Frenologie: vroeger en nu

Onze huidige kennis van de psychologie zou niet bestaan zonder het gedreven onderzoekswerk van vroegere psychologen. Ook al komt dat werk ons nu vaak vreemd voor. Deze maand: frenologie.

Een prettig voorkomen van de geliefde is natuurlijk een pre, maar let u ook op de precieze vorm van de schedel van uw partner? Tot aan het begin van de twintigste eeuw verschenen er regelmatig populaire boekjes waarin beschreven stond aan welke schedelkenmerken je een betrouwbare echtgenoot kunt herkennen.

Het grote breinboek

Bestel nu het grote breinboek in onze webshop!

Het analyseren van het karakter op basis van uiterlijkheden, wordt ook wel fysiognomie genoemd en was al populair bij de oude Grieken. Vooral vergelijkingen met dieren deden het toen goed. Iemand met een volle bos haar had al snel een ‘leeuwennatuur’, terwijl een bleek gelaat en blonde krulletjes je een ‘schaapachtig’ karakter gaven.

Aan het eind van de achttiende eeuw ontwikkelde de Zwitser Johann Caspar Lavater een systematische techniek om gelaatsprofielen te analyseren. Met behulp van zijn silhouettenmachine deed hij uitspraken over intelligentie, werklust en weekhartigheid op basis van voorhoofden, neuzen en bovenlippen. Deze techniek was zo populair dat ook Goethe het profiel van zijn geliefde liet analyseren en Darwin bijna werd afgewezen voor een expeditie met het schip de Beagle, omdat zijn neus niet voldeed aan de Lavateriaanse eisen.

De Oostenrijkse arts Franz Joseph Gall kwam in de negentiende eeuw met een nieuwe theorie, die later bekend zou worden als

de frenologie. Op basis van inzichten in de anatomie van de hersenen stelde Gall dat psychologische eigenschappen als muzikaliteit, vriendschap, moraliteit en taalgevoel hun zetel hebben in het brein. Als een eigenschap goed is ontwikkeld, zou ook het bijbehorende hersengebied groter moeten zijn. En dat had effect op de vorm van de schedel.

Rond 1840 werd de wetenschappelijke belangstelling voor de frenologie minder. De leer werd minder serieus genomen, omdat veel mensen zonder opleiding stad en land doortrokken om schedels op te meten en geld te vangen voor karakteranalyses.

Door deze kwakzalverij wordt frenologie nog steeds gezien als een pseudowetenschap. Maar was Franz Joseph Gall wel zo gek? Zijn stelling dat het brein het ‘orgaan van de ziel’ is, was revolutionair in een tijd waarin men vond dat de geest boven alles staat. Zijn lezingen werden in 1801 door de keizer van Oostenrijk zelfs verboden, omdat ze te materialistisch van aard waren. In feite was Gall zijn tijd ver vooruit. We weten nu dat psychologische eigenschappen zijn terug te vinden in het brein. Het is echter veel complexer dan Gall destijds veronderstelde – maar wat kon hij, zonder pet-scans en moderne apparatuur? Niet één gebiedje is verantwoordelijk voor muzikaliteit of het geheugen, maar een netwerk van verschillende gebieden. En hoewel talent voor taal wel samengaat met een goed ontwikkeld taalcentrum in het brein, is dit meestal niet te zien aan de omvang van het gebied, maar aan het aantal zenuwverbindingen. Helaas voor Gall is een talenknobbel op de schedel nog nooit aangetroffen. n

Volgende maand: De pilotentest

• Met dank aan het Archief en Documentatiecentrum Nederlandse Psychologie (adnp)

auteur

Dagmar van der Neut

Nieuwsgierigheid is een van mijn belangrijkste drijfveren. Ik wil snappen hoe dingen werken. Hoe kan het dat…? Hoe zit het in elkaar? Waarom?

» profiel van Dagmar van der Neut

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Waarom vergeten we onze eerste herinneringen?

Niemand herinnert zich zijn geboorte, of de kleur van de lakentjes in de kinderwagen: onze eerste be...
Lees verder
Artikel

Waarom vergeten we onze eerste herinneringen?

Niemand herinnert zich zijn geboorte, of de kleur van de lakentjes in de kinderwagen: onze eerste be...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Advies

Ik word opgewonden als ik terugdenk aan mijn misbruik

Beste Gert-Jan, Van mijn 12e tot mijn 16e jaar ben ik misbruikt geweest door een man. Ik ben een vro...
Lees verder
Advies

Ik word opgewonden als ik terugdenk aan mijn misbruik

Beste Gert-Jan, Van mijn 12e tot mijn 16e jaar ben ik misbruikt geweest door een man. Ik ben een vro...
Lees verder
Artikel

Verschillende hersenen?

Mannen hebben er meer... Structurele eigenschappen ù Mannen bezitten gemiddeld genomen meer hersenm...
Lees verder
Artikel

Pispaaltjes in het woud

Elke keer als we een groep apen bij elkaar zetten in gevangenschap, herhaalt zich dit ritueel: een v...
Lees verder
Artikel

Zo help je je geheugen een handje

Onze huidige kennis van de psychologie zou niet bestaan zonder het gedreven onderzoekswerk van vroeg...
Lees verder
Artikel

Hoe krijg ik die hond nou mee?

Bij de cursus persoonlijke ontwikkeling doen we oefeningen met een hond, om op die manier inzicht te...
Lees verder
Recensie

Boekrecensie: het gevoelsleven van kraaien en katten

Dieren houden van elkaar, voelen met elkaar mee en genieten van het leven, concludeert boswachter Pe...
Lees verder
Artikel

Visualiseren geeft nepherinneringen

Onze huidige kennis van de psychologie zou niet bestaan zonder het gedreven onderzoekswerk van vroeg...
Lees verder