Zo kan het ook

Nare jeugdervaringen kunnen langdurige sporen achterlaten. Toch groeien beschadigde kinderen niet per definitie op tot beschadigde volwassenen. Wat ervoor nodig is om het anders te doen dan je ouders.

Jeltje was een ongelukje. Haar moeder was 19, haar vader 16 toen ze elkaar ontmoetten. Het bleef bij die ene keer en negen maanden later kwam Jeltje ter wereld. Ze heeft haar vader nooit gekend; haar moeder is altijd alleen gebleven. Jeltje, nu 32, kreeg in tegenstelling tot haar moeder op jonge leeftijd een relatie. Ze is inmiddels dertien jaar samen met dezelfde vriend. Sinds drie jaar zijn ze getrouwd, ze hebben twee kinderen en er is een derde op komst.

Het is een gangbare opvatting dat kinderen probleemgedrag van hun ouders herhalen en moeilijke ervaringen uit hun jeugd per definitie als een last met zich mee torsen. Jeltjes verhaal weerspreekt dat. En verschillende onderzoeken tonen aan dat het heel goed mogelijk is om je, net als zij, te ontworstelen aan de erfenis van je jeugd.

Kind van een alcoholist

Van uiteenlopende problemen wordt verondersteld dat ze op de een of andere manier van ouder op kind worden doorgegeven. De cijfers staven die veronderstelling. De kans dat je als kind van gescheiden ouders zelf ook zult scheiden is twee keer zo groot als bij een kind uit een ongebroken gezin, zo bleek uit een analyse van de scheidingscijfers van het cbs uit 2004. Een

alcoholist als ouder? Dat zet je op een achterstand: volgens de meeste onderzoeken hebben kinderen van alcoholisten drie tot vier keer zoveel kans als normaal om ook een drankprobleem te ontwikkelen.

Met een moeder of vader met psychische problemen loop je de kans om via ‘transgenerationele overdracht’ in hun voetsporen te treden: al dan niet bewust dragen ze psychische brandhaarden over. Een opmerkelijk voorbeeld is dat van mensen die een concentratiekamp overleefden. Sommige van hun kinderen die later geboren werden, hebben dezelfde angsten als hun ouders.

Toch zeggen de cijfers niet alles. ‘Vaak wordt ten onrechte verondersteld dat aan een gevonden samenhang – bijvoorbeeld tussen gescheiden ouders en gescheiden kind – een direct oorzakelijk verband ten grondslag ligt.’ Dat zegt Roel Verheul, bijzonder hoogleraar persoonlijkheidsstoornissen aan de Universiteit van Amsterdam. Volgens hem komt dat door een denkfout. ‘Dus men denkt dan dat de scheiding van de ouders ertoe leidt dat hun kind ook scheidt, terwijl in werkelijkheid talloze andere factoren een rol kunnen spelen, zoals botsende karakters en financiële problemen.’ Mogelijk is er zelfs een derde factor in het spel die een betere verklaring biedt, zegt hij. ‘Zoals doorzettingsvermogen: iemand die deze eigenschap ontbeert, geeft sneller op bij tegenslag en gaat dan sneller op zoek naar iets of iemand anders. Aangezien doorzettingsvermogen in sterke mate genetisch bepaald is, is het waarschijnlijk dat de kinderen van zo iemand ook in mindere mate over deze eigenschap beschikken en dus opgeven in relaties.’

Genetische kwetsbaarheid

Het is een feit dat kwetsbare kinderen negatieve gevolgen ondervinden van een problematische jeugd, aldus Verheul. ‘Veerkrachtige kinderen – intelligente doorzetters – kunnen een boel rotzooi overleven. Natuurlijk vormt het hen, maar ze gaan er niet aan onderdoor. En ze zullen het gedrag van hun ouders dus ook niet per definitie herhalen.’

Wat de relatie tussen iemands jeugd en zijn verdere leven zo complex maakt, is dat er altijd een wisselwerking is tussen genen en omgeving, legt Verheul uit. ‘Wanneer een kind een bepaalde genetische kwetsbaarheid heeft, bijvoorbeeld door ouders met een psychische stoornis, en het kind heeft ook negatieve ervaringen, dan heeft het een grotere kans op problemen. Als een van beide elementen ontbreekt – de genetische kwetsbaarheid of bepaalde omgevingsinvloeden – dan is die kans aanmerkelijk kleiner. Met andere woorden: de genen verklaren op zichzelf weinig, en de omgeving ook.’

Bovendien beïnvloeden de genen de omgeving: denk aan de knappe baby die meer positieve aandacht krijgt dan haar onaantrekkelijkere broertje, simpelweg omdat ze er zo schattig uitziet.

Het verkeerde voorbeeld

Van sommige problemen die doorsijpelen van de ene naar de andere generatie is inmiddels aangetoond dat ze een genetische basis hebben – wat dus niet wil zeggen dat het probleem zich altijd zal manifesteren. Alcoholisme is een goed voorbeeld: bij het ontstaan daarvan kan erfelijke aanleg een rol spelen. Hetzelfde geldt voor de gevoeligheid voor bepaalde psychische stoornissen, zoals depressie.

