Het stresskwartet

Waarom wordt de een helemaal hyper als de druk oploopt, en de ander juist heel stil? En waarom krijgt de een stijve schouders en de ander buikpijn? Twee Amerikaanse artsen doorzochten dossiers van duizenden vrouwen en ontdekten systeem in hun stressverschijnselen.

De beste aanpak voor ieder type

Vreemd, dachten twee Californische gynaecologen na nine eleven. Waarom zagen ze ineens zoveel meer vrouwen met vage klachten? Hetzelfde verhaal zes jaar later, na het uitbreken van de kredietcrisis; opnieuw een opvallende toename van chronische blaasontsteking, onverklaarbare buikkrampen en ander lastig te behandelen leed. Het inzicht sluimerde al langer bij Stephanie McClellan en Beth Hamilton, maar nu konden ze er niet meer omheen: bij veel van de klachten waarmee hun patiëntes aanklopten, speelde stress een rol.

Basistraining

Leven met ADHD

  • Leer wat het betekent om ADHD te hebben
  • Ontdek hoe je het leven met ADHD makkelijker maakt
  • Met inspirerende video's en artikelen
bekijk de training
Nu maar
€ 35,-

Maar welke rol dan? En hoe kon je zulke klachten behandelen? Het artsenduo nam een duik in de wetenschappelijke literatuur op dit terrein, en besloot er een boek over te schrijven. Afgelopen voorjaar verscheen het resultaat in de vs, en onlangs kwam ook de Nederlandse vertaling uit: Chill! De ultieme antistress-gids voor vrouwen.

Het was geen makkelijke geboorte geweest, verklapten de twee aan een Amerikaanse journaliste. Het hele schrijfproces had henzelf ook weer met de neus op de feiten gedrukt: dat veel stress je fysiek en psychisch niet onberoerd laat, bijvoorbeeld als je een drukke baan met een gezin combineert.

Verder hadden ze gaandeweg ook bij zichzelf goed kunnen ervaren dat de manier waarop stress zich uit,

van persoon tot persoon verschilt – hét thema van hun boek. Zo was Beth Hamilton lawaaieriger geworden naarmate de deadline naderde – hupsakee, meer gas en met gierende banden de bocht door – terwijl Stephanie McClellan zich juist steeds meer terugtrok. ‘Beth is een Hyper S en ik ben een Hypo S,’ zo verklaarde McClellan dat verschil in het interview.

Overactief of onderactief

‘Hyper’ en ‘Hypo’: volgens Hamilton en McClellan zijn dat de twee basisreacties die mensen op stress vertonen. Terwijl het Hyper-type bij oplopende spanning in een staat van razende dadendrang springt, verzinkt de gestreste Hypo juist in uitgeblust piekeren.

Het artsenduo verklaart dat uit het verschil in activiteit van de hpa-as, ook wel de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as genoemd. Via dit circuitje houdt ons brein contact met de bijnieren, het afgiftepunt van onder andere het stresshormoon cortisol. Bij stressgerelateerde klachten is dit systeem vaak óf onderactief (hypo), óf juist overactief (hyper).

Hyper-types laten zich in het dagelijks leven makkelijk aanwijzen; het zijn expressieve en explosieve types. Het slag dat ’s avonds met in de ene hand hun mobieltje en in de andere de koekenpan agendaconflicten uitvecht met hun partner. Hun stresssysteem slaat snel aan en laat zich lastig weer kalmeren; geprikkeldheid is hun normale staat van zijn, relaxen een woord dat ze vooral kennen van horen zeggen. Daardoor zijn het onrustige slapers en hebben ze vaak last van gespannen spieren en hoofdpijn – maar dat is voor hen eerder reden om nog een tandje bij te zetten dan om terug te schakelen.

Doordat een hoog cortisolniveau de weerstand aantast, zie je bij Hyper-types vaker een koortslip, verkoudheden en blaasontstekingen. Ook neigen ze naar een hoge bloeddruk en hartklachten. Tot slot bevordert cortisol de vetopslag op de buik, waardoor zelfs een slank Hyper-type daar kan gaan uitdijen.

Hypo-types vallen wat minder op. Het zijn rustige, ingetogen vrouwen die hun onvrede bij wijze van spreken eerder botvieren op een reep chocolade dan op de mensen om hen heen. Multitasken is niet hun ding en op slechte momenten neigen ze naar angstige afwachtendheid. Dat komt doordat hun stresscircuit te weinig cortisol produceert.

