Hè, deed ik dat?

‘Normaal doe ik dat nooit.’ ‘Ik weet niet wat me bezielde.’ ‘Sorry, ik was even mezelf niet.’ Kloppen deze excuses, en kunnen ook geestelijk stabiele mensen zomaar opeens iets krankzinnigs doen? Het antwoord is verontrustend: ja!

‘Het was een vlaag van verstandsverbijstering,’ zei de boekhouder van de Universiteit Twente. Ja, hij had inderdaad meer dan twee miljoen euro van de rekening van de universiteit overgemaakt naar een rekening in Peru, maar hij had daar ­dezelfde dag al spijt van. Hij had zelfs geprobeerd het bedrag terug te storten en toen dat niet lukte had hij alles opgebiecht aan zijn chef. De universiteit had weinig sympathie voor zijn tijdelijke verstandsverbijstering, ontsloeg hem en eiste 21.000 euro schadevergoeding voor misgelopen rente.

TEST
Doe de test »

Is het tijd voor een nieuwe baan?

Hoe kan het dat het verstand van psychisch gezonde mensen soms even op non-actief lijkt te staan? Dat ze dingen doen die ze normaal nooit zouden doen, vreemde beslissingen nemen waarop ze zelf ook met verbazing terugkijken?

Volgens Victor Lamme, hoogleraar cognitieve neurowetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam, is het een mythe dat ons verstand controle heeft over ons gedrag. ‘Waarom we iets doen, is altijd een ingewikkelde optelsom van invloeden: onze genetische achtergrond, onze opleiding, wat we die dag hebben gegeten, wat we net in de krant hebben gelezen, enzovoorts. Allerlei prikkels en impulsen werken in op ons brein. Primitieve impulsen als honger, lust, agressie en hebzucht, maar ook sociale impulsen, normen en waarden die we bijvoorbeeld

van onze ouders hebben geleerd. Gedrag dat past bij de sociale normen die we hebben, noemen we vaak verstandig. Die sociale en primitieve impulsen gaan in debat met elkaar, soms wint de een en soms wint de ander. Je hebt daar zelf geen controle over. Al denk je van wel.’

De rem op onze primitievere impulsen huist in het voorste gedeelte van de hersenen; de prefrontale cortex. En die is gevoelig voor allerlei invloeden zoals stress, slaaptekort en alcohol – zelfs een simpel verkoudheidsvirusje kan al van invloed zijn. Daardoor krijgen primitievere impulsen soms meer kans ons gedrag te beïnvloeden en kunnen we mentaal vertroebeld raken.

Ook in het brein van de boekhouder zullen bepaalde knoppen zijn ingedrukt die hem tot zijn daad brachten, veronderstelt Lamme. ‘Misschien had hij stress, financiële problemen, was hij boos op de universiteit om een of andere reden. Misschien werd er toch een gevoel van hebzucht aangewakkerd en waren zijn sociale normen op dat moment niet sterk genoeg om zijn impuls te beheersen. Het stelen zelf is overigens ook weer een impuls voor het brein. Misschien ontstond daardoor zijn schuldgevoel en de drang het op te biechten.’

Volgens Lamme weten we sowieso niet goed waarom we doen wat we doen. Meestal vertoont ons gedrag enigszins voorspelbare patronen. ‘Alleen af en toe, als je een heel rare sprong maakt die afwijkt van het normale patroon, valt het wat meer op. Achteraf proberen we dan te verklaren waarom we iets deden. Als we daar niet uitkomen, noemen we het maar een vlaag van verstandsverbijstering.’

5 situaties waarin het verstand even hapert

1 Kortsluiting in de hersenen: ­black-out tijdens een examen

Het overkomt bijna iedereen weleens: na weken te hebben geoefend op een belangrijke presentatie of examen lijkt als het moment daar is opeens alle vergaarde informatie te zijn verdwenen. Een black-out. Hoe kan dat?

Aan het begin van de vorige eeuw kwamen dieronderzoekers Robert Yerkes en John Dodson al met een theorie over hoe prestaties onder stress kunnen afnemen. Zij lieten ratten doolhof-‘puzzels’ oplossen en bezorgden de dieren stress door hun elektrische schokjes te geven. Een beetje stress bleek in eerste instantie goed voor de prestatie van de ratten. Maar bij te veel stress namen de prestaties juist af. Dit fenomeen werd bekend als de wet van Yerkes-Dodson, en bleek ook van toepassing op mensen.

