Misschien was het de knapste jongen van de klas. Die met die afgetrapte gympen en die bos krullen, naar wie je de hele dag stiekem zat te kijken. Of het is de vrouw van je beste vriend, wier geur je heimelijk opsnuift als ze je omhelst en lachend vraagt of je snel weer komt eten. Of die collega, met wie je na elke kerstborrel aangeschoten in het café belandt en die je soms zo veelbetekenend kan aankijken.

Wie het ook is, grote kans dat u er een heeft of heeft gehad: een stille liefde. Iemand op wie je verliefd bent zonder het aan hem of haar te vertellen. Want tachtig procent van de Nederlanders heeft in zijn leven weleens een stille liefde gehad, blijkt uit het representatieve onderzoek dat Psychologie Magazine liet uitvoeren onder meer dan vierhonderd Nederlanders tussen de achttien en 65 jaar. En het gaat niet alleen om kalverliefdes op de middelbare school; de overgrote meerderheid was in stilte verliefd na zijn twintigste, en meestal meerdere keren. Sterker nog, twaalf procent van alle mensen is op dit moment stiekem verliefd! Mocht u denken dat dit alleen voor singles geldt: van de mensen met een relatie is negen procent momenteel

heimelijk verliefd op een ander.

Deze cijfers zijn misschien nog aan de voorzichtige kant. De Amerikaanse onderzoeker Roy Baumeister vroeg een paar jaar geleden aan mensen: ‘Hoeveel onbeantwoorde liefdes heb je gehad in de afgelopen vijf jaar?’ Gemiddeld bleken mensen ongeveer zeven liefdes te noemen: één heftige, twee met een ‘redelijk sterke aantrekkingskracht’ en bijna vier vluchtige verliefdheidjes. In ons onderzoek herinnert de meerderheid van de mensen zich twee tot vier stille liefdes in zijn leven.

Dat de cijfers van Baumeister wat hoger liggen komt deels doordat ‘onbeantwoorde liefde’ een wat bredere term is dan ‘stille liefde’ (een onbeantwoorde liefde is niet altijd geheim), en waarschijnlijk ook doordat vragen naar de afgelopen vijf jaar een wat gedetailleerder beeld geeft dan onze vraag, waarbij mensen een schatting gaven over hun leven tot nu toe. In dat laatste geval sla je misschien de kleine voorvalletjes over die je alweer vergeten was: de flirt op dat feestje waar je nog een week kriebels van in je buik had, die man met wie je na afloop van dat congres een wel erg gezellig gesprek had. We bedoelen maar: onze cijfers zijn niet overdreven, maar waarschijnlijk nog een onderschatting. We zijn massaal in stilte verliefd.

Dat negen procent van de mensen met een relatie momenteel stiekem verliefd is, verbaast hoogleraar Ad Vingerhoets, auteur van het boek De ondraaglijke lichtheid van de liefde, niet al te zeer. Hij relateert dit aan de ontdekking van antropologe Helen Fisher dat de liefde drie verschillende systemen kent, die los van elkaar functioneren. ‘Je hebt aantrekkingskracht, lust en genegenheid. Wij hopen dan maar dat die drie samenvallen en zich concentreren op één persoon. Maar in de praktijk is dat vaak niet zo. Bij de een ervaar je gehechtheid, op de ander word je verliefd.’

Ongelijke vriendschap

En naar wie zitten we dan zo heimelijk te smachten? De top-3: klasgenoten, vrienden en collega’s. Bij eenderde van de mensen die weleens in stilte verliefd waren, ging het om iemand uit een van deze categorieën. Ook hoog scoren ‘iemand uit de buurt’ (18 procent) en ex-geliefden (10 procent). Een andere categorie – waarbij geheimhouding duidelijk verstandiger is! – is ‘partners van vrienden’ (8 procent).

De top-3 wordt gevormd door mensen die we vaak, misschien wel elke dag, zien. Niet zo gek als je bedenkt dat puur het feit dat je elkaar veel tegenkomt, al kan maken dat je iemand aantrekkelijk gaat vinden. Dit wordt wel het blootstellingseffect genoemd. Blootstelling zorgt er ook voor dat er liefdeshormonen worden aangemaakt en gevoed, waardoor de stille liefde langer in stand blijft.

