Wat minder empathie mag best

Empathie maakt ons vriendelijk, begripvol en behulpzaam – toch? Nee, zegt psycholoog Paul Bloom: het maakt ons impulsiever en harder, en zet ons aan tot verkeerde keuzes. Waarom de wereld mooier en warmer wordt als we juist wat mínder meeleven met anderen.

Empathie, het meeleven met andermans gevoelens, is een eigenschap die we allemaal hebben en gebruiken. Dagelijks. Je voelt een steek van medelijden als je ziet dat iemand de trein nét niet haalt. Je bent blij voor een vriendin die vertelt dat ze haar droombaan heeft bemachtigd. Of je leeft thuis op de bank mee met personages in een boek of film. We voelen op dat soort momenten letterlijk een beetje wat een ander voelt. Uit hersenscans blijkt dat meeleven met andermans pijn ook bij onszelf hersengebieden activeert die betrokken zijn bij pijn voelen.

TEST
Doe de test »

Hoeveel inlevingsvermogen heb je?

Dat heeft zo zijn voordelen. We steken sneller een helpende hand uit als we begrijpen hoe iemand in nood zich voelt. Is een onbekende vrouw in een druk winkelcentrum een kind kwijt, dan draagt empathie eraan bij dat we haar helpen zoeken. Zelfs als we zelf geen kinderen hebben, kunnen we ons voorstellen dat ze bang en bezorgd is. Empathie, kortom, zorgt voor verbinding tussen mensen. Frans de Waal, bioloog en auteur van Een tijd voor empathie, beschrijft het dan ook als een oud vermogen dat ontstond om de samenlevingen van zoogdieren bij elkaar te houden. Dieren die samen optrekken, moeten aan elkaar gehecht zijn, anders is samenwerking onmogelijk. Dat is volgens De Waal de volgende evolutionaire stap in de richting van cognitieve empathie, zoals wij mensen die kennen. En volgens de Duitse neurobioloog Joachim Bauer hebben we empathie nodig om überhaupt van iemand te kunnen houden. Wie de emoties van anderen niet spontaan in zichzelf kan navoelen, zegt hij, zal het zwaar hebben in de liefde.

Het vertroebelt je blik

Als een eigenschap ons zo vriendelijk, begripvol en hulpvaardig maakt, wat kan er dan in hemelsnaam op tegen zijn? Veel, vindt de Amerikaanse psycholoog Paul Bloom. In zijn boek Against empathy zet hij uiteen hoe empathie onze blik vertroebelt. Misschien niet in het ad-hocgeval van de radeloze moeder in het winkelcentrum, maar wel als het om langetermijnkeuzes gaat. Dan verliezen we het grote plaatje uit het oog.
Neem de volgende kwestie. Sheri is een dapper, pienter meisje van tien jaar. Ze heeft een pijnlijke, dodelijke spierziekte. Genezen zal ze niet, maar er is wel een behandeling die haar laatste levensjaren draaglijker kan maken. Daarvoor staat ze op een wachtlijst. Stel dat je de kans krijgt Sheri hoger op die lijst te plaatsen. Zou je dat doen?
Het ligt eraan hoeveel empathie je voor Sheri voelt, bleek in 1995 uit een studie door de universiteit van Kansas. Proefpersonen luisterden naar een interview met het meisje. Sommigen kreeg opdracht zich in te leven in hoe zij zich moest voelen, anderen moesten juist zo objectief mogelijk luisteren. In de meelevende groep wilde driekwart een verzoek indienen om Sheri hoger op de wachtlijst te zetten. In de objectieve groep was dat minder: eenderde.
Het is een voorbeeld van de slechte morele keuzes die we maken als we ons laten leiden door empathie, stelt Paul Bloom. Wie rationeel nadenkt, zou concluderen dat het onrechtvaardig is Sheri hoger te plaatsen ten koste van andere patiëntjes. Omdat we met al onze empathie de schijnwerper op Sheri zetten, worden we blinder voor het lijden van andere zieke kinderen. Dat verdwijnt naar de achtergrond, naar het duister buiten die schijnwerper. Daarin speelt het ‘identificeerbare slachtoffer-effect’ mee: we schieten een specifiek persoon eerder te hulp dan een vaag omschreven groep met hetzelfde probleem. Het is nu eenmaal lastiger je een voorstelling te maken van het lijden van een anonieme groep kinderen dan van één meisje dat haar persoonlijke verhaal vertelt.
Het probleem met empathie is dat het onze focus versmalt, zegt Bloom. Daardoor zijn we niet meer in staat om te zien wat goed beleid is voor de langere duur. Zijn theorie wordt ondersteund door Simon Baron-Cohen, een Britse hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie. Hij stelt dat een lager inlevingsvermogen per definitie wordt gecompenseerd door een beter vermogen systemen te doorzien en te ontwerpen.

