Waarom verkrachten soldaten?

Tot de gruwelen van een oorlog behoren standaard marteling en doodslag. Vergeten wordt soms dat talloze burgers – vrouwen, meisjes en zelfs jongens – slachtoffer worden van verkrachting. Waarom gaat oorlogsgeweld zo vaak gepaard met seksueel geweld?

Het is weer eens zover: naarmate de burgeroorlog in Syrië hoger oplaait, neemt ook het aantal meldingen van verkrachtingen toe. De meeste vooralsnog onbevestigd, en sommige van dubieuze herkomst, maar zo gaat dat nu eenmaal in de chaos van een oorlog. Na afloop van de oorlogen in voormalig Joegoslavië en Rwanda bleek zelfs van de meest weerzinwekkende verkrachtingsverhalen een groot deel waar.

We moeten er dus helaas van uitgaan dat ook in Syrië talloze meisjes en vrouwen momenteel voor het leven getekend raken. Door de verkrachting zelf, én door de reactie van hun omgeving. Want ze zijn hun ‘zuiverheid’ kwijt, en dat is in islamitische landen doorgaans niet iets waarover makkelijk wordt gedacht. Zelfs niet als de oorzaak verkrachting is.

Voortplanting niet, maar wat dan wel?

Waarom gaat fysiek geweld tussen mannen toch zo vaak samen met seksueel geweld tegen vrouwen? En dan niet eens tegen vrouwen die zich in de strijd gemengd hebben, want ondanks alle emancipatie is oorlog wereldwijd nog steeds een aangelegenheid van mannen. Het zijn juist bijna altijd gewone vrouwen, burgers, die seksueel worden ­gemolesteerd.

De traditionele verklaring luidt dat verkrachtende strijders zich simpelweg misdragen naar hun evolutionaire programmering. Die theorie komt erop neer dat de

masculiene man een ingebakken wens heeft om zijn genen ook buiten het eigen terrein te verspreiden. Maar tijdens oorlogen doet de leeftijd van de slachtoffers er schijnbaar zelden toe; verkrachting van 8- en 80-jarigen komt net zo goed voor. En uit Syrië komen ook berichten over verkrachte jongetjes.

Het gaat de daders dus niet om voortplanting; waarom doen ze het dan wél?

Om dat te achterhalen spraken de Zweedse onderzoeksters Maria Baaz en Maria Stern de afgelopen jaren met 193 Congolese regeringssoldaten. In Congo woedt sinds eind vorige eeuw een burgeroorlog en worden volgens onderzoekers ieder uur 48 vrouwen overweldigd – 1152 slachtoffers per dag, meer dan vierhonderdduizend per jaar.

Na enig doorvragen droegen de soldaten twee verschillende verklaringen aan voor hun misdragingen. Geen van hen maakte zich daarbij overigens expliciet bekend als dader, maar door de manier waarop ze erover praatten werd het de onderzoeksters wel duidelijk dat de meesten zelf ook hadden verkracht.

Recht op seks

De eerste verklaring die de Congolese soldaten gaven: lust. Door sommigen ook wel ‘noodzaak’ genoemd. Kort ­samengevat: ook aan het front wil een man weleens een vrouw. Maar de meeste soldaten hadden hun echtgenotes niet in de buurt. Of, erger nog, die echtgenotes waren er wel maar weigerden seks, omdat de soldaat te weinig bijdroeg aan hun levensonderhoud. Dus moesten de mannen hun lusten wel bevredigen met toevallig voorhanden zijnde vrouwen.

Die weigerende echtgenotes kwamen telkens terug in verhalen van de soldaten, schrijven de onderzoeksters. Plus het bijbehorende gevoel verraden te zijn: wie weet met welke rijke niet-strijders hun vrouw lag te rollebollen, terwijl zijzelf voor de goede zaak hun leven op het spel zetten!

Behalve lust leek een zekere vrouwenhaat dus ook een rol te spelen bij deze ‘noodzakelijke’ verkrachtingen. Maar zo ervoeren de ondervraagde strijders dat niet. Daarvoor leken ze te zeer overtuigd van hun recht op seks. Mannen zijn er op de wereld om vijanden te bevechten én om te zorgen voor hun vrouwen en kinderen, was hun redenering; en zolang ze een van beide rollen maar naar behoren vervullen, kunnen ze van een vrouw verlangen dat die hun lusten bevredigt. Liefst hebben ze dan een gewillige vrouw, maar een beetje dwang werd niet gezien als iets om je diep voor te schamen.

Verminking en vernedering

De tweede verklaring waar de Congolese soldaten mee kwamen, riep volgens de onderzoeksters wel schaamte op bij de geïnterviewden. Ze hadden het dan over ‘evil rape’: ‘kwaadaardige’ verkrachtingen, die gepaard gingen met ­extreem ­geweld, verminking en niet zelden ook moord. Daar zat geen lust achter, zeiden ze, maar de wil om te vernederen.

Waar díé dan vandaan kwam, dat vonden de Congolese soldaten veel lastiger te verklaren. Wat misschien ook niet zo vreemd is, gezien de extreme wreedheid van veel verkrachtingen. Daar kan zelfs een soldaat die dag in, dag uit wordt bestookt met mannelijkheidspropaganda – volgens Baaz en Stern is het leger in alle culturen een masculiniteitsfabriek – geen mooi kloppend verhaal van maken.

