David Buss: ‘Kindermisbruik zit bij ons ingebakken’

Vreemdgaan, jaloezie en kindermisbruik zijn geen afwijkingen, vindt psycholoog David Buss, maar nuttige eigenschappen bij de natuurlijke selectie. Zijn evolutionaire verklaringen van ons gedrag oogsten veel kritiek. Maar volgens Buss ligt onze diepste aard vast. ‘Zelfs moordfantasieën zijn door de evolutie bepaald.’

Hij is een van de pioniers van de evolutionaire psychologie, een wetenschappelijke stroming die sinds de jaren tachtig in zwang is. David Buss en de collega’s in zijn vakgebied weten het zeker: ons gedrag is het resultaat van de evolutie. Miljoenen jaren van natuurlijke selectie hebben er volgens hen toe geleid dat alleen díé menselijke eigenschappen zijn overgebleven die de grootste kans op voortplanting opleveren. Vreemdgaan, bijvoorbeeld, is niet zozeer een signaal dat er iets mis is met de vreemdganger of diens relatie, maar eerder een adaptief mechanisme om te verzekeren dat er zoveel mogelijk bevruchtingen plaatsvinden. ‘Hevige jaloezie is evenmin een afwijking,’ aldus Buss. ‘Nee, het is juist ook een eigenschap die is ontstaan door de evolutie. Heel veel gedragingen zijn door de evolutie bepaald; zelfs het hebben van moordfantasieën.’

De psychologieprofessor uit de Texaanse hoofdstad Austin leunt achterover in zijn leren bureaustoel, ellebogen op de leuningen, vingertoppen tegen elkaar, tevreden glimlach op zijn gezicht. De lange wand van zijn werkkamer is bedekt met boekenkasten, met daarin prominent opgesteld zijn eigen boeken: over evolutie, paargedrag, jaloezie, moord. Buss deinst er niet voor terug zijn theorieën te bestempelen als ‘het meest doordringend, allesomvattend en wetenschappelijk solide

ooit bedacht’.

Net heeft hij met vakbroeders een artikel gepubliceerd om zich te weren tegen de forse kritiek die de evolutionaire psychologie de laatste tijd krijgt te verduren. Die luidt onder meer dat de evolutionaire verklaringsmodellen zijn gebaseerd op aannames die niet vallen te verifiëren, omdat ze gaan over menselijk gedrag van miljoenen jaren geleden. Daarnaast zouden Buss en zijn vakgenoten er te veel van uitgaan dat het menselijk brein is voorgeprogrammeerd, in plaats van dat het door ervaringen wordt gevormd. Met het artikel hoopt Buss een aantal misverstanden uit de weg te ruimen. ‘Andere psychologen hebben namelijk geen kloppend beeld van de ideeën die wij aanhangen. Ze vallen ons aan op opvattingen die niet helemaal de onze zijn.’

Wat is het grootste misverstand?

‘Dat ze denken dat we genetisch deterministen zijn, dus dat we zouden beweren dat het menselijk gedrag voor honderd procent wordt bepaald door onze genen. Maar dat zéggen wij niet; als mens vertoon je natuurlijk altijd ook gedragingen die worden bepaald door de cultuur en de omgeving waarin je leeft. Wat wij zeggen, is dat de essentiële menselijke aard is gevormd door natuurlijke selectie, en dat je die diepste aard niet zomaar kunt veranderen.’

‘Een ander punt is dat veel mensen graag geloven dat de mens van nature goed is en dat slechte dingen die we doen, zoals elkaar bestelen en vermoorden, worden veroorzaakt door invloeden van buitenaf: de maatschappij, de westerse beschaving, het kapitalisme, en ga zo maar door. Net als veel religieuze mensen houden ze vast aan het idee dat we als goed wezen worden geboren en dat we geen duistere kanten hebben. Helaas: ik moet ze teleurstellen. De mens heeft slechte kanten, en die zitten ingebakken. Daar zijn vele harde bewijzen voor geleverd door de evolutionaire psychologie.’

Noemt u eens een voorbeeld?

