Overprikkeld, onderontwikkeld

Hier flikkert een beeldscherm, daar praat een radio. En ertussenin probeert een kind groot te groeien. De aanwijzingen dat dat niet goed gaat, stapelen zich op. Een pleidooi voor meer rust en regelmaat.

Een eeuw geleden was de wereld buiten het ouderlijk huis een bron van chaos voor kinderen, schrijft socioloog Daniel Lichter in de bundel Chaos and its influence on children’s development. Er was oorlog, ziekte, armoede, sociale onrust en kinderarbeid. Maar nu, met betere voorzieningen en minder armoede, heeft de chaos zich van buiten naar binnen het gezin verplaatst. Kinderen krijgen thuis steeds meer te maken met chaos door onstabiele huwelijken, drukke werkschema’s en gebrek aan regelmaat.

Basistraining

Leven met ADHD

  • Leer wat het betekent om ADHD te hebben
  • Ontdek hoe je het leven met ADHD makkelijker maakt
  • Met inspirerende video's en artikelen
bekijk de training
Nu maar
€ 35,-

In 2003 kwam de Nederlandse jeugdverpleegkundige Ria Blom tot een soortgelijke conclusie. Door de 24-uurs­economie is de regelmaat soms ver te zoeken, schrijft ze in haar boek Regelmaat en inbakeren. Onze zintuigen draaien bovendien op volle toeren met alle indrukken en prikkels die we op een dag krijgen. ‘Het medium televisie is niet meer weg te denken uit de huiskamer. Al om zeven uur hebben we ontbijt-tv. De peuter weet de aan/uit-knop feilloos te vinden. De stilte in de huiskamer wordt wel als benauwend ervaren, het geluid van de radio fungeert dan ook als behang.’ Blom pleit dan ook voor minder prikkels, en meer regelmaat voor kinderen.

Drie boosdoeners

Kwam Bloms waarneming vooral uit de praktijk, steeds meer onderzoek ondersteunt haar

visie. De afgelopen jaren heeft een hele groep wetenschappers zich gestort op onderzoek naar de invloed van chaotische omgevingen op kinderen. Ze vonden een waslijst aan gebieden waarop kinderen in chaotische huishoudens achterblijven: ze scoren lager op denktaakjes, hebben meer gedragsproblemen, blijven achter in hun taalontwikkeling en leesvaardigheden, en geven snel op als iets niet lukt.

Grofweg zijn er drie boosdoeners die kinderen storen in hun ontwikkeling: chronisch lawaai, dat vooral invloed heeft op de concentratie, het geheugen en de taalontwikkeling; overbevolking en drukte, wat met name invloed heeft op de prestaties op denktaakjes; en de afwezigheid van regelmaat en rituelen, wat vooral gedragsproblemen geeft.

Uit zeer recent Amerikaans onderzoek bleken daarnaast ook rommeligheid en een gebrek aan organisatie invloed te hebben op de ontwikkeling van kinderen. Zo keken de onderzoekers naar de manier waarop de ouders reageerden wanneer het onderzoeksteam bij hen op de stoep stond. Sommigen waren de afspraak totaal vergeten, ­anderen wisten van het bezoek maar hadden zich niet voorbereid, en dan waren er nog ouders die al zaten te wachten met thee en de juiste informatie. Hoe de ouders reageerden bleek – samen met rommeligheid, lawaai en drukte – een goede voorspeller van de taalvaardigheden van de kinderen: hoe warriger de ouders, hoe slechter de score van hun kinderen op een taaltest. Het onderzoek volgde de kinderen in hun eerste drie levensjaren, waarbij duidelijk werd dat hoe langer het kind in een chaotische omgeving leeft, hoe groter het negatieve effect op zijn taalontwikkeling.

Gevoel van identiteit

Waarom heeft chaos dan zo’n nadelig effect op kinderen? Het blijkt kinderen op twee manieren te beïnvloeden. Ten eerste direct, door de overprikkeling en de afwezigheid van voorspelbaarheid, die kinderen stress geeft.

