Breinexpert Margriet Sitskoorn: ‘Je kunt je brein leren verleidingen te weerstaan’

Tien jaar geleden vertelde ze in ‘Het maakbare brein’ hoe gedrag ons brein verandert. In haar nieuwe boek geeft Klinisch neuropsycholoog Margriet Sitskoorn oefeningen waarmee we onze hersenen gericht kunnen ontwikkelen. Om onszelf én de wereld ietsje beter te maken.

‘Eigenlijk hebben we allemaal een stoornis aan onze prefrontale hersenschors,’ zegt Margriet Sitskoorn. Ze bedoelt ermee dat we ons vaak laten leiden door het genot op korte termijn. Ik heb nú zin in die roze koek, na een dag werken wil ik eerst een glas wijn en laat die kinderen nog maar even op de iPad, dat is wel zo rustig. Van al die dingen weten we dat we er op de lange termijn een prijs voor betalen, maar toch kunnen we er maar moeilijk weerstand aan bieden. En dat komt volgens Sitskoorn doordat die prefrontale hersenschors niet goed functioneert.

Het grote breinboek

Bestel nu het grote breinboek in onze webshop!

Met dat hersendeel kunnen we de drang tot het onmiddellijk bevredigen van genot onderdrukken. Het vertelt ons dat een roze koek lekker is, maar dat je van te veel roze koeken op den duur dik wordt, en dat kinderen weliswaar lekker stil zijn als ze op de iPad zitten, maar verslaving op de loer ligt.
Gelukkig, zegt Sitskoorn al jaren, kunnen we de prefrontale hersenschors ontwikkelen. In haar nieuwste boek IK2. De beste versie van jezelf vertelt ze voor het eerst hoe je dat in de praktijk doet. Het is een boek vol tests, opdrachten en een programma.

Waarom zouden we onze prefrontale hersenschors moeten trainen?

‘In deze complexe wereld kun je eigenlijk alleen overleven met een goed werkende prefrontale hersenschors. We staan altijd bloot aan verleidingen en totale overvloed. Als ik wil, kan ik de hele dag eten, gamen, shoppen, noem maar op. Al die prikkels werken in op de oude evolutionaire structuren in onze hersenen. Die zijn zo ontwikkeld dat we genot direct pakken. Ze zeggen bij alles: nu doen, nu doen! Gelukkig hebben we de prefrontale hersenschors, een evolutionair jonger systeem, dat met die verleidingen kan omgaan. Het is belangrijk voor vaardigheden als plannen, verantwoordelijkheid nemen, langetermijnvisie, complexe beslissingen nemen, normen en waarden en gedrag dat niet alleen gericht is op je eigen welzijn, maar ook op dat van anderen. Alleen – die oude structuren in ons brein zijn zo krachtig, je moet die prefrontale hersenschors echt ontwikkelen om ze te kunnen overrulen. Je moet leren om niet direct het genot te pakken.’

Is de wereld tegenwoordig echt zoveel complexer en vol verleidingen?

‘Iedereen van boven de 20 kent nog de tijd dat de winkels ’s ochtends om negen uur opengingen en om zes uur weer dicht, er één koopavond was en de winkel op zondag gesloten was. En je had maar een paar tv-zenders. Heel overzichtelijk. En neem zoiets als identiteit. Kinderen gooien aan de ene kant – vinden wij – hun privacy te grabbel op internet maar kunnen er aan de andere kant ook andere identiteiten aannemen. Dat gaat ergens over, dat is niet zomaar een dingetje. Of je lichaam accepteren, het idee hebben dat je daar iets aan kunt veranderen en misschien ook moet veranderen… Dat zijn allemaal dingen waar we vijftig jaar geleden niet over hoefden na te denken en die enorm veel dilemma’s opleveren en tegelijkertijd mogelijkheden geven. Denk ook aan het behoren tot een groep. Vroeger was je eigen groep de kerk, de politieke partij, de straat of je familie. Nu zijn er eindeloos veel groepen waartoe je kunt behoren. Als ik zou willen, kan ik tot een groep behoren omdat ik geïnteresseerd ben in realitysoap-ster Kim Kardashian.’

De informatie-overload die op ons afkomt, vraagt speciale vaardigheden van ons brein?

‘Alles komt zomaar, gevraagd of ongevraagd, je wereld binnen. Natuurlijk kun je de telefoon uitzetten, maar er speelt nog iets. Nog verleidelijker dan genot is de káns op genot. Als ik mijn telefoon uitzet, mis ik misschien de kans dat er iets interessants voorbijkomt. Dat is helemaal verschrikkelijk, dat risico moet ik niet lopen, roepen mijn oude hersenstructuren.
Daarnaast moeten we tegenwoordig ook de vaardigheid hebben om in te schatten wat de waarde is van kennis. Vroeger haalde je een boek uit de bibliotheek dat was geschreven door een expert en wat daarin stond was waar. Dat is anders geworden. Iedereen kan overal zijn kennis verspreiden, maar heel veel is een mening. Vaak vinden mensen iets op basis van wat ze op Facebook hebben gelezen. Dat kan waar zijn, maar dat kan ook niet waar zijn. Het wordt dus steeds belangrijker om te selecteren uit allerlei informatiebronnen. Ook iets waarvoor we de prefrontale hersenschors nodig hebben.’