‘Neem kindermisbruik en kindermoord: uit uiteenlopende onderzoeken blijkt dat kinderen een 40 tot 100 keer grotere kans hebben daar slachtoffer van te worden wanneer een van hun ouders een stiefouder is. De reden daarvoor is simpel: een stiefouder heeft er wat voortplanting betreft geen belang bij dat hij en zijn partner investeren in de kinderen van zijn voorganger, dus zal hij die kinderen eerder iets aandoen.’

Er kunnen toch ook andere redenen zijn waarom een stiefouder zoiets doet?

‘Zeker, maar deze evolutionaire verklaring is wel een zeer belangrijke, omdat het om zo’n enorm veel grotere kans gaat. Dit is een sterk voorbeeld van de grote waarde die evolutionaire psychologie heeft in het zoeken naar verklaringen van menselijk gedrag: de evolutionaire psychologie geeft de richting aan waarin wetenschappers kunnen zoeken.’

Wat beschouwt u als uw belangrijkste ontdekking tot nu toe?

‘Dat voor alle mensen, over de hele wereld, liefde het allerbelangrijkste is in het leven. Iedereen wil graag een langdurige liefdesrelatie, of je nu kijkt naar Zoeloes in Zuid-Afrika, Japanners of Indiërs: overal willen mensen houden van een partner, en dat hun partner ook van hen houdt. Via een uitgebreide studie onder 37 culturen ben ik tot die conclusie gekomen.’

Was dat niet al duizenden jaren bekend?

‘Nee hoor, in de psychologie en sociologie werd juist lange tijd aangenomen dat langdurige liefdesrelaties niet universeel zijn, maar een bedenksel van de Europese, westerse beschaving. Het idee was dat dichters ze een paar honderd jaar geleden hadden uitgevonden, maar niets blijkt minder waar. Wat trouwens óók universeel bleek te zijn, zijn de verschillen in partnervoorkeur tussen mannen en vrouwen. Overal ter wereld willen mannen de meest vruchtbare vrouw: eentje die mooi en jong is. Vrouwen op hun beurt verlangen een man met status die in middelen kan voorzien om kinderen groot te brengen, en die tegelijkertijd mannelijk en beschermend en toch ook teder is.

George Clooney en Antonio Banderas zijn niet voor niets over de hele wereld zo populair bij vrouwen: ze verenigen al die dingen in zich – de fatale combinatie waar vrouwen als een blok voor vallen.’

De evolutionaire psychologie verklaart niet waarom homoseksualiteit bestaat.

‘Inderdaad, dat blijft een mysterie. Maar ach, slechts 5 procent van de bevolking is homoseksueel; het paargedrag van de andere 95 procent kunnen we wél verklaren – dan doe je het als wetenschapper goed, vind ik. Ik vermoed dat iemand homoseksueel wordt door allerlei oorzaken die ook nog eens op elkaar inwerken; dat maakt het misschien wel een te ingewikkeld verschijnsel om ooit te kunnen verklaren. Wat ik overigens wel opmerkelijk vind, is dat de partnervoorkeur van homoseksuele mannen hetzelfde is als die van heteromannen: beiden geven de voorkeur aan een jonge, aantrekkelijke partner en willen seks met verschillende partners. Dat bewijst dat er een diepere aard bestaat die voor alle mannen hetzelfde is.’

Zijn mannen volgens de evolutionaire psychologie niet monogaam?

‘Nee, en vrouwen ook niet, alhoewel die een minder sterk verlangen hebben naar vluchtige seks met verschillende partners. 30 tot 40 procent van de mensen gaat vreemd, en toch hebben mensen ook behoefte aan een langdurige relatie; de mens wil én-én.’

Waarom én-én?

‘Het zijn allebei strategieën die leiden naar hetzelfde doel: het vergroten van de kans op nageslacht. Via kortdurende relaties wordt het zaad van de man zoveel mogelijk verspreid; via langdurige relaties worden de overlevingskansen van het nageslacht vergroot, omdat er dan beter voor de kinderen kan worden gezorgd. De schatting is dat om die laatste reden de voorloper van de moderne mens, die 7 miljoen jaar geleden is ontstaan uit de chimpansee, tussen 1 en 4 miljoen jaar terug is begonnen met het aangaan van langdurige liefdesrelaties. Het verlangen daarnaar ligt dus diep in ons verankerd.’

