Vijf jaar geleden gingen mijn ex en ik na 27 jaar samen nogal plotseling uit elkaar. Ik had eerder ellende meegemaakt. Mijn vader was overleden toen ik jong was, ik had vrienden begraven, was geld kwijtgeraakt en had botten gebroken. Maar dit voelde anders. Alsof ik een vaas was die in duizend stukjes op de grond lag. Aan mij de opdracht om mezelf op te vegen en weer te lijmen.

Training

Van single
naar samen

  • Leer wat je valkuilen zijn in de liefde
  • Ontdek welk relatietype je bent
  • Kom erachter wat voor partner bij je past
bekijk de training
Nu maar
€ 75,-

Omdat ik al zo lang samen was met deze man, voelde het alsof niet mijn léven overhoop werd gehaald, maar ikzélf. Deze scheiding veranderde in één klap mijn verleden, mijn toekomst en wie ik was of dacht te zijn. Ik ademde deze man, ik was hem en hij was mij. Hoe kon het zijn dat we zo bruut uit elkaar werden getrokken? Of waren we langzaam uit elkaar gegroeid en had ik niet zitten opletten? Totale wanhoop, verdriet, schuldgevoel en gek genoeg ook iets lichts en vrolijks tekenden mijn dagen. Het ene moment voelde ik me als een kind op schoolreisje, dat niet wist waarheen het ging. Het volgende moment leek het alsof ik als aangereden wild langs de snelweg lag

en de bus zonder mij verder was gegaan.

Soms schrok ik van de reacties van de mensen om me heen. Alsof zij beter doorhadden dan ikzelf wat de impact was van dit verdriet. Een vriendin die twee jaar ervoor was gescheiden, vertelde me dat ze nog dagelijks het idee had dat ze tegen de stroom in zwom en ternauwernood haar hoofd boven water hield. Ze waarschuwde me ook voor het feit dat scheiden je fysiek, geestelijk en financieel uitput. Zelf was ik ondanks mijn verdriet nog redelijk optimistisch. Dus toen mijn bezorgde moeder me uitnodigde om uit eten te gaan, deed ik mijn mooiste jurk aan en wandelde ik breed lachend het restaurant binnen. Met frisse moed zou ik mijn leven als gescheiden vrouw beginnen. Dacht ik toen.

Familiedrama

Als psycholoog wist ik dat ontkenning een eerste reactie is op pijn die te groot is om in één keer te bevatten. Maar midden in die ontkenning had ik ook dat niet door. Ik begrijp nu wel wat het voordeel van die ontkenningsfase is, want er was van alles wat geregeld moest worden. Praktische zaken als een ouderschapsplan opstellen, het verdelen van huisraad en geld, en samen met de gloednieuwe ex uren praten over wat er nu eigenlijk was gebeurd. Toen het meeste was geregeld, kwam de realisatie dat dit ‘voor het echie’ was. We waren echt uit elkaar, en we hadden onze kinderen meegesleept in dit familiedrama.

Vanaf dat moment had ik het gevoel dat ik op twee plankjes in het moeras stond. Ik kon niet terug naar waar ik vandaan kwam, ik wist niet waar ik naar op weg was en ik wilde vooral niet zijn waar ik op dat moment was. Maar als ik niets deed, zakte ik weg, dus ik moest blijven bewegen. En om me heen stonden mensen te roepen dat ik het zo goed deed, dat ik uit het moeras zou komen en vooral dat ik hier sterker uit zou komen. Maar ik wilde nergens sterker uit komen. Ik was al gelukkig met mijn leven, met mijn gezin, voor ik in dit moeras belandde.

Door een wonderlijk toeval verscheen er een paar maanden later een nieuwe man in mijn leven. Vanaf dat moment begonnen de mensen aan de randen van het moeras nog harder te juichen. ‘Wat leuk, je bent verliefd!’ riepen ze. Nu zou het allemaal veel makkelijker zijn. Ik vond van niet. Ik was dan wel een nieuwe man tegengekomen, maar ik was een heel gezin kwijtgeraakt, een heel leven en het verdriet daarover overschaduwde zelfs de nieuwe liefde. Het voelde alsof ik niet meer wist wie ik was.