Toch zit er op een hoger – je kunt ook zeggen: cynischer – niveau wel degelijk een keiharde logica in deze tweede verkrachtingssoort. Het is namelijk de perfecte manier om het thuisfront van de vijand te destabiliseren, en daarmee op termijn de vijandelijke strijders zelf. Want wie de vrouwen beschadigt, ­beschadigt een hele samenleving. De kinderen krijgen minder zorg, hulp­behoevende ouderen worden verwaarloosd en ook de vijand zelf krijgt tijdens zijn verlof of na zijn thuiskeer niet meer de steun die hij nodig heeft.

Bovendien: confronteer kinderen – de strijders van de toekomst! – met de doodsangst van hun moeders en ze zijn zelf ook voor de rest van hun leven beschadigd. Dat toonde recent onderzoek onder 298 oudere Oostenrijkers aan. Onder hen waren mensen die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog hadden meegemaakt hoe iemand anders verkracht werd, wat vooral in de Sovjet-bezettingszone schering en inslag was. Van deze ooggetuigen vertoonde zestig jaar na dato 18 procent nog altijd tekenen van een posttraumatische stressstoornis.

Trucje met testosteron

Maar het effect kan nog veel directer. Verkracht een vrouw in het openbaar en je ‘ontmant’ de mannen in haar leven als het ware in één moeite mee. Dat blijkt uit allerlei onderzoek naar het effect van winnen of verliezen in de strijd op het testosteronniveau van mannen; mannetjesdieren, maar ook mensenmannen.

In zijn boek War and Gender haalt de Amerikaanse politicoloog Joshua ­Goldstein een aantal van die onderzoeken aan. Bij een mannetje dat als winnaar tevoorschijn komt uit een fysiek gevecht of een sociale strijd, schiet de testosteronspiegel omhoog. Bij verliezers keldert die juist. Een hoog testosteronniveau staat voor zin in seks én strijdbaarheid, een laag testosteronniveau ondergraaft beide driften juist. Zo zorgt de natuur er via een hormonaal trucje voor dat oorlogen niet eindeloos dooretteren. De verliezer is gewoon zijn vechtlust kwijt; en zijn mannelijkheid.

Het werkelijke doelwit

De verhalen die we de afgelopen weken uit Syrië hebben gehoord, passen akelig in dit plaatje. Vrouwen en meisjes die op klaarlichte dag midden op het dorpsplein worden verkracht. Jongetjes die worden misbruikt terwijl hun vaders een cel ­verderop niets kunnen doen. De slachtoffers lijden de pijn, maar het werkelijke doelwit zijn de volwassen mannen. Die krijgen de boodschap: hier is de winnaar aan het werk, geef nou maar toe dat jullie hebben verloren. Hun mannelijkheid wordt er via hun vrouwen en kinderen als het ware uit geslagen.

Dus laten we ook medelijden hebben met de mannen van de Syrische verkrachtingsslachtoffers, zelfs wanneer ze woorden in de mond nemen die op westerlingen harteloos overkomen – ‘zuiverheid’ en ‘eer’. Het is niet vreemd dat ook zij zich slachtoffer voelen. Dat was namelijk precies de bedoeling.

Bronnen: M. Baaz, M. Stern, Why do soldiers rape? International Studies Quarterly, 2009 / ­B. Lueger-Schuster e.a., Sexual violence by occupational forces during and after World war II, International Psychogeriatrics, nog te verschijnen / J. Goldstein, War and Gender (hoofdstuk Male aggression), Cambridge University Press, 2001

auteur

Anne Pek

Gezondheid is zoveel meer dan niet ziek zijn. Het is ook lekker in je vel zitten, zin hebben in dingen, ermee kunnen omgaan als het even tegenzit. Als wetenschapsjournalist volg ik gretig het onderzoek naar alles wat ons geestelijke en fysieke welzijn beïnvloedt, en al sinds 2005 schrijf ik voor Psychologie Magazine over gezondheid in die brede zin.

» profiel van Anne Pek

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

‘Heerlijk om eindelijk verdriet te kunnen voelen’

Dertig jaar lang zweeg de Amerikaanse terrorismedeskundige Jessica Stern (56) over haar verkrachting...
Lees verder
Artikel

‘Heerlijk om eindelijk verdriet te kunnen voelen’

Dertig jaar lang zweeg de Amerikaanse terrorismedeskundige Jessica Stern (56) over haar verkrachting...
Lees verder
Artikel

6 tips om je hoogsensitieve kind te helpen

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller vermoeid. Wat je kunt doen om een hoog...
Lees verder
Artikel

6 tips om je hoogsensitieve kind te helpen

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller vermoeid. Wat je kunt doen om een hoog...
Lees verder
Artikel

Dit doet seksueel misbruik met je brein

Misbruikslachtoffers in de jeugdzorg krijgen tot en met februari 2017 om een claim in te dienen, sto...
Lees verder
Interview

‘Seks wordt zwaar overschat’

Als een man lichamelijk opgewonden is, is hij dat geestelijk óók. Waarom is dat bij vrouwen niet z...
Lees verder
Artikel

Ongewenst intiem

Tot de gruwelen van een oorlog behoren standaard marteling en doodslag. Vergeten wordt soms dat tall...
Lees verder
Interview

‘Je hersens denken: liever verkracht dan dood’

Nee zeggen tegen ongewenst seksueel gedrag is onverwacht moeilijk. Psycholoog Agnes van Minnen legt ...
Lees verder
Advies

Als 12-jarige jongen betast door volwassen man

Tot de gruwelen van een oorlog behoren standaard marteling en doodslag. Vergeten wordt soms dat tall...
Lees verder
Verhaal

Schrijvend naar de vrijheid

Verslaving, prostitutie, psychiatrische ellende. De vrouwen in de gevangenis van San Francisco hebbe...
Lees verder