Een andere verklaring is simpelweg dat je als kind soms het verkeerde voorbeeld voorgeschoteld krijgt. Je ziet bijvoorbeeld dat ruzies altijd ontsporen. Voor ergere problemen als misbruik en mishandeling geldt bovendien dat het je vermogen om iemand te vertrouwen ondermijnt en dus ook de vorming van bevredigende, liefdevolle relaties.

Maar, zoals Verheul al uitlegde, de relatie tussen jeugdjaren en volwassenheid zit genuanceerder in elkaar. Verschillende onderzoekers ontkrachtten onderzoek dat aantoont dat een beschadigd kind altijd uitgroeit tot een beschadigde volwassene. Een van de bekendste is Martin Seligman, grondlegger van de positieve psychologie. In zijn boek Gelukkig zijn kun je leren schrijft hij dat in de wetenschappelijke literatuur nauwelijks aanwijzingen zijn dat scheiding, overlijden van een ouder, mishandeling, verwaarlozing en misbruik in de jeugd een persoon op latere leeftijd negatief beïnvloeden. Volgens Verheul valt hierop sterk af te dingen. ‘Er zijn talloze studies die wél op een verband wijzen. Maar het is niet zo dat misbruik in alle gevallen leidt tot psychopathologie en dat psychopathologie alleen kan ontstaan als er sprake is van misbruik.’

Beschermende factoren

Maar Seligman krijgt bijval van de auteurs van het boek Human resilience – a fifty year quest. Hierin zetten Alan en Ann Clark de resultaten op een rij van onderzoeken naar de gevolgen van isolatie, mishandeling en verwaarlozing. Hun conclusie: bijna geen enkele jeugdervaring is onherstelbaar.

Ook bij ziekte van een ouder of een scheiding zijn de gevolgen voor kinderen op latere leeftijd niet per se desastreus. De Amerikaanse onderzoeker Rex Forehand bekeek een aantal studies naar dit onderwerp, en hij concludeerde dat de effecten van dit soort gebeurtenissen gering zijn. Er zijn verschillende factoren die een kind kunnen beschermen bij een scheiding, licht Forehand per e-mail toe. ‘Belangrijk is dat minstens één ouder een goede, warme band onderhoudt met het kind, dat er weinig conflicten zijn waar het kind bij is, en dat beide ouders betrokken blijven bij hun zoon of dochter. Scheiding is sowieso minder schadelijk dan dat ouders ruziemaken voor de ogen van hun kind.’

Er zijn ook bepaalde eigenschappen die een kind helpen stressvolle gebeurtenissen in het gezin goed te doorstaan, zegt Forehand. Intelligentie helpt: een pienter kind kan gemiddeld genomen beter omgaan met stress. Van belang is de manier waarop een kind omgaat met stress. Daarbij is het nuttig dat het voor zichzelf kan vaststellen aan welke problemen het iets kan doen – dat zijn er vaak vrij weinig – en accepteert waaraan het niets kan veranderen – meestal het leeuwendeel. Strategieën die te maken hebben met positief denken, jezelf bezighouden met leuke dingen en het zoeken van afleiding, helpen een kind relatief ongeschonden door zo’n belastende periode heen. Daardoor neemt de kans op overnemen van het probleemgedrag af.

Julia (29) heeft ouders die allebei tekortschoten. Gelukkig was haar stiefmoeder een beschermende factor. Haar vader heeft volgens Julia een narcistische persoonlijkheidsstoornis. ‘Alles draait om hem.’ Haar moeder zag ze ongeveer eens per maand en met haar had Julia evenmin een warme band: ‘Als iets niet ging zoals zij wilde, reageerde ze buitenproportioneel kwaad of verdrietig. Een paar minuten later was er niks aan de hand.’ Toen Julia’s halfbroertje – zoon van haar vader en zijn nieuwe vrouw – een paar jaar geleden terminaal ziek werd, gedroeg zowel haar vader als haar moeder zich zo egoïstisch dat ze het contact verbrak.

Het gaat nu goed met Julia. Ze heeft een fijne relatie en bevredigende vriendschappen. Ze is trots dat ze, anders dan haar ouders, wel in staat is om relaties te onderhouden. Dat zegt ze vooral aan haar stiefmoeder te danken, met wie ze nog nauw contact heeft. ‘Zij hield rekening met wat ik wilde en voelde als kind. En ze stelde me ook gerust als mijn vader weer eens iets raars deed.’

