak je borderline juist te gelde.’

Havas kent veel borderliners die hun leven zodanig hebben leren indelen dat hun klachten afnamen. ‘Sommigen zijn hun heil bijvoorbeeld niet meer zo gaan zoeken in liefdesrelaties en vulden de leegte op door meer op te gaan in hun werk. Anderen hebben met creativiteit en humor veel kunnen verbeteren.’

Het gaf de borderliners in de therapiegroep van Havas altijd een enorme kick als er weer eens een succesvolle ‘ex-borderliner’ te gast was die vertelde hoe hij of zij de stoornis de baas was geworden. Havas: ‘Velen in de groep kregen daardoor net het zetje dat ze nodig hadden om in zichzelf te gaan geloven en hun leven hanteerbaar te maken. Uiteindelijk zag ik hun schaamte veranderen in trots, een ontwikkeling die ze zelf nooit voor mogelijk hadden gehouden.’

Extra: therapie bij borderlinestoornis
Jarenlang beschouwden hulpverleners borderliners als enorme lastpakken waar ze het liefst met een boog omheen liepen. Inmiddels zijn er therapievormen ontwikkeld waarmee veel patiënten te behandelen zijn. Vaak worden medicijnen (antidepressiva, antipsychotica, stemmingsregulatoren) voorgeschreven. Deze spelen echter een bescheiden rol.

Het belangrijkste deel van de behandeling bestaat uit psychotherapie. Verschillende methodieken kunnen daarbij behulpzaam zijn. De Amerikaanse therapeut Marsha Linehan ontwikkelde speciaal voor borderliners de zogenaamde dialectische gedragstherapie. Deze behandeling, ook wel Linehantherapie genoemd, wint de laatste tijd snel terrein. Hierbij worden groepsvaardigheidstrainingen gecombineerd met individuele begeleiding. Gewerkt wordt aan het veranderen van gedrag en gedachten. Patiënten worden aangespoord zich bewust te worden van de manier waarop ze reageren, denken en voelen.

Wil je meer artikelen lezen over borderline? Bekijk het thema Borderline.

Borderliner Nelleke: ‘Ik pas me altijd maar aan’
Mieke, Janny, Nelleke, Ingrid, Dora, Wilma en Machteld hebben borderlinestoornis. Ze komen op maandagmiddagen bij elkaar in behandelcentrum De Meregaard in Almere, onder begeleiding van therapeuten Willem Noordanus en Joke Chrispijn.

Willem maakt vaak grappen met de vrouwen in de groep. ‘Humor is zeer belangrijk voor borderliners’, zegt hij. ‘Ze kunnen soms te ver doorschieten in hun emoties, en met af en toe een grapje of een kwinkslag, komen ze weer een beetje met beide benen op de grond te staan.’ In de groep komt aan bod waar borderliners in het dagelijks leven tegenaan lopen, en hoe ze daar concreet mee kunnen omgaan.

De deelneemsters geven elkaar tips en houden elkaar ook in de gaten: mocht iemand te veel in zijn ‘borderline-valkuil’ stappen, dan zijn de anderen er meteen bij om diegene daar op aan te spreken. Daarbij gaat het minder om de inhoud van de problemen en meer om hoe de deelneemsters op elkaar reageren.

Nadat de vrouwen luid door elkaar heen pratend zijn binnengekomen, begint de sessie met een rondje ‘lief en leed’. Mieke vertelt dat ze in de clinch lag met haar schoonmoeder, Dora heeft het er moeilijk mee dat ze vaak alleen thuis zit, Ingrid is na twee weken vakantie ‘weer teruggeflikkerd’ in haar dagelijkse sleur. Niemand in de groep blijkt zich van binnen helemaal rustig te voelen. Nelleke heeft zelfs zoveel last van de ruzie met een familielid dat ze zichzelf is gaan beschadigen.