En dat lijkt fijner dan het is. Cortisol heeft al jaren een slechte pers, maar de evolutie heeft ons er natuurlijk niet uit spilzucht mee opgezadeld. Zo helpt het stofje ons ’s morgens om op gang te komen – vandaar dat Hypo-types vaak notoire ochtendtreuzelaars zijn. Verder heeft het een dempende werking op de effecten van adrenaline en kan het dus ook een kalmerende werking hebben. Maar het belangrijkste is wel dat cortisol je immuunsysteem in bedwang houdt. Een tekort kan daardoor leiden tot auto-immuunziekten als allergieën, reuma en schildklieraandoeningen. Typisch kwalen waar Hypo-types mee tobben, net als fibromyalgie en het prikkelbare-darmsyndroom.

Hypo’s melden minder slaapproblemen dan Hypers, sterker nog: meestal slapen ze als een blok. Wat niet wil zeggen dat ze uitgerust wakker worden. Vaak voelen ze zich juist de klok rond moe. Ook is hun bloeddruk doorgaans laag, waardoor ze zich snel licht in het hoofd voelen en makkelijk flauwvallen.

Maar met het onderscheid tussen Hypo- en Hyper-types waren Hamilton en McClellan er nog niet. Ons lichaam kent behalve de hpa-as namelijk een tweede belangrijk systeem als het om stress gaat: het autonome zenuwstelsel. Denk aan de ademhaling en hartslag, maar ook aan de spijsvertering – al die lichaamsfuncties die spierinspanning vragen zonder dat je daar actief aan moet werken.

Gaspedaal of rem

Nu bestaat dat autonome zenuwstelsel uit twee delen, de sympathicus en de parasympathicus. En inderdaad: als ze aanhoudend onder druk staan, verschillen mensen in de reactiviteit daarvan. Bij de een neigt het sympathische deel ertoe te overheersen, bij de ander juist het parasympathische.

De sympathicus wordt voor het gemak vaak vergeleken met een gaspedaal: het staat voortdurend klaar om de werking van onze spieren te versnellen, wat heel handig kan zijn als we snel in actie moeten komen. De parasympathicus functioneert in deze vergelijking dan als rem. Hij zorgt ervoor dat je hartslag en ademhaling in de spaarstand staan zolang de omstandigheden dat toelaten.

In de ideale situatie gaat de rem er dus pas af zodra actie geboden is, en zorgt de parasympathicus er ná die actie voor dat de rust in het lichaam snel weerkeert. Oftewel: je lichaam voegt zich soepel naar de eisen die je omgeving stelt. Maar bij veel mensen is dat systeem uit balans doordat ze te lang achtereen onder spanning hebben gestaan.

Bij de een vertoont de rem dan slijtage, waardoor de sympathicus het lichaam bij het minste of geringste al in staat van paraatheid kan brengen. Het S-type noemen de Californische artsen dat. Bij de ander daarentegen lijkt de rem juist vastgeroest. Hun parasympathicus belemmert elke mobilisatie. Zij zijn van het P-type.

Door beide systemen met elkaar te kruisen, kwamen Stephanie McClellan en Beth Hamilton tot de vier types waar het in hun boek om draait: vier verschillende manieren waarop je lichaam onder stress uit balans kan raken.

In het kader hiernaast staan ze beschreven, met een aantal van de voor hen kenmerkende stress-symptomen; plus een greep uit de leefadviezen die het Californische artsenduo daaraan koppelt. In het boek zijn het er nog veel meer. Niet allemaal even goed terug te vinden en helder verwoord, dus Chill lezen kan wat stressvol zijn. Maar leerzaam is het zeker.

Wie van de vier?

Veel cortisol – Sympatisch:

De Hyper S is een overalerte juffrouw Mier. Door haar hoge cortisolaanmaak en snelle sympathische reactie lijkt dit veelvoorkomende stresstype geen uit-knop te hebben. Zoals McClellan en Hamilton het formuleren: ‘Je kunt nog opgewondener en zelfs buiten zinnen raken als je vermoeidheid toeneemt.’ Hyper-S-mensen zijn gevoelig voor angstaanvallen, dwangneurosen, verslavingen en eetstoornissen. Ze slapen vaak onrustig en hebben snel last van gespannen spieren en spanningshoofdpijnen. Verder zijn ze geneigd tot een hoge bloeddruk, hartaandoeningen en diabetes. Zelfs als ze slank zijn, verzamelen ze vaak vet rond hun middel.