Zo is bijvoorbeeld gebleken dat kin­deren meer stresshormonen aanmaken in een lawaaiige omgeving. En doordat kinderen zich gaan afsluiten voor die overdaad aan prikkels, lopen ze vervolgens een achterstand op, denken meerdere onderzoekers. Kinderen gaan bijvoorbeeld in zichzelf zingen, hard timmeren, of zoeken een plekje waar ze alleen zijn. Maar door zich af te sluiten van hun omgeving, missen ze ook leerzame informatie, zoals gesproken taal en interactie met anderen.

Ook het gebrek aan stabiliteit en voorspelbaarheid geeft kinderen stress, zegt de Amerikaanse psycholoog Theodore Wachs, die veel onderzoek doet naar de invloed van chaos op kinderen. Terugkerende alledaagse taken geven je zekerheid in het leven en een gevoel van identiteit, schrijft hij in zijn bijdrage aan de eerdergenoemde bundel Chaos. Maar in een chaotische omgeving mis je die mogelijkheid.

Maar er is ook nog een belangrijke indirecte ­manier waarop chaos kinderen beïnvloedt: via de ouders. Want ook ouders zijn niet ongevoelig voor wanorde en herrie en drukte. Doordat ook zij overprikkeld raken, vermindert hun kwaliteit van opvoeden. Ze nemen minder de tijd voor hun kinderen, zijn minder responsief, letten minder op of hun kroost zich niet misdraagt en zijn minder geneigd om rustig te gaan zitten voorlezen in een omgeving vol prikkels.

Zo ontdekte de Amerikaanse ontwikkelingspsycholoog Gary Evans dat de bewonersdichtheid van het huis direct verband houdt met de manier waarop ouders met hun jonge kinderen praten. Hoe drukker het huis, hoe minder ouders afgestemd zijn op hun kinderen, en hoe minder complexe en verfijnde taal ze spreken tegen hun kinderen. Het gevolg: minder goede taalvaardigheden.

Routines en rituelen

Zo gek was de rust, reinheid en regelmaat uit de jaren vijftig dus eigenlijk niet. Dat blijkt ook uit eigentijds onderzoek. In Nederlands onderzoek ­reageerden huilbaby’s bijvoorbeeld ­verbazingwekkend goed op een dag­indeling met veel regelmaat, voorspelbaarheid, en een vermindering van prikkels, zoals de radio en televisie uit en minder speeltjes in de box. Binnen een week huilden de baby’s 42 procent minder, na acht weken was dat zelfs 75 procent minder. Deze dagindeling was gebaseerd op de methode van Ria Blom.

Ook bij oudere kinderen zijn dagelijkse routines en rituelen onmisbaar, is duidelijk geworden uit stapels onderzoek. Vaste routines in het gezin gaan samen met gezondere kinderen, betere schoolprestaties, sterkere gezinsbanden en een sterker identiteitsgevoel bij ­pubers. Denk aan samen eten met het hele gezin op een vaste tijd, vaste gewoontes bij het naar bed gaan, regelmatig terugkerende klusjes, elke dag een telefoontje naar oma.

Maar een totale afwezigheid van chaos is evenmin wenselijk. Uit onderzoek wordt duidelijk dat te weinig prikkels eveneens een ontwikkelingsachterstand opleveren, zoals bij ­kinderen die hun eerste levensjaren in een weeshuis hebben doorgebracht. Misschien kan een bepaalde hoeveelheid chaos zelfs goed zijn voor de ­ontwikkeling van kinderen, doordat ze flexibeler worden en zich sneller leren aanpassen, zo besluit ­psycholoog ­Arnold Sameroff het boek Chaos.

Niet elk kind is bovendien even gevoelig voor chaos, blijkt uit recent tweelingenonderzoek: een deel van de reactie erop is genetisch bepaald. Het ene kind zal dus makkelijker met wanorde kunnen omgaan dan het andere.

Terug naar de strenge jaren vijftig hoeven we dus niet. Maar de televisie wat vaker uitzetten en ’s avonds met het hele gezin aan tafel, kan al veel goeds brengen.