Vandaag is het discussiethema ‘Op zoek naar jezelf’, omdat het voor borderliners vaak moeilijk is keuzes te maken. Volgens therapeut Willem hebben ze dat in hun jeugd nooit geleerd, omdat ze toen meer bezig waren met overleven. Nelleke opent de discussie door te zeggen dat iets haar tegenhoudt om ‘weer de normale draad van het normale leven’ op te pakken. Ingrid reageert fel: ‘Bah! Jij hebt het aldoor over het woord ‘normaal’, maar wat ís normaal?

Ik denk dat je moet accepteren dat je borderline hebt, hoe moeilijk dat ook is. Ik wilde er in het begin ook niet aan.’ Mieke: ‘Soms gooi ik het op mijn winterdepressie, en als de winter om is, zeg ik dat het mijn voorjaarsmoeheid is. Maar uiteindelijk zul je toch onder ogen moeten zien dat je borderline hebt. Als je dat namelijk niet doet, leer je niks hier in de groep.’ Er wordt instemmend geknikt.

Nelleke zegt dat ze erg chaotisch is in haar hoofd. ‘Ik word overspoeld door een veelheid van zaken die ik niet meer uit elkaar kan houden. Ik ben mezelf vaak kwijt. Ik luister altijd naar anderen, en pas me altijd maar aan. Dat kost zoveel energie dat ik geen tijd meer heb om erbij stil te staan wat ik nou zelf wil. Ik heb daar zo’n ontzettende last van en…’

Willem: ‘Stop! Jij kunt dus iets: je kunt luisteren. Je kunt je inleven in anderen. Waar heb jij dat geleerd?’

Nelleke: ‘Thuis, als kind. Ik moest me altijd aanpassen, omdat ik anders op m’n sodemieter kreeg van mijn ouders. Ze hebben me goed afgericht.’

Mieke: ‘Nee, jij hebt het zélf gedaan, dat deed je om te overleven!’

Nelleke: ‘Ja, maar het was stom van mezelf! Ik heb het mezelf aangedaan.’

Willem: ‘Je hebt iets positiefs geleerd, maar jij roept: “Wat moet ik ermee?” Dat is typerend voor borderline: het negatief maken van iets positiefs.’

Nelleke begint te huilen. ‘Ik heb helemaal geen ruimte voor mezelf’, snikt ze. ‘Wie ben ik en wat wil ik? Wat mag ik? Kan ik dat zelf bepalen? Verstandelijk gezien zeg ik ‘ja’, maar gevoelsmatig kan ik dat niet.’

De andere groepsleden zwijgen. Janny vraagt of ze haar arm om Nelleke heen mag slaan, maar Nelleke schudt ‘nee’. Op de klok is het inmiddels vijf uur. De zitting van anderhalf uur zit er op. Volgende week is er weer een nieuw thema: ‘kwetsbaarheid’.

De namen van de borderlinepatiënten zijn in verband met privacy gefingeerd.

auteur

Edwin Oden

Ik schrijf heel graag. Het liefst mooie interviews waarin je de geïnterviewde ten diepste leert kennen. Daarnaast ben ik erg geïnteresseerd in de ontdekkingen die worden gedaan in de psychologie. Neem bijvoorbeeld het breinonderzoek, waar revolutionaire technieken de laatste jaren geweldige inzichten hebben opgeleverd.

» profiel van Edwin Oden

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Opvoedhulp van de camera

Kwetsbare jonge moeders leggen soms moeilijk contact met hun baby. Of ze zijn juist veel te veel bez...

Lees verder
Branded content

‘Schoonheid is uitstralen dat je gelukkig bent’

De natuur heeft ons geprogrammeerd om naar mooie dingen te kijken, zegt psychologe Nancy Etcoff. Maa...

Lees verder
Training

Van single
naar samen

Single? Met deze online training vergroot je de kans op een succesvolle relatie.

Lees verder
Interview

Psychiater Dirk de Wachter: ‘We leven in een borderline-wereld’

Lees verder
Advies

Oneens met diagnose borderline

Lees verder
Kort

De negen kenmerken van borderline

Lees verder
Advies

Wie kan mijn pleegdochter (22) helpen?

Lees verder
Verhaal

Een therapeut voor dag en nacht

Lees verder
Artikel

Bijzonder: jongeren vertellen over psychische klachten

Lees verder