DOEN:

– Intensief sporten. Uw hoge stressrespons mobiliseert veel energie; als die niet verbruikt wordt, kan dat nare gevolgen hebben. Een Hyper S zou zich daarom echt een paar keer per week flink in het zweet moeten werken. Geschikte sporten: hardlopen, aerobics of Bikram-yoga.

– Mindfulness-meditatie beoefenen. Deze vorm van mediteren maakt u bewust van de druk die u uzelf in gedachten steeds oplegt en kalmeert uw overactieve geest.

– Alkalinerijk eten. Uw stresstype is gevoelig voor verzuring, wat de cortisolproductie nog eens verhoogt. Wees daarom zuinig met vlees, zuivel en suiker en gul met groenten, fruit en volkorenproducten.

LATEN:

– To-do-lijstjes maken. Leer nee te zeggen en uw neiging tot multitasking te onderdrukken.

TEST
Doe de test »

Is het tijd voor een nieuwe baan?

– Koffie drinken. Daarmee jaagt u uw cortisolproductie nog eens aan en prikkelt u uw sympathische zenuwstelsel extra.

– ‘Slaapmutsjes’ nemen. Het lijkt heel relaxed, zo’n borrel voor bedtijd, maar het verstoort uw toch al onregelmatige slaappatroon.

veel cortisol – Parasympatisch:

De Hyper P is van het slag ‘door de week pieken, in het weekend instorten’. Het is een extreem prestatiegericht type: hun hoge cortisolniveau laat ze doorbuffelen tot ze erbij neervallen – waarna ze liefst nog even doorkruipen. Maar zodra ze van zichzelf mogen relaxen, neemt hun parasympathicus het ook volledig over en weigert hun lichaam botweg dienst. Vaak worden Hyper P’s dus uitgerekend in de vakantie ziek. Ze zijn prikkelbaar en klagen vaak over wazig zien en misselijkheid. Een Hyper P die zichzelf genoeg rust gunt, raakt meestal wel weer in evenwicht. Maar, waarschuwen de auteurs: als ze zich te lang forceert, loopt ze het risico tot Hypo P te transformeren.

DOEN:

– Beter naar uw lichaam leren luisteren. U hebt de neiging uzelf te forceren. Tijdig gas terugnemen zal u uiteindelijk efficiënter maken.

– Tyrosinerijk voedsel eten. Uw stresstype is geneigd tot inzinkingen doordat uw noradrenaline – een neurotransmitter – opraakt. U kunt een tekort voorkomen met een tyrosinerijk dieet. Noten, avocado’s, rundvlees en kippenlever zijn bijvoorbeeld goede bronnen, maar ook bier en rode wijn.

LATEN:

– Intensief sporten op dagen dat u de inzinking nabij bent. Geef eens toe aan uw moeheid en bewaar die zware trainingen voor de dagen dat u zich goed voelt.

Weinig cortisol – Sympatisch:

De Hypo S is een stille tobber. De overactieve sympathicus van dit stressreactietype krijgt als het ware te weinig cortisolondersteuning. Het gevolg: Hypo-S’ers hebben snel het idee niet tegen de situatie opgewassen te zijn. Stress bezorgt ze vage pijntjes, concentratieproblemen en depressieve gevoelens, plus het idee dat ze kunnen slapen wat ze willen zonder ooit uitgerust te raken. Hypo-S-vrouwen zijn doorgaans snoepkousen en neigen naar overgewicht op heupen en dijen. Ze klagen vaak over premenstruele spanningen, bekkenpijn en prikkelbare darmen en hebben aanleg voor allergieën en auto-immuunaandoeningen als artritis en schildklierproblemen.

DOEN:

– Rustig bewegen. Met wandelen, hatha yoga, pilates of een andere milde sport kunt u uw conditie snel opkrikken.

– Omega-3-rijk eten. Vette vis, walnoten, scharreleieren en biologische melk zijn rijk aan deze vetzuren. Ze werken ontstekingsremmend, wat een goed tegenwicht biedt aan uw overactieve afweersysteem.