Ik las boeken over scheiden. En in elk boek stonden praktische tips over echtscheidingsconvenanten en omgangsregelingen. En uiteraard een hoofdstuk over hoe kinderen een scheiding ervaren. Dat laatste was sowieso iets wat ik niet aankon. Het idee dat zij verdriet hadden en dat wij daar schuld aan hadden, was gekmakend. Ik wilde dat ik het nooit aan mijn kinderen had hoeven te vertellen. Liever zaagde ik eigenhandig mijn benen af dan ooit nog een keer naar die twee witte gezichtjes te hoeven kijken toen hun vader en ik hun vertelden dat we uit elkaar gingen.

Drie tot vijf jaar

En dus hield ik mezelf voor dat het belangrijk was om zo snel mogelijk te herstellen om er voor hen te kunnen zijn. Ik wilde geen praktische tips. Ik wilde iemand die zijn armen om me heen sloeg en zei: kom maar hier, ik heb de fast-forward-knop gevonden. Druk erop en al je verdriet is voorbij. Inmiddels weet ik dat er geen snelle manier bestaat om het verdriet te verwerken en je leven opnieuw in te richten. Wel zijn er dingen waar ik veel aan heb gehad toen ik nog in scherven op de grond lag. Daarom deze handleiding ‘Scheiden voor beginners’.

De Amerikaanse scheidingstherapeut Bruce Fisher ontwierp een kwart eeuw geleden een methode om het verlies en verdriet van een echtscheiding te verwerken. Hij schreef er een boek over en stond aan de basis van de zogenoemde rebuilding-werkgroepen die overal in Amerika worden gegeven. In Nederland is het boek niet meer in vertaling te koop, maar in de bibliotheek vond ik een beduimeld exemplaar waar lezers voor mij al talloze goede adviezen hadden hadden onderstreept. Eindelijk een boek dat niet ging over praktische zaken, maar over hoe ik moest omgaan met mijn grote verdriet.

Fisher vergelijkt het scheidingsproces met het beklimmen van een berg. Hij onderscheidt negentien stappen die mensen zetten op weg naar herstel – Fisher noemt het building blocks. De verschillende stappen worden overigens niet alleen voorwaarts gezet. Er zijn dagen waarop je drie stappen vooruitzet en dagen waarop je er vier terugglijdt. Het is niet wat je aan het begin wilt horen, maar scheiden is hard werken en er is geen snelle manier om die berg te beklimmen.
Fisher promoveerde op het ontwikkelen van een test om de vordering in het herstel te meten: de Fisher divorce adjustment scale. Daaruit blijkt dat het ongeveer een jaar duurt om het eerste, pijnlijkste deel van de klim af te leggen. De meeste mensen hebben er drie tot vijf jaar voor nodig voor de hele klim.

Dezelfde berg op

Ontkenning en angst zijn de eerste twee stappen, en die kunnen in het begin zo overheersend zijn, dat je niet eens zin hebt om aan de klim te beginnen. De volgende zes stappen zijn meer een soort valkuilen. Het zijn volgens Fisher de moeilijkste in het genezingsproces: eenzaamheid, vrienden kwijtraken, schuldgevoel of afwijzing, rouw, woede en loslaten. De eenzaamheid is groter dan je misschien ooit hebt gevoeld. Het idee dat je altijd alleen zult blijven en dat er nooit meer zo van je gehouden zal worden, kan overweldigend zijn. En juist omdat deze fase zo pijnlijk is, heb je extra veel behoefte aan vrienden om je heen. Maar scheiden kost gek genoeg altijd vrienden, al levert het gelukkig ook nieuwe op. En dan kun je ook nog eens zo gekwetst of teleurgesteld zijn dat je het idee hebt dat je niemand meer kunt vertrouwen. Als je zelf degene was die de relatie beëindigde, kun je een enorm schuldgevoel hebben. Was je juist degene die ‘gedumpt’ werd, dan voel je je afgewezen. Beiden moeten dezelfde berg beklimmen.

Rouw en woede

Hoewel alle stappen bijdragen aan het genezingsproces, zijn deze belangrijker dan andere: rouw en woede. Rouw combineert overweldigend verdriet met wanhoop en is slopend. Waar rouwen energie kost, gééft woede juist energie. Die woede kan zo intens zijn, dat je jezelf misschien niet eens herkent. Gescheiden mensen kunnen in razernij uitbarsten tegen hun ex. Volgens Fisher is dat noodzakelijk om emotioneel afstand te kunnen nemen.

In mijn donkerste dagen heb ik het meest gehad aan het advies van een collega. Ze zei: ‘Op een zwaar moment stel ik me altijd voor dat ik een monnik ben in een dunne jurk die boven op een berg in de snijdende wind staat. Het heeft geen zin om me te verzetten tegen de wind. Ik kan wel denken: ik ben een monnik boven op een berg in de snijdende wind. Hier sta ik, ik kan niet anders.’