Later werd de wet enigszins aangepast; bij introverte mensen komt het omslagpunt bijvoorbeeld eerder. Zij klappen sneller dicht onder stress omdat hun hersenactiviteit en hun arousal-niveau – fysiologische opwinding – van nature al hoger zijn dan bij extraverte mensen. En bij ingewikkelde klussen nemen prestaties ook eerder af onder stress.

Marian Joëls, hoogleraar neurologie en directeur van hersencentrum Rudolf Magnus van het umc Utrecht, doet veel onderzoek naar het effect van stress op het brein. ‘Bij stress komen twee hormonen vrij: adrenaline en cortisol. Die hormonen helpen ons dingen te onthouden. Dingen die je meemaakt onder stress sla je beter op. Dat heeft een belangrijke functie: dingen die bedreigend voor je zijn moet je goed onthouden. Bij een black-out gebeurt dat eigenlijk ook. Je onthoudt alleen de verkeerde dingen.’

Alle energie en aandacht worden naar het meest bedreigende geloodst. Het starende publiek bij een presentatie, het lege vel papier op de tafel, de leraar die vragend kijkt. Joëls: ‘Het opslaan van deze nieuwe bedreigende informatie interfereert met dat wat je eigenlijk wilt doen: het ophalen van de geleerde kennis.’

2 Dement door zuurstofgebrek: de onverantwoordelijke alpinist

Op 10 mei 1996 bereikt journalist en bergbeklimmer Jon Krakauer met zijn team de top van Mount Everest. Onderweg naar beneden worden ze overvallen door een storm en gaat er van alles mis. Krakauer benadrukt in zijn boek De ijle lucht in dat de ex­peditieleden toen cruciale beslissingen moesten ­nemen in een toestand van permanent zuurstof­gebrek. ‘Helder denken op 8800 meter hoogte is vrijwel onmogelijk,’ schrijft hij. Dat verklaart misschien waarom de expeditieleiders zich niet hielden aan de afspraak om iedereen uiterlijk twee uur ’s middags aan de afdaling te laten beginnen.

Vlak nadat Krakauer zijn afdaling begint, is zijn zuurstoffles leeg. Hij voelt meteen hoe zijn waarnemingsvermogen keldert, ‘alsof ik een overdosis van een krachtig kalmeringsmiddel had gehad’. Nadat hij een uur zonder extra zuurstof op 8800 meter heeft moeten wachten tot een passage vrij is van omhoogkomende klimmers, lijkt het alsof ‘hele gedeelten van mijn hersenschors zijn uitgeschakeld’.

Zuurstofgebrek in de hersenen wordt ook wel ­cerebrale hypoxie genoemd. Expeditiearts en huisarts Ronald Hulsebosch legt uit wat zuurstof­gebrek doet met het brein: ‘Zuurstof is van levensbelang voor de verbranding in elke cel. Zonder zuurstof komt de stofwisseling van een cel tot stilstand en gaat hij dood. Bij zuurstofgebrek gaat de cel op de spaarstand en probeert hij te overleven. De energie ontbreekt dan om te doen waarvoor de cel bedoeld is: informatie verwerken en opdrachten geven. Alles wordt traag en functioneert minder goed: coördinatie, beslissingen nemen, denkprocessen. Er kunnen zelfs hallucinaties ontstaan.’

Ook Krakauer merkt hoe hij op een gegeven moment ‘wegglijdt uit de werkelijkheid’. Hij denkt dat hij het warm heeft, terwijl de gevoelstemperatuur zo’n vijftig graden onder nul is, en dat hij gewone leren schoenen draagt. Er worden fatale fouten gemaakt als een van de gidsen stug blijft volhouden dat er geen volle zuurstofflessen meer zijn, terwijl Krakauer met eigen ogen ziet dat die er wel zijn. ‘Het drong gewoon niet tot mijn verweekte hersencellen door dat hij dringend hulp nodig had’, schrijft hij. Krakauer daalt zelf verder af met een nieuwe zuurstoffles. De ‘in staat van bijna dementie’ verkerende gids vertelt later over de radio ook aan twee andere klimmers in nood dat er geen volle zuurstofflessen meer zijn. Die gids en de twee klimmers komen nooit meer beneden.