Dat vrienden een bron zijn van eenzijdige liefdes, was ook Roy Baumeister al opgevallen. Hij schrijft in een van zijn artikelen: ‘Ik krijg de indruk dat veel platonische heteroseksuele vriendschappen een romantische onderstroom hebben, vaak wel eenzijdig.’ Zijn verklaring is dat vrienden matchen op allerlei eigenschappen en interesses, behalve op één ding: fysieke aantrekkelijkheid. Hij veronderstelt dat het vaak voorkomt dat de minst knappe gevoelens voor de ander ontwikkelt. Wat volgens hem sowieso een grote bron van eenzijdige liefde is. Volgens zijn theorie wil iedereen een zo aantrekkelijk mogelijke partner, maar de mooiste mensen kiezen voor elkaar. Er blijft dus een hele groep over die wel een mooie partner wil, maar die niet kan krijgen. Met hopeloze, stille liefdes als gevolg.

Ons onderzoek ondersteunt zijn idee: als reden om de verliefdheid niet op te biechten aan hun grootste liefde noemt 11 procent: ‘Hij/zij was te hoog gegrepen voor mij.’ Zoals een 36-jarige man vertelt: ‘Ik was een onooglijk dik ventje en zij een mooie meid, dan ben je bang je hoofd te stoten. Je weet dat de kans dat het wederzijds is, nihil is.’

Bij vriendschappen waarbij de een stiekem verliefd is, sluimert dit waarschijnlijk in veel gevallen al vanaf het begin. Want uit onderzoek van Ad Vingerhoets bleek dat weinig mensen verliefd worden op iemand die ze al lang kennen. ‘Als je het na een jaar nog niet bent, is de kans niet zo groot dat je het nog wordt.’

Grote emoties

‘Wie was uw allergrootste stille liefde?’ vroegen wij in ons onderzoek. ‘Mijn secretaresse,’ vertelt een getrouwde man van 53. ‘Het was iedere dag weer mooi en tegelijk verschrikkelijk.’ Of de vrouw van dertig: ‘Het was mijn leraar wiskunde. Ik kreeg het uur ervóór al hartkloppingen en bloosde al als ik “wiskunde” zei. Ik had het idee dat iedereen kon zien wat ik voelde en fantaseerde.’ Of de samenwonende vrouw van 26: ‘Mijn ex-vriendje van toen ik vijftien was. Ik ben altijd verliefd op hem gebleven.’

De belangrijkste reden waarom mensen het niet opbiechten, is dat ze zelf al een relatie hebben. Op de tweede plaats: ‘Ik was bang dat hij/zij niet van mij zou houden.’ En ‘verboden’ liefdes scoren ook hoog. Verboden om uiteenlopende redenen, zoals: ‘Hij was te oud voor mij,’ of: ‘Hij is mijn leidinggevende.’ Zes procent durfde het niet te vertellen omdat hij of zij van de zenuwen niets kon uitbrengen.

In stilte worden grote emoties ervaren. De grootste stille liefde voelde voor de meeste mensen nogal intens; 40 procent van de mensen die een grote stille liefde hebben gehad, vond deze liefde zelfs heftiger dan hun grootste wederzijdse liefde! Gemiddeld geeft men zijn grootste liefde een rapportcijfer van 7,5 qua heftigheid. Achttien procent geeft het zelfs een 9 of een 10. Opvallend is dat mensen hun verliefdheid als heviger ervaren naarmate ze ouder zijn op het moment van hun verliefdheid: veertigplussers geven een hoger rapportcijfer. Ad Vingerhoets: ‘Hier in het zuiden hebben we een uitdrukking: “Als een oude schuur in brand staat, is er geen blussen meer aan.” En ik ken er nog eentje: “Liefde is net mazelen: hoe later je het krijgt, hoe erger het is.”’ Ons onderzoek bevestigt dus wat men vroeger blijkbaar allang wist.

Stiekem voetjevrijen

De hevigheid waarmee geheime liefdes worden ervaren, zou weleens veroorzaakt kunnen worden door de geheimhouding zelf. De Amerikaanse onderzoeker Daniel Wegner en zijn collega’s deden onderzoek naar de aantrekkingskracht van geheime relaties. Zij openen hun onderzoek met een citaat van Oscar Wilde: ‘The commonest thing is delightful if only one hides it.’ De onderzoekers vroegen mensen om zich vroegere geheime verliefdheden voor de geest te halen waar ze nog vaak aan terugdachten. ‘Hot crushes’ noemden ze die. Het bleek dat de liefdes waar mensen het vaakst aan terugdenken, die liefdes waren die de meeste geheimhouding vereisten. Geheime verliefdheden zorgen voor meer obsessieve gedachten, concluderen zij.