Jaloezie is volgens u een nuttige eigenschap. Maar jaloezie kan toch ook veel schade aanrichten in een relatie?

‘Ja, dat komt weleens voor, maar meestal levert jaloezie voordelen op. De evolutie heeft het bij ons ingebouwd om langdurige relaties en daarmee het nageslacht veilig te stellen. Een jaloerse man maakt zijn vrouw banger om overspel te plegen en jaagt met zijn agressie rivalen bij zijn vrouw weg. Jaloezie werkt als de rookmelder van je relatie: het beschermt je relatie als er gevaar dreigt.’

Bent u weleens jaloers geweest?

‘Nee, maar mijn vrouw wel. Ik had op een feestje geanimeerd staan praten met een aantrekkelijke dame, waarna mijn vrouw zei dat diegene toch wel erg dikke dijen had. Ik had die dijen niet eens bekeken, maar het bleek een effectieve tactiek van mijn echtgenote: toen ik de vrouw later tegenkwam, zag ik dat ze inderdaad dikke dijen had, en raakte ik minder geïnteresseerd in haar.’

U noemt jaloezie ‘de gevaarlijke passie’. Waarom?

‘Omdat het de hoofdoorzaak is van geweld binnen vaste relaties. Tussen de 50 en 70 procent van de volwassen vrouwen die worden vermoord, wordt vermoord door hun vriend, man, ex-vriend of ex-man.’

Dat lijkt me niet erg functioneel.

‘Nee, maar die moorden zijn uitzonderingen, excessen; meestal is jaloezie niet ziekelijk. Weet je, ik heb vele verslagen van relatietherapeuten gelezen waarin iemand aanvankelijk was gediagnosticeerd als “pathologisch jaloers”, terwijl naderhand toch uitkwam dat zijn of haar partner vreemdging. Wij mensen hebben een uiterst gevoelig afgestemde detector voor het vreemdgaan van onze partner. Dus ook als die glashard ontkent, dan nóg kunnen we – soms onbewust – uit de meest subtiele signalen opmaken dat we worden bedrogen, bijvoorbeeld via een oogbeweging of plotselinge stembuiging van onze partner. Er is een evolutionaire wapenwedloop aan de gang: in de loop der tijden wordt de mens steeds beter in het verbergen van vreemdgaan, maar tegelijkertijd wordt hij óók beter in het opmerken van de signalen dat de partner vreemdgaat.’

Gaan dieren ook vreemd?

‘Jazeker. Zelfs bij vogels, die toch bekendstaan als trouwe dieren, is 5 tot 40 procent ontrouw aan de vaste partner.’

Zijn de bedrogen vogels dan ook jaloers?

‘Haha, ik denk het niet, want vogels gaan nooit vreemd met de vogel van het nest één boom verderop. Ze vliegen twee buurten verder voor hun seksavontuurtjes. Hun vaste partner merkt er volgens mij niks van. Bij mensen gaat dat niet zo eenvoudig, die zijn slimmer en merken veel meer op.’

U hebt ook onderzoek gedaan naar moordlust. Hoe kwam u daarop?

‘De directe aanleiding daarvoor was een vriend van mij, die plotseling een moorddadige woedeaanval kreeg op een feestje. Zijn vrouw had een neerbuigende opmerking over zijn kleding gemaakt en stond ook nog te flirten met een andere man. Hij werd toen zo kwaad dat hij haar aanvloog en riep dat hij haar zou vermoorden. Ik nam hem mee naar buiten, omdat hij anders echt woord zou hebben gehouden; hij en zijn vrouw hebben elkaar sindsdien nooit meer gezien. Ik begon daarna te denken: hoeveel mensen fantaseren erover iemand te vermoorden? Het bleek dat negen van de tien mensen daar weleens aan denken. We zijn niet voor niets altijd zo gefascineerd door verhalen over moord, omdat we daar onbewust onze eigen moordlustigheid in herkennen.’

Waarom zou de evolutie ons iets moordlustigs hebben meegegeven?