Zo verminder je alledaagse chaos

– Stel een vaste bedtijdroutine in: elke dag op dezelfde tijd naar bed met hetzelfde ritueel, bijvoorbeeld voor het slapengaan een voorleeskwartiertje.

– Laat de televisie of de radio niet de hele dag aanstaan.

– Zorg voor minder visuele prikkeling: zorg dat de kinderkamers rustig ingericht zijn en houd ze enigszins opgeruimd.

– Eet zo veel mogelijk samen met het hele gezin.

– Streef een vaste dagindeling na: bijvoorbeeld 7 uur opstaan, 12 uur lunch, 18 uur avondeten, 19.30 uur slapen.

– Stel regelmatig terugkerende ‘rituelen’ in: zaterdag boodschappen doen, zondagochtend broodjes uit de oven, om vier uur ’s middags thee met een koekje.

– Kies speelgoed zonder geluidjes en flikkerende lampjes.

Zo verminder je alledaagse chaos

– Stel een vaste bedtijdroutine in: elke dag op dezelfde tijd naar bed met hetzelfde ritueel, bijvoorbeeld voor het slapengaan een voorleeskwartiertje.

– Laat de televisie of de radio niet de hele dag aanstaan.

– Verminder visuele prikkeling: zorg dat de kinderkamers rustig ingericht zijn en houd ze enigszins opgeruimd.

– Eet zo vaak mogelijk samen met het hele gezin.

– Streef een vaste dagindeling na: bijvoorbeeld 7 uur opstaan, 12 uur lunch, 18 uur avondeten, 19.30 uur slapen.

– Stel regelmatig terugkerende ‘rituelen’ in: zaterdag boodschappen doen, zondagochtend broodjes uit de oven, om vier uur ’s middags thee met een koekje.

– Kies speelgoed zonder geluidjes en flikkerende lampjes.

auteur

Janneke Gieles

Werken op de redactie Psychologie Magazine is alsof ik nog steeds psychologie studeer, maar dan leuker en diepgaander. Steeds weer een ander onderwerp uitpluizen, speuren naar nieuw interessant onderzoek, praten met onderzoekers en auteurs over hun ideeën, en lekker filosoferen en eigen ervaringen uitwisselen met collega’s.

» profiel van Janneke Gieles

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

‘Computers horen niet op school, net zomin als alcohol’

Hoe meer kennis er in ons brein zit, hoe meer er nog bij kan. Vandaar dat kinderen gewoon gedegen mo...
Lees verder
Artikel

‘Computers horen niet op school, net zomin als alcohol’

Hoe meer kennis er in ons brein zit, hoe meer er nog bij kan. Vandaar dat kinderen gewoon gedegen mo...
Lees verder
Advies

Stress door klagende collega

Op kantoor zit ik naast een collega die vaak humeurig is. Hij klaagt dan over het werk, over de baas...
Lees verder
Advies

Stress door klagende collega

Op kantoor zit ik naast een collega die vaak humeurig is. Hij klaagt dan over het werk, over de baas...
Lees verder
Test

Krijgt je kind te veel schermtijd?

Hier flikkert een beeldscherm, daar praat een radio. En ertussenin probeert een kind groot te groeie...
Lees verder
Interview

Opgroeien bij ouders van hetzelfde geslacht

Kinderen die opgroeiden bij ouders van hetzelfde geslacht. Hoe heeft dat ze gevormd?
Lees verder
Artikel

Superdruk als je een kind met ADHD hebt

Kinderen met ADHD hebben nooit rust in hun hoofd. Er zijn continu jagende gedachten, geluiden, gerui...
Lees verder
Recensie

Boekrecensie: zoete kinderen eten geen suiker

3 redenen om dit boek te lezen
Lees verder
Kort

Pacman beloont het brein

Neurofeedback is een nieuwe techniek die in de toekomst misschien kan worden ingezet tegen stoorniss...
Lees verder
Verhaal

‘Eten is eigenlijk een vorm van communicatie’

Als je kind elke hap voedsel weigert, is het moeilijk om kalm te blijven. Maar waaróm hongert een k...
Lees verder