Daarnaast deden ze nog een grappig experiment die de rol van geheimhouding in aantrekkingskracht aantoonde: ze lieten mensen die elkaar niet kenden, in gezelschap onder tafel voetjevrijen. (Wat die arme proefpersonen al niet moeten doen in het belang van de wetenschap!) Sommigen moesten het stiekem doen, bij anderen was het tafelgezelschap op de hoogte. Achteraf bleek dat degenen die het stiekem moesten doen, elkaar aantrekkelijker gingen vinden dan degenen die het openlijk deden.

Nog een creatief experiment van dezelfde onderzoekers: proefpersonen werd opgedragen een ander te bespioneren. Ze moesten diegenen volgen en heimelijk over hen rapporteren. De mensen die dit stiekem deden voelden zich achteraf meer aangetrokken tot de ander dan degenen die dachten dat de ander het wist. Kortom, alleen al het feit dat je een ander stiekem in de gaten houdt, leidt tot aantrekkingskracht.

Wegner en collega’s verklaren de obsessieve gedachten die ontstaan door een geheime liefde als volgt: je moet je gedachten en handelingen goed onder controle houden (want het mag niet uitkomen dat je verliefd bent), maar tegelijkertijd mag je er ook niet aan denken (want dan is de kans dat het uitkomt groter). Met andere woorden: je moet eraan denken, want anders komt het uit, maar je mag er niet aan denken, anders valt het op. En dit is een te grote belasting voor onze geest. Daardoor ontstaan juist obsessieve gedachten, waardoor de ander weer aantrekkelijker wordt of lijkt. Wie zei dat stille liefdes makkelijk waren?

Vroege jeugdervaringen

Toch is het voor sommige mensen, of in sommige situaties, makkelijker om stiekem verliefd te zijn dan om het op te biechten – met de kans op afwijzing. Of, voor sommige mensen nog angstaanjagender, de kans op een relatie.

Relatietherapeute Carolien Roodvoets (www.?carolienroodvoets.nl), auteur van boeken als Nu alleen de liefde nog, ziet in haar praktijk regelmatig mensen met stille liefdes. ‘Voor mensen die het moeilijk vinden een relatie aan te gaan, is het veilig. Ze kunnen erover dromen, maar het komt nooit te dichtbij. Je ziet het ook bij mensen die met hun eigen partner een afstandelijke relatie hebben, die zich afsluiten, zich nooit goed kunnen overgeven. In hun fantasie hebben ze dan een ideale relatie met iemand anders. Zo voelen ze toch iets van liefde en seksueel gevoel.’

Op basis van ervaringen die mensen in hun jeugd hebben met liefde en zorg, kun je ze indelen in drie hechtingsstijlen: veilig gehechten, angstig gehechten en vermijders. Volgens onderzoeker Arthur Aron en zijn collega’s hebben veilig gehechten niet vaak eenzijdige liefdes. Dit zijn mensen die goede ervaringen met liefde hebben en erop vertrouwen dat als ze hun verliefdheid tonen, dit ook wederzijds en bevredigend zal zijn. Vermijders zijn vaker in stilte verliefd; dit biedt hun de voordelen van het verliefde gevoel, zonder dat ze een relatie hoeven aangaan. Want daar zitten vermijders helemaal niet op te wachten.

Maar de grootste kanshebbers voor een stevige stille liefde zijn de angstig gehechten: mensen die in het verleden gemengde ervaringen hadden met liefde. Zij zouden wel graag een relatie willen, maar zijn er als de dood voor. Uit onderzoek blijkt dan ook dat deze mensen vaker verliefd worden op iemand die onbereikbaar voor ze is.

Kleur in het leven

Maar we moeten ervoor waken dat we stille liefdes helemaal pathologiseren, zegt Roodvoets. ‘Het kan ook gewoon een beetje kleur geven aan je leven. Het geeft je de mogelijkheid om te fantaseren, in gedachten seks te hebben met de regie helemaal in handen. Gewoon een beetje droogvrijen.’

Aron noemt nog wat andere voordelen van het verliefd zijn, zoals opwinding en passie voelen, het romantische gevoel een soort tragische held te zijn en het ‘simplificeren van levensdoelen in één richting’. Immers, als je de hele tijd aan je geheime liefde denkt, hoef je je gelukkig niet met ingewikkelder levenszaken bezig te houden.