Basistraining

Versterk je relatie

  • Leer kijken naar de patronen in je relatie
  • Ontdek hoe je negatieve patronen kunt doorbreken
  • Met inspirerende video's en artikelen
bekijk de training
Nu maar
€ 35,-

De Amerikaanse hoogleraar Brené Brown onderzocht wat mensen karakteriseert die goed met lastige situaties kunnen omgaan. Ze ondervroeg honderden mensen over de tegenslagen in hun leven. De meeste mensen bleken bij tegenslag dat te doen wat dieren ook doen in een noodsituatie: ze vechten, vluchten of bevriezen. Maar de veerkrachtige mensen in Browns onderzoek, de mensen die goed met tegenslag konden omgaan, deden geen van deze drie dingen. Ze deden iets anders: ze voelden. Ze bleken niet bang te zijn voor negatieve gevoelens. Ze waren, om mijn collega aan te halen, die monnik op de berg. Ze voelden de koude wind maar lieten zich er niet door omverblazen.

De meeste mensen zijn niet gewend om ingewikkelde, onplezierige emoties uit te zitten. Wie wil nou wél verdriet of woede voelen? Volgens Brown is het belangrijk om alle emoties serieus te nemen, ook de minder plezierige, omdat ze ons laten zien dat er iets niet goed zit. Je hoeft volgens haar niet eens te weten welke emotie het is of waar die emotie vandaan komt. Als je haar maar voelt.

De ex is exit

‘Heel wat pijn ontstaat doordat we ons te lang vastklampen aan iets wat we moeten loslaten,’ zegt scheidingstherapeut Bruce Fisher. En: ‘Iemand die nog met grote regelmaat over zijn ex praat, heeft die persoon nog niet kunnen loslaten.’ Toch is loslaten de laatste van de zes moeilijkste stappen.
Zodra je je weer wat beter over jezelf gaat voelen, krijg je ook de energie die nodig is voor de volgende etappe van de reis: groter gevoel van eigenwaarde en verandering. In deze fasen wil je begrijpen waarom je relatie eindigde – en leer je hopelijk hoe je het in de toekomst anders kunt doen. Fisher spreekt van rebellie: je gaat andere keuzes maken in het leven. Een soort novemberstorm waardoor al het dode hout wordt weggeblazen.

Nieuwe liefdes zijn in deze fasen welkom, volgens Fisher. Ook al ben je nog aan het herstellen van de vorige. Hij ziet elke nieuwe liefdesrelatie als een geweldige pijnstiller. Eén waarschuwing: volgens Fisher kan een nieuwe liefde die vlak na – of al tijdens – je scheiding in je leven komt, de pijn verzachten. Maar het gevaar is dat wanneer die relatie verbroken wordt, alle pijn van daarvoor versterkt naar boven komt. Het verbreken van zo’n tweede relatie wordt volgens Fisher door veel mensen als pijnlijker ervaren dan de scheiding ervoor. Mensen die zich aanmeldden bij zijn werkgroepen deden dat vrijwel nooit na hun scheiding, maar pas bij het verbreken van de eerste relatie daarna.

Afstand nemen

Ik probeerde vanaf het allereerste begin te begrijpen wat er was gebeurd. Eindeloos wandelde ik met vriendinnen door de polder en ik schreef dagboeken vol om te kunnen duiden wat me was overkomen. Ik wilde zo graag weten waar het was misgegaan, wat er was misgegaan en wat mijn aandeel erin was geweest. Pas later begreep ik dat je dat in die eerste weken en maanden nog helemaal niet kunt begrijpen. Omkijken en evalueren kun je pas doen als je wat hoger op die berg bent, zegt Fisher dan ook.
Pas als je wat afstand hebt genomen kun je beginnen aan je nieuwe leven. Ook als je er niet om hebt gevraagd, heb je een tweede kans gekregen om dat anders in te richten. Maar dat besef heeft tijd nodig, net als alle andere stappen in dit proces.