‘Omdat moorden evolutionair voordeel oplevert. Er zijn natuurlijk altijd gestoorde lieden die moorden, maar dat is slechts een zeer klein percentage van de bevolking. De meeste moordenaars zijn niet gek; ze vermoorden iemand omdat ze daar een reden voor hebben die, evolutionair gezien, gunstig is – zoals hebzucht, of om hun status hoog te houden. Dat laatste was aan de hand bij die vriend van mij. Daarom zeg ik: verneder een man nooit publiekelijk. Voor je het weet, maak je de moordenaar in hem wakker.

David Buss (57) werkte aan de universiteit van Californië, aan Harvard en de universiteit van Michigan; tegenwoordig is hij psychologieprofessor aan de universiteit van Texas. Buss doet onderzoek naar de evolutionaire basis van verschijnselen als paargedrag, conflicten tussen de seksen, status, jaloezie, moord en stalking. Zijn theorieën, net als die van andere evolutionair psychologen, zijn omstreden. Buss publiceerde zeven boeken, waaronder The murderer next door: why the mind is designed to kill en The dangerous passion: why jealousy is necessary in love and sex. Met Cindy Weston schreef hij Why women have sex, vertaald als Waarom vrouwen seks hebben (Nieuw Amsterdam, €19,95).

[/wpgpremiumcontent]

auteur

Edwin Oden

Ik schrijf heel graag. Het liefst mooie interviews waarin je de geïnterviewde ten diepste leert kennen. Daarnaast ben ik erg geïnteresseerd in de ontdekkingen die worden gedaan in de psychologie. Neem bijvoorbeeld het breinonderzoek, waar revolutionaire technieken de laatste jaren geweldige inzichten hebben opgeleverd.

» profiel van Edwin Oden

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

‘Schat, weet je wat míj lekker lijkt?’

Tussen de lakens staat het iedereen vrij om te doen en laten wat hij of zij wil. Toch laten we ons n...
Lees verder
Artikel

‘Schat, weet je wat míj lekker lijkt?’

Tussen de lakens staat het iedereen vrij om te doen en laten wat hij of zij wil. Toch laten we ons n...
Lees verder
Branded content

Carrière in quarantaine? Ontwikkel jezelf met een thuisstud...

Drie maanden aan huis gekluisterd zijn doet veel met een mens. Zo houd je opeens tijd over. Bijvoorb...
Lees verder
Branded content

Carrière in quarantaine? Ontwikkel jezelf met een thuisstud...

Drie maanden aan huis gekluisterd zijn doet veel met een mens. Zo houd je opeens tijd over. Bijvoorb...
Lees verder
Column

Quinten in quarantaine – deel 12: ‘Nee, mijn zoon mag ge...

Quinten (9) heeft autisme. Ga dan maar eens om met een nieuwe werkelijkheid, waarin alle structuur i...
Lees verder
Column

Quinten in quarantaine – deel 12: ‘Nee, mijn zoon mag ge...

Quinten (9) heeft autisme. Ga dan maar eens om met een nieuwe werkelijkheid, waarin alle structuur i...
Lees verder
Artikel

Dit zijn je 7 oer-emoties

Onze persoonlijkheid wordt bepaald door een mix van ZEVEN oer-emoties, ontdekte neuropsycholoog Jaak...
Lees verder
Interview

Journalist Andrew Solomon over zijn depressie

De Amerikaanse journalist Andrew Solomon, die zelf drie zware depressies heeft gehad, schreef een mo...
Lees verder
Kort

Gezondheidsadvies: zo volg je het wél op

Wat zorgt ervoor dat we gezondheidsadviezen opvolgen?
Lees verder
Artikel

Sorry Flappie…

Kalkoenen, hazenboutjes, kerstkonijn... vooral bij feestdiners tonen we onze carnivore kant. Waarom ...
Lees verder
Artikel

De anatomie van de menselijke geest

Ray Jackendoff. Taal en de menselijke natuur. Utrecht: Het Spectrum, 1996 Men kan met recht zeggen d...
Lees verder
Artikel

Psychologische oorlogvoering

In de oorlog in Afghanistan gebruiken de strijdende partijen niet alleen dodelijke wapens, ook de ps...
Lees verder
4860