Als je verleidingen kunt weerstaan, maak je bewuste keuzes, wat leidt tot een gelukkiger leven. Waarom vindt u dat belangrijk?

‘Veel mensen zeggen dat ze maar aan het doen en reageren zijn. Het is meer overleven dan het leven een richting geven. Dat is prima als je daar gelukkig mee bent, maar ik hoor vaak dat mensen het gevoel hebben dat ze geleefd worden, dat ze een speelbal zijn van hun omgeving.
Het is in de hersenen altijd stimulus-respons. Als jij op dezelfde manier blijft reageren, verandert er nooit iets. Je zult dat moeten doorbreken. Je kunt dus een pak roze koeken opentrekken als je trek hebt, maar je kunt dat automatisme ook veranderen in een ander automatisme, zoals: een bakje yoghurt nemen. Als je je vaak blootstelt aan iets, dan ontwikkelen de hersenen zich zodanig dat yoghurt eten het nieuwe automatisme wordt.
Onze prefrontale hersenschors is al goed getraind als het gaat om bijvoorbeeld tandenpoetsen. We doen dat omdat het op de lange termijn goed is. Maar er is heel veel energie nodig geweest van een ander, je moeder of vader, die zei: je gaat niet slapen zonder je tanden te poetsen. Zo slijp je het tandenpoetsen in de hersenen, tot het punt waarop het geen issue meer is en je het gewoon doet.
We leven in een wereld waarin succes eigenlijk altijd op de lange termijn ligt. Een goed ontwikkelde prefrontale hersenschors helpt je om de bewustere keuzes te maken die daarvoor nodig zijn.
Het is ook voor de wereld om ons heen goed om aan prefrontale hersenschors te werken. Niet dat ik denk dat we het terrorisme ermee gaan oplossen, maar het is al fijn als we onze kinderen goed opvoeden. Je moet als ouder niet denken: ah nou, ik laat ze achter die Xbox zitten, als ze 18 zijn snappen ze wel dat je zo je brood niet verdient. Tegen die tijd zijn ze al verslaafd.’

U ontwikkelde een methode waarmee we zelf onze prefrontale hersenschors kunnen ontwikkelen. Raken zelfhulp en wetenschap elkaar daar?

‘Dat kun je wel zeggen, ja! Ik heb nooit de behoefte gehad om zelfhulpboeken te schrijven, maar met mijn nieuwe boek is het er toch van gekomen. De rode draad in mijn werk is de plasticiteit van de hersenen, dus de mogelijkheid om je hersenen te veranderen. Steeds vaker zeiden mensen tegen me: oké, die hersenen zijn te veranderen, maar wat moet ik dan doen? Ik vond het frustrerend dat ik daar niet direct antwoord op kon geven, dus ik ben dat gaan uitzoeken. Alleen maar kennisoverdracht is interessant, maar kennis leidt niet per se tot verandering. Vaak hebben mensen een duidelijke richtlijn nodig en die hoop ik met dit boek te geven.’

Om de prefrontale hersenschors te ontwikkelen moeten we volgens uw boek nieuwe dingen doen, bewegen, aandacht trainen en goed slapen. Volgt u uw methode zelf ook?

‘Ja, want ik kan natuurlijk niet zeggen wat jij moet doen en het vervolgens zelf niet doen. Sporten deed ik al veel. Maar ik kon wel heel erg wegzakken en mijn werk laten voorgaan op andere leuke dingen, zoals een concertbezoek of naar het museum gaan. Ik ben ook bewust meer tijd gaan inruimen voor lekker koken en maak minder en kortere afspraken. Goed slapen moet hoog op ieders prioriteitenlijst staan, maar dat lukt ons niet allemaal. ’s Avonds ben je eindelijk vrij, moet er nog iets af, is er iets op tv en voor je het weet slaap je weer niet op tijd. Ik ben mijn tips over slapen in mijn boek echt gaan opvolgen. Op een vaste tijd naar bed, op een vaste tijd opstaan en ik drink ’s avonds nog maar zelden alcohol. Elke ochtend doe ik tien minuten mindfulness met een app. Overdag, als mijn concentratie afneemt, leg ik soms mijn hoofd op mijn armen en doe ik even tien minuten mijn ogen dicht. Ik voel me door al die nieuwe dingen rustiger en meer ontspannen.’

Maar dat valt of staat met discipline.