Een stille liefde kan dus nogal wat voordelen opleveren. Over het algemeen ervaren mensen het dan ook niet als een tranendal. Ook al zegt meer dan de helft dat ze er gemengde gevoelens over hadden, toch had 21 procent plezier in zijn grote stille liefde. Slechts 5 procent heeft er echt onder geleden. Mannen genieten er wat meer van dan vrouwen. Vrouwen zeggen ook vaker dat ze hun grootste stille liefde, vergeleken met hun grootste wederzijdse liefde, verscheurender en verdrietiger vonden.

Mannen hebben, misschien tegengesteld aan wat je zou verwachten, vaker een stille liefde dan vrouwen. Dit zou kloppen met een ouder onderzoek dat Baumeister aanhaalt, dat suggereert dat mannen makkelijker verliefd worden dan vrouwen, terwijl vrouwen sneller ophouden verliefd te zijn.

‘Heeft u uw grootste stille liefde achteraf ooit opgebiecht?’, vroegen wij in het onderzoek. De overgrote meerderheid heeft dit nooit gedaan. Van de 17 procent die het wel deed, viel veel mensen een verrassing te beurt: bij 67 procent bleek de liefde wederzijds te zijn geweest. Een goede reden om een stille liefde toch op te biechten? Nu voelden de mensen die de gok waagden misschien al aan hun water dat de kans op wederzijdsheid groot was. Carolien Roodvoets is sowieso wel een voorstander van vertellen: ‘Als het kan, als je geen relatie hebt of de boel op een andere manier in het honderd stuurt, vind ik het wel gezond om te zeggen.’ De helft van de deelnemers aan het onderzoek fantaseert nog weleens over hoe het anders had kunnen gaan: hoe de ander zou hebben gereageerd als hij het had verteld, of hoe het zou zijn geweest als ze nu een relatie hadden.

De meeste mensen kijken met plezier en nostalgie terug op hun grote stille liefde. Zoals een vrouw uit het onderzoek zegt: ‘Een liefde hoeft niet te worden uitgeleefd om mooi te zijn.’

‘Ik was verliefd op de eenvoud waarmee hij schreef’

Liesbeth (49) raakte tot over haar oren verliefd op een Italiaanse schrijver. ‘Tijdens een slapeloze nacht op vakantie in Bologna – ik werd helemaal lek gestoken door kleine zwarte mugjes – had ik een boek mee van een bekroonde Italiaanse schrijver die ik adoreerde. Die nacht heb ik hem een bewonderende brief geschreven, wat leidde tot een langdurige correspondentie. Gaandeweg ontaardde dat, van mijn kant, in een verpletterende verliefdheid. Dag en nacht was hij in mijn gedachten. Ik las al zijn boeken en interviews, leerde Italiaans, zocht naar foto’s van hem.

Ik was verliefd op de intimiteit en de eenvoud waarmee hij schreef. Maar het was niet alleen verheven liefde, ik had ook lichamelijke fantasieën over hem. Het was een echte Lombardiër; groot, slank, blauwe ogen, met zulke schalkse humor. Ik wilde niets liever dan hem ontmoeten. Hij leefde een teruggetrokken bestaan in Normandië. Koortsachtig droomde ik dat hij me daar zou uitnodigen en dat we dan geanimeerd over literatuur zouden praten.

Maar ik woonde samen, had een dochtertje van één. Telde mijn zegeningen. Ik herinner me dat ze in die tijd net haar eerste stapjes deed. De verliefdheid was voor mij een soort escape uit mijn kleine leven. Ikzelf begon als schrijver ook net mijn eerste stapjes te zetten. Ik was op zoek naar een eigen stijl en heb veel van hem geleerd. Het was een meester-leerlingverhouding. Ik was 28, hij vijftig.

Mijn therapeut zei er later over: “Je seksualiseerde zorg die je tekort bent gekomen.” Wie weet; ik wilde dat niet horen. Uiteindelijk heb ik het verprutst door aan te dringen op een ontmoeting. Hij wilde niet. “Niet nu,” zei hij alleen. Misschien had hij wel door dat ik verliefd op hem was. Inmiddels ben ik zelf dichteres. De manier waarop ik nu schrijf, komt voor een deel voort uit die liefde.’ Liesbeth heet in werkelijkheid anders.

psychologiemagazine.nl

Stiekem verliefd op de buurman, of die leuke moeder van school? Vaak blijkt het achteraf wederzijds… Maar is bekennen wel zo verstandig? Deel uw ervaringen op het forum!