Je leven richting geven

Van een aantal persoonlijkheidseigenschappen is volgens hoogleraar Verheul aangetoond dat ze in hoge mate veranderbaar zijn: zelfcontrole, zelfkennis en sociale kennis. ‘Mensen kunnen sowieso meer aanleren dan meestal wordt aangenomen. Aan je temperament kun je weinig doen, maar je kunt er wel goed mee leren omgaan. Iemand die introvert is, zal bijvoorbeeld nooit extravert worden. Maar hij kan wel leren om sociale contacten aan te gaan zodat hij niet geïsoleerd raakt, en op die manier een bevredigend leven te leiden.’

Petra (38) is de ballast van haar jeugd ontgroeid door deze eigenschappen verder te ontwikkelen. Ze groeide op met zeer autoritaire ouders, die haar liefdeloos grootbrachten. ‘Hun idee van opvoeden was ervoor te zorgen dat we te eten en te drinken kregen. Er was geen ruimte om ons te ontplooien; daardoor voelde ik me als kind onmachtig en verloren. Alleen op school was ik op mijn plek.’

Ze werd een onzekere volwassene, die leven ervoer als overleven. Genieten kon ze niet. Door veel te lezen en zichzelf doelen te stellen, zoals het volgen van een opleiding tot hulpverlener, heeft Petra haar leven richting gegeven. Een belangrijke motivatie was dat ze haar eigen kinderen wil opvoeden tot mensen die wél met vertrouwen in het leven staan. ‘Ik was soms bang dat ik hetzelfde zou worden als mijn ouders, bijvoorbeeld dat ook ik mijn kinderen zou slaan. Dat wil ik absoluut niet, al lijkt het soms de snelste oplossing. Ik knuffel mijn kinderen, vertel ze dat ik van ze houd. Ik probeer ze het gevoel te geven dat mijn liefde voor hen onvoorwaardelijk is, dat ze er mogen zijn met al hun talenten en gebreken – dingen die mijn ouders niet deden.’

Durven vertrouwen

Het is dus wel degelijk mogelijk je van een problematische jeugd te bevrijden. Waarom is dan het idee dat je vastzit aan de erfenis van je jeugd zo hardnekkig? Hoogleraar Verheul: ‘Het kan comfortabel zijn om de oorzaken van je problemen in het verleden te zoeken. We weten tegenwoordig dat het in veel gevallen niet zoveel zin heeft om uitgebreid stil te staan bij de jeugdjaren, tenzij er sprake is van een concreet trauma dat je dagelijks functioneren verstoort. Als je in je jeugd niet hebt geleerd iemand te vertrouwen, zul je dat misschien alsnog moeten leren. Dat kan bijvoorbeeld in stabiele nieuwe relaties of, als die niet of moeilijk tot stand komen, in een psychotherapeutische behandeling. Hoe dan ook: je zult het hier en nu moeten doen. Het herstel van het verleden ligt in het heden.’ n

Jeltje, Julia en Petra heten in werkelijkheid anders.

Hoe vrij ben ik al?

O k ben al vrij van ballast uit mijn jeugd

O Hier ga ik aan werken

O Laat mij maar aanmodderen

Een nare jeugd overwonnen?

Is het u gelukt om akelige jeugdervaringen van u af te zetten? Of worstelt u nog steeds met uw verleden? Deel uw ervaringen op psychologiemagazine.nl/forums

auteur

Marte Kaan

» profiel van Marte Kaan

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Oorlog in mijn hoofd

Nare jeugdervaringen kunnen langdurige sporen achterlaten. Toch groeien beschadigde kinderen niet pe...
Lees verder
Artikel

Zo kan het ook

Nare jeugdervaringen kunnen langdurige sporen achterlaten. Toch groeien beschadigde kinderen niet pe...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Interview

Deze journalist vertelt open over haar rouw na de zelfdoding...

Journalist Resi Lankester (44) was halverwege de twintig toen haar vader een einde aan zijn leven ma...
Lees verder
Interview

Deze journalist vertelt open over haar rouw na de zelfdoding...

Journalist Resi Lankester (44) was halverwege de twintig toen haar vader een einde aan zijn leven ma...
Lees verder
Artikel

Hoe verklaren wetenschappers bijna-dood-ervaringen?

Helder licht aan het einde van een tunnel en een universele liefde: minstens één op de 25 mensen k...
Lees verder
Advies

Ik wil verder met mijn leven

Beste Arnold, Ik word heen en weer geslingerd tussen mijn emoties en het rationele denken, omdat ik ...
Lees verder
Kort

Een betere naam voor schizofrenie

Schizofrenie heet voortaan DPS: Disfunctionele Perceptie Syndroom - tenminste, als het aan patiënt...
Lees verder
Recensie

Hoe trauma werkt

Nare jeugdervaringen kunnen langdurige sporen achterlaten. Toch groeien beschadigde kinderen niet pe...
Lees verder
Artikel

Stevig doorwerken pept je op

Journaliste Natalie Hanssen leert hoe ze meer energie krijgt
Lees verder
Kort

Eenzaamheid: levensgevaarlijk

Nare jeugdervaringen kunnen langdurige sporen achterlaten. Toch groeien beschadigde kinderen niet pe...
Lees verder