Niet meer belangrijk

Het beste advies dat ik kreeg, kwam van mijn buurman. ‘Neem je verlies,’ zei hij. En hij verwees daarbij naar de voetbalwereld. Tot dezelfde conclusie kwam ook de Amerikaanse schrijfster Nora Ephron. Ze was hoogzwanger toen ze verlaten werd door haar man, de Watergate-journalist Carl Bernstein. Ze schreef er een humoristisch boek over: Heartburn. Jaren later keek ze terug op die scheiding in haar boek Daar staat mij niets van bij en schreef ze: ‘De beste scheiding is er een zonder kinderen. Waarbij je gewoon de deur uit kunt lopen zonder om te kijken, zoals ik de eerste keer deed. (…) Toen mijn tweede huwelijk eindigde was ik kwaad, gekwetst en in shock. Nu denk ik: wie kan er nu wél trouw zijn als je jong bent? Dingen gebeuren nou eenmaal. Ik heb het overleefd. Uiteindelijk denk ik dat je jezelf er maar gewoon overheen moet proberen te zetten. Scheiden voelt alsof het eeuwig duurt en dan op een dag zijn je kinderen ineens volwassen, gaan het huis uit en beginnen hun eigen leven. En behalve heel af en toe heb je nooit meer contact met je ex. Inmiddels ben ik langer gescheiden dan ik ooit getrouwd was. Heel lang was gescheiden zijn het belangrijkste in mijn leven. En nu niet meer.’

Emotioneel tijdreizen

Liefdesverdriet gaat niet alleen over de voorbije relatie, maar ook over de angst dat dit verdriet nooit meer zal overgaan. Toch blijkt uit heel veel onderzoeken dat mensen veel sterker zijn dan ze denken. In de praktijk blijken we allemaal prima overlevers die zich heel goed kunnen aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Dat blijkt ook uit een groot Engels onderzoek waarbij tienduizend mensen van 16 tot 60 jaar gedurende twintig jaar werden gevolgd. De onderzoekers wilden weten welke tegenslagen mensen meemaakten en hoelang het duurde voor ze daar weer bovenop kwamen. De grootste en meest langdurige impact had het verliezen van een baan door kostwinners. Zelfs als deze mensen een nieuwe baan hadden gevonden, bleven ze verdrietig over het eerdere verlies. Maar mensen die scheidden, waren vijf jaar daarna significant gelukkiger dan voor de scheiding, al gold dat iets vaker voor vrouwen dan voor mannen.

Ook psycholoog Daniel Gilbert van de Harvard-universiteit ontdekte dat we niet alleen meer verdriet aankunnen dan we denken. Maar ook dat we verdriet helemaal niet goed kunnen voorspellen. Emotioneel tijdreizen noemt hij het: voorspellen hoe we ons in de toekomst zullen voelen. En daar zijn we dus niet zo goed in. We weten heel goed dat we ongelukkig worden van een verbroken liefdesrelatie, zegt Gilbert, maar we overschatten systematisch hoelang we ons daarover slecht zullen voelen en hoe intens onze gevoelens zullen zijn. Zijn conclusie: het is wel erg, maar het is vrijwel nooit zo erg als je van tevoren denkt.
De mensen die langs de zijlijn van het moeras staan te roepen dat het goedkomt, krijgen uiteindelijk gelijk. Vertrouw daar maar op. Ook als je het gevoel hebt dat er misschien nooit meer van je gehouden zal worden, dat je nooit meer een nieuwe liefde zult vinden.

Belangrijk voor het proces van genezing is dat je leert houden van jezelf. Dan staat je een onmetelijk gevoel van vrijheid te wachten, de top van die berg. En daar krijg je uitzicht op je nieuwe leven, met of zonder een nieuwe liefde.
Misschien heb je het idee dat de beste jaren achter je liggen. Maar The best is yet to come, het beste moet nog komen, zong Frank Sinatra op zijn 49ste, in het jaar dat hij voor de derde keer zou trouwen.

Hoe ver ben je met verwerken? 

Het herstel na een scheiding verloopt in negentien stappen, zegt de Amerikaanse scheidingstherapeut Bruce Fisher. Benieuwd in welke fase je zelf zit? Doe de – Engelstalige – test op www.rebuildingseminars.com (klik op ‘Take the self test’). De uitslag krijg je per e-mail.

Bronnen o.a.: B. Brown, Sterker dan ooit, Bruna, 2015 / N. Ephron, Daar staat mij niets van bij, Contact, 2011
B. Fisher, Rebuilding, Impact Publishers, 1999 (in het Nederlands alleen tweedehands verkrijgbaar als: Een nieuwe start, Lannoo, 2003
A.E. Clark e.a., Back to baseline in Britain: Adaptation in the British Household Panel Survey, Economica, 2013