Training

Zo voorkom je een burn-out / stress de baas

  • Vind balans tussen veerkracht en draaglast
  • Stel prioriteiten en leer 'nee' zeggen
  • Functioneer optimaal met een gezonde dosis stress
bekijk de training
Nu maar
€57,50

Bergbeklimmen op grote hoogte zonder extra zuurstof veroorzaakt niet alleen tijdelijk een verstandelijke beperking, maar ook permanent. Voor een Spaanse studie in 2006 werden dertien Mount Everest-beklimmers onderzocht; het bleek dat slechts één een normale hersenactiviteit op een mri-scan vertoonde. De enige amateur van het stel had beschadigingen in zijn frontale cortex, het gebied waar veel van onze verstandelijke vermogens zoals plannen en bewust nadenken worden geregeld. De rest had ‘corticale atrofie’: afname van hersenweefsel en vergrote ruimtes van Virchow-Robin, iets wat normaal gesproken te zien is bij mensen met dementie en de ziekte van Alzheimer.

3 Oeps, verkeerd gedrukt: de man van de gemiste vijf miljoen

10 november 2013 doet Arrold van den Hurk mee aan het televisieprogramma Miljoenenjacht. Half Nederland kijkt mee als hij veel te vroeg in het spel de rode knop indrukt waarmee hij een deal met de bank accepteert die veel lager ligt dan wat hij nog kan winnen. Hij wilde eigenlijk doorspelen, zegt hij, en drukte ‘in een vlaag van verstandsverbijstering’ op de knop. De notaris is echter onverbiddelijk; de deal is gesloten, het spel is afgelopen.

Linda de Mol laat Van den Hurk het spel wel uitspelen zoals hij dat anders gedaan zou hebben. Dan wordt de klap alleen nog maar groter: hij had – als hij maar niet op die knop had gedrukt – uiteindelijk het maximaal mogelijke bedrag gewonnen: vijf miljoen euro.

Hoe kan iemand zo weinig controle hebben over zijn eigen handelen? Iemand die wil doorspelen drukt toch niet zomaar op de stopknop? Van den Hurk verklaart erg nerveus te zijn geweest.

‘Zenuwen hebben invloed op het nemen van beslissingen, zegt hoogleraar neurologie Marian Joëls. ‘Adrenaline activeert gebieden in de hersenen die met emoties te maken hebben, zoals de amandelkernen. Tegelijkertijd wordt de activiteit in de prefrontale cortex – waar onder meer onze impulsen worden beheerst en waarmee we bewust nadenken – juist tijdelijk onderdrukt. We nemen daardoor emotionelere beslissingen, minder gecontroleerd. Dat heeft een functie: als er gevaar dreigt, is het belangrijk om niet te lang na te denken, maar snel en effectief te handelen. Daar helpen emoties bij.’ Het indrukken van de rode knop was alleen net iets te snel.

4 Tijdelijke gekte: naakt in een schoenenwinkel

Een naakte man met een rauwe forel in zijn hand beet vijf jaar geleden in Weert een schoenenverkoper in zijn arm. Berichten dat de man uit een psychiatrische inrichting zou zijn ontsnapt, bleken niet te kloppen. ‘De man leidt een normaal leven, maar was op 15 januari 2009 gewoon even zichzelf niet,’ meldde Nu.nl. Wat is hier aan de hand? Hoe kan een psychisch gezond persoon plotseling één dag in zijn leven zijn verstand verliezen?

Het is lastig oordelen over iemand op basis van een nieuwsbericht, maar psychiater Wim Veling van het umc Groningen weet wel dat er situaties zijn waarin iemand eenmalig helemaal de weg kan kwijtraken. Een acute psychotische stoornis duurt soms maar één dag, en er zijn gevallen waarin niet is na te gaan wat de oorzaak is. Soms is er een ­lichamelijke oorzaak of is het een effect van drugs. Maar meestal speelt stress een rol.

Veling: ‘Er gaat vaak een periode aan vooraf waarin iemand bijvoorbeeld nauwelijks slaapt en psychisch onder grote druk staat. In combinatie met aanleg kan dan een forse psychose ontstaan. Stress kan het ­dopaminesysteem in de hersenen van iemand die er gevoelig voor is als het ware “aansteken”. Een te hoge dopamine-activiteit heeft als effect dat geluiden en beelden zich nadrukkelijker aan je opdringen en meer betekenis krijgen.’