– ’s Ochtends naar buiten gaan. Door uw lage cortisolproductie komt u ’s ochtends moeilijk op gang. Dat versterkt zichzelf: hoe minder daglicht, hoe meer uw biologische klok naar de avond verschuift.

LATEN:

– Toegeven aan uw snoeplust. Uw overactieve sympathische zenuwstelsel maakt u vatbaar voor insulineresistentie en diabetes. Mijd dus witmeelproducten en zoetigheid: die laten uw suikerspiegel te veel schommelen.

Weinig cortisol – Parasympatisch:

De Hypo P is van de vier stressresponsen de meest extreme en tegelijk (gelukkig) de minst voorkomende, zo schrijven McClellan en Hamilton. Bij de Hypo P is eigenlijk alles vlak: de cortisolspiegel, de sympathische reactie, het gevoelsleven… Daardoor voelt ze zich permanent lusteloos, slap, vervreemd van alles en iedereen om haar heen. In andere woorden: burnt-out, met alle fysieke verschijnselen van dien – spierslapte, flauwvallen, darmklachten.

DOEN:

– Een dagboek bijhouden. Door regelmatig te schrijven over wat u deed en dacht, leert u beter ‘bij uw gevoel te komen’. Waarschijnlijk is dat iets waarin u niet zo goed bent.

– Heel rustig bewegen. Fanatiek sporten is beslist te veel gevraagd voor u, maar toegeven aan uw gevoel van uitputting maakt uw conditie alleen maar slechter. Iedere dag vijf minuten wandelen is al een mooi begin.

– Veel buiten zijn. Uw bioritmes lopen ernstig uit de pas. Daglicht helpt uw lichaam weer in balans te komen.

LATEN:

– Uzelf forceren. Dat hebt u waarschijnlijk juist te veel gedaan. Langzaam en gestaag is voor u de manier.

Stephanie McClellan en Beth Hamilton, Chill! De ultieme antistressgids voor vrouwen, Archipel, € 19,95

auteur

Anne Pek

Gezondheid is zoveel meer dan niet ziek zijn. Het is ook lekker in je vel zitten, zin hebben in dingen, ermee kunnen omgaan als het even tegenzit. Als wetenschapsjournalist volg ik gretig het onderzoek naar alles wat ons geestelijke en fysieke welzijn beïnvloedt, en al sinds 2005 schrijf ik voor Psychologie Magazine over gezondheid in die brede zin.

» profiel van Anne Pek

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Maak je hoofd vrij

Hoe kom je af van stapels papieren op je bureau, en to-do-lijstjes waaraan geen eind komt? ‘Gettin...
Lees verder
Artikel

Maak je hoofd vrij

Hoe kom je af van stapels papieren op je bureau, en to-do-lijstjes waaraan geen eind komt? ‘Gettin...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Kort

Waarom citroengeur ervoor zorgt dat we ons slanker voelen

Steek deze Kerst eens een frisse citroengeurkaars aan bij het kerstdiner.
Lees verder
Kort

Waarom citroengeur ervoor zorgt dat we ons slanker voelen

Steek deze Kerst eens een frisse citroengeurkaars aan bij het kerstdiner.
Lees verder
Artikel

Hoe help je een bang kind?

Janneke Staats leert meer over de Denken + Doen = Durven-methode
Lees verder
Artikel

Kun je echt veranderen

Luchthartiger door het leven gaan, wat zou dat heerlijk zijn. Of vriendelijker, of extraverter, of z...
Lees verder
Advies

Speelt stress een rol bij pijn?

Waarom wordt de een helemaal hyper als de druk oploopt, en de ander juist heel stil? En waarom krijg...
Lees verder
Artikel

Durft u naar de sauna?

Waarom wordt de een helemaal hyper als de druk oploopt, en de ander juist heel stil? En waarom krijg...
Lees verder
Kort

Hoe ga je om met stress?

Heb je last van stress? Vraag jezelf dan eens af hoe je doorgaans reageert als de druk oploopt, ofte...
Lees verder
Artikel

Irritaties als grootste veroorzakers relatieproblemen

Jullie houden van elkaar, maar soms… Soms zou je hem wel met zijn rondslingerende sokken kunnen wu...
Lees verder