‘Je moet het uiteindelijk wel doen, en daar zit de grote valkuil. Het is ook absoluut geen quick fix, je moet er veel energie in stoppen. Maar je kunt beginnen met één ding. Bijvoorbeeld jezelf blootstellen aan nieuwe ervaringen. Het enige wat ik dan eigenlijk van je vraag is: ga nu gewoon eens doen wat je altijd al wilde doen. Naar een concert, Cyrillisch leren of skaten… Het maakt niet uit wat het is. Als je nieuwe dingen doet, ontwikkel je die prefrontale hersenschors. De volgende stap wordt dan misschien een beetje meer bewegen door tussen de middag te wandelen.’

Hebben we straks mensen met een goed ontwikkelde prefrontale hersenschors, de ‘haves’, en mensen die dat niet hebben, de ‘have-nots’?

‘Dat hoop ik niet. Ik wil dat dit algemeen bekend wordt en dat is ook de drijfveer geweest om dit boek te schrijven. Ik word weleens aangevallen omdat ik als hoogleraar zit bij een tv-programma als De Nationale IQ-test. Maar ik vind dat de kennis over de plasticiteit van de hersenen en de mogelijkheid om de hersenen te ontwikkelen voor iedereen is. Je hoeft er ook niet voor naar een dure sportschool of museum. Zodra je naar buiten stapt, beweeg je en kun je nieuwe dingen doen.’

Kunnen scholen hier iets mee?

‘Door bezuinigingen wordt er op veel scholen minder gesport en is de muziekles afgeschaft. Maar dat zijn allemaal ongelooflijk waardevolle dingen voor de ontwikkeling van de prefrontale hersenschors. Scholen wíllen er ook heel graag iets mee.’

Zou het kunnen dat onze hersenen zich zo gaan aanpassen dat het ooit, in een verre toekomst, allemaal wat minder moeite kost?

‘In mijn boek hint ik daar wel naar. Uiteindelijk is het altijd een interactie tussen genen en omgeving. Genen veranderen onder invloed van de omgeving. Wie weet kunnen we onszelf ontwikkelen van homo sapiens, de wijze mens, naar de homo sapiens verus, de waarachtig wijze mens, en zo de wereld ontwikkelen naar beter, gezonder, socialer en eerlijker.’

 

Margriet Sitskoorn (1966) studeerde psychologie aan de Universiteit van Tilburg, met als specialisatie neuropsychologie. Aan de Universiteit van Nijmegen promoveerde ze op onderzoek naar hoe baby’s de wereld waarnemen. Na haar promotie ging ze werken in het UMC Utrecht, waar ze hoofd werd van de sectie neuropsychologie op de afdeling psychiatrie. Sitskoorn werd bij een groot publiek bekend door haar boeken Het maakbare brein en Passies van het brein, en haar optredens op tv, zoals in het populairwetenschappelijk programma Nieuwslicht en De Nationale IQ-test. Sinds 2008 is ze hoogleraar klinische neuropsychologie aan de Tilburg University.

Boekentip

De beste versie van jezelf

Margriet Sitskoorn

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Een brein met draadjes

In de thriller The terminal man (1972) van Michael Crichton plaatsen artsen elektroden diep in het b...
Lees verder
Artikel

Een brein met draadjes

In de thriller The terminal man (1972) van Michael Crichton plaatsen artsen elektroden diep in het b...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Artikel

5 mensen over hun aseksualiteit – ‘Seks? Nee, bedank...

Mensen met een aseksuele geaardheid moeten dat vaak uitleggen. Want dat je geen erotische en misschi...
Lees verder
Artikel

5 mensen over hun aseksualiteit – ‘Seks? Nee, bedank...

Mensen met een aseksuele geaardheid moeten dat vaak uitleggen. Want dat je geen erotische en misschi...
Lees verder
Advies

Hoe kom ik van mijn eetverslaving af?

Tien jaar geleden vertelde ze in ‘Het maakbare brein’ hoe gedrag ons brein verandert. In haar ni...
Lees verder
Artikel

Snuffelen in een onbegrijpelijke wereld

Hersenbeschadigingen leiden soms tot dwangmatig gedrag. Een patiënt kan bijvoorbeeld alle voorwerpe...
Lees verder
Artikel

Een neus voor verlamming

Tien jaar geleden vertelde ze in ‘Het maakbare brein’ hoe gedrag ons brein verandert. In haar ni...
Lees verder
Artikel

Hoe werkt een illusie?

Tien jaar geleden vertelde ze in ‘Het maakbare brein’ hoe gedrag ons brein verandert. In haar ni...
Lees verder
Artikel

Innovatieve behandelingen voor het brein

Drie innovatieve behandelingen die kansrijk zijn tegen depressies, dwanggedrag en ander breinleed.
Lees verder
Artikel

De robot revolutie

Willen is kunnen, roepen Emile Ratelband en consorten te pas en te onpas. Dankzij de neurowetenschap...
Lees verder