Waanideeën en hallucinaties kunnen mensen vreemde dingen laten doen. Stemmen in hun hoofd kunnen hen ervan overtuigen dat ze hun kleren moeten uittrekken of met een rauwe vis moeten rondlopen. Veling: ‘Ik heb dit soort mensen – een jongen die voor het eerst vader was geworden, bijvoorbeeld – ook weer heel spectaculair zien opknappen binnen een paar dagen. Het hoeft daarna nooit meer terug te komen.’

5 Virus maakt sloom: niet achter het stuur met een snotneus

Zelfs een ordinaire verkoudheid kan de reden zijn van tijdelijke verstandelijke achteruitgang. Andrew Smith, onderzoeker aan de universiteit van Cardiff, ontdekte dat verkouden mensen minder alert zijn en langzamer denken dan gezonde mensen. Ze reageren trager, nemen nieuwe informatie minder snel op en doen langer over taken waarbij ze verbaal moeten redeneren en dingen moeten begrijpen. Zelfs mensen die met het ­verkoudheidsvirus besmet zijn, maar nog geen loopneus, keelpijn of hoestbuien hebben, gaan qua denkvermogen achteruit.

Een onderzoek in opdracht van een Britse verzekeringsmaatschappij schatte dat meer dan 125.000 verkeersongevallen in 2008 – zo’n 10 procent van alle ongelukken – door automobilisten met griep of verkoudheid waren veroorzaakt. En in een rijsimulator bleken verkouden chauffeurs langzamer te ­reageren op onverwachte gebeurtenissen op de weg, te dicht op hun voorgangers te rijden en botsingen in de omgeving minder op te merken. De traagheid in hun hoofd zou kunnen ontstaan doordat virussen ingrijpen op de werking van neurotransmitters, zoals noradrenaline (reactietijden), choline (nieuwe informatie opnemen) en dopamine (snelheid van het werkgeheugen).

Onderzoeker ­Andrew Smith vergelijkt de cognitieve ‘schade’ tijdens een verkoudheid met het drinken van alcohol, nachtdiensten werken of te lang werken. Voor de veiligheid zou het beter zijn als mensen met een snotneus niet achter het stuur zouden kruipen. Hoewel Smith ook ontdekte dat de verstandelijke achteruitgang binnen de perken kan worden gehouden met een ibuprofennetje en een kop koffie.n

auteur

Dagmar van der Neut

Nieuwsgierigheid is een van mijn belangrijkste drijfveren. Ik wil snappen hoe dingen werken. Hoe kan het dat…? Hoe zit het in elkaar? Waarom?

» profiel van Dagmar van der Neut

Dit vind je misschien ook interessant

Kort

‘Oh nee hè’

De manier waarop tieners omgaan met stress beïnvloedt hun gezondheid, ontdekten onderzoekers aan de...
Lees verder
Kort

‘Oh nee hè’

De manier waarop tieners omgaan met stress beïnvloedt hun gezondheid, ontdekten onderzoekers aan de...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Advies

Ik word opgewonden als ik terugdenk aan mijn misbruik

Beste Gert-Jan, Van mijn 12e tot mijn 16e jaar ben ik misbruikt geweest door een man. Ik ben een vro...
Lees verder
Advies

Ik word opgewonden als ik terugdenk aan mijn misbruik

Beste Gert-Jan, Van mijn 12e tot mijn 16e jaar ben ik misbruikt geweest door een man. Ik ben een vro...
Lees verder
Kort

Stress doet vergeten

Emotionele gebeurtenissen onthouden we over het algemeen beter dan alledaagse aangelegenheden. Maar ...
Lees verder
Artikel

Vakantiestress voorkomen

Vakantiestress kan vermoeidheid, ruzies, ziekte en in het ergste geval hartinfarcten en psychosen me...
Lees verder
Verhaal

Vergroot je werkplezier – en dat van je collega’s

Heb je het niet meer naar je zin op je werk? Ja, misschien moet je baas dingen veranderen: maar zelf...
Lees verder
Verhaal

Filosoof Damiaan Denys: waarom is Nederland uitgeput?

We horen bij de gelukkigste landen ter wereld, maar de cijfers over burn-out, depressie en zelfmoord...
Lees verder
Artikel

Zo krijgt u meer grip op tijd en taken

Keihard werken en toch naar bed gaan met een hoofd vol onafgewerkte taken. Gelukkig bestaan er simpe...
Lees verder
Video

Artiest met podiumangst

Wat gebeurt er als een artiest podiumangst heeft? Zanger Peter Douglas vertelt over zijn zenuwen.
Bekijk video