Nee zeggen tegen je kind

Empathie wordt gedreven door individuele verhalen, niet door statistiek. Bloom schrijft: ‘Beeld je in dat je leest over tweehonderd mensen die zijn overleden tijdens een aardbeving. Hoe voel je je? Beeld je nu in dat je net hebt ontdekt dat het eigenlijke dodental tweeduizend was. Voel je je nu tien keer zo slecht? Voel je je überhaupt slechter?’ Waarmee hij wil zeggen: we zijn simpelweg niet in staat om met iederéén mee te leven.
Dat is maar goed ook, want met de hele wereld meeleven zou nogal overweldigend zijn. Maar het betekent ook dat handelen uit empathie vaak impulsief is. We denken niet na over het grotere geheel. Daardoor drukken we op vakantie in het buitenland een bedelend kind geld in handen, terwijl een donatie aan een organisatie die kinderen van straat haalt misschien beter besteed is. Ook in de opvoeding kan empathie op den duur problemen opleveren. ‘Goed ouderschap betekent omgaan met het lijden van je kind op korte termijn, soms zelfs het veroorzaken van dat lijden,’ schrijft Bloom. Het betekent dat je kinderen soms moet weigeren wat ze willen: nee, je kunt geen taart eten voor het avondeten of naar een feest op een schoolavond. Laat je je leiden door empathie voor de wensen van je kind, dan geef je sneller toe. Maar voor de ontwikkeling van je kind is dat niet per se goed.

‘Empathie-stress’

Tegen empathie zijn is geen populair standpunt, ontdekte Bloom tijdens het werken aan zijn boek. ‘Ik heb geleerd dat tegen empathie zijn zoiets is als tegen kittens zijn – een visie die zo eigenaardig is dat het niet serieus genomen kan worden,’ schrijft hij. Want ons vermogen om ons in te leven in anderen, dat is toch juist wat ons begripvol maakt? Een vaak geciteerde uitspraak van Barack Obama luidt: ‘Het grootste tekort dat we momenteel hebben in onze samenleving en in de wereld is een tekort aan empathie.’ Het is niet dat Bloom geen betere wereld wenst – juist wél. ‘Maar inmiddels geloof ik dat vertrouwen op empathie de verkeerde manier is om dat te bereiken.’
Sterke empathie voelen voor één partij kan ons ook harder maken tegenover de andere partij, bleek in 2014 uit een studie door de universiteit van Buffalo. Proefpersonen kregen te horen dat in een andere kamer twee studenten tegen elkaar zouden strijden in een wiskundewedstrijd. Een van hen zou hete saus eten, om het effect van pijn op prestaties te meten. Die studenten waren er niet echt, het experiment ging erom dat de proefpersonen de dosis hete saus mochten bepalen. Over de sauseter kregen ze niets te horen, maar van zijn tegenstandster lazen ze een case waarin stond dat ze financiële problemen had. Een deel las dat haar dat weinig kon schelen, een ander deel las dat het geldgebrek haar bang maakte. Die tweede groep bedeelde de andere speler meer hete saus toe. Het verhaal van de angstige student met geldzorgen had blijkbaar zoveel empathie opgewekt dat proefpersonen een onschuldige onbekende extra pijn wilden doen om haar te helpen.
Maar te veel empathie tonen kan ook voor jezelf slecht uitpakken. Als de grens tussen je eigen emoties en die van anderen vervaagt, en andermans pijn of verdriet te veel jóúw pijn of verdriet wordt, ontstaat een soort ‘empathie-stress’. In beroepen als dokter, therapeut of verpleger leidt dat soms tot gezondheidsproblemen als burn-out, stelt neurowetenschapper Tania Singer van het Duitse Max Planck Institute for Human Cognitive and Brain Sciences. Hetzelfde kan gebeuren als je intensief meeleeft met vrienden of familieleden die in de problemen zitten.

Empathie voor een vreemdeling is te leren

Lees verder

Een tandje minder

Een tandje minder empathie kan soms dus geen kwaad. Maar hoe doe je dat? Volgens Singer moeten we daarvoor onderscheid leren maken tussen compassie en empathie. Met compassie bedoelt ze warm, begripvol, liefdevol en zorgzaam zijn zónder emoties van anderen over te nemen. Je houdt dus meer afstand dan in het geval van empathie, maar blijft vriendelijk.
We hebben allemaal zowel empathie als compassie in ons. De kunst is om het verschil tussen die twee reacties op anderen te leren herkennen, zodat we er ook eenvoudiger tussen kunnen schakelen. Wie het gevoel heeft dat hij zich te vaak laat meeslepen met andermans emoties, ten koste van zichzelf, zou eens bewuster bij die situaties kunnen stilstaan. Wellicht lukt het dan om op de rem te trappen vóórdat zo’n moment zich aandient.
Singer onderzoekt of reageren vanuit compassie is te trainen met meditatietechnieken. De eerste resultaten lijken veelbelovend. Voor de training werden bij proefpersonen die keken naar video’s van mensen in nood hersengebieden actief die betrokken zijn bij het meeleven met andermans pijn. Na compassietraining werden juist gebieden actief die betrokken zijn bij onder meer liefde en verwantschap. Singer ziet het als een teken dat mensen door compassie in staat zijn zich op een warme, positieve manier op anderen te richten, óók – of misschien zelfs juist – als die anderen het moeilijk hebben.

Hulp bij keuzes

Compassie kan dus een manier zijn om beter om te gaan met negatieve emoties van anderen. Maar om betere keuzes te maken is meer nodig, stelt psycholoog Bloom. Volgens hem moeten we ook vaker een beroep doen op onze intelligentie en zelfcontrole. Intelligentie om logisch te redeneren, zodat we de langetermijngevolgen van onze acties overzien. En zelfcontrole om de neiging tot impulsief handelen uit medeleven te onderdrukken.
Dat helpt ons om eerst eens goed uit te zoeken waar hard hulp nodig is en waar we specifiek aan willen bijdragen, voordat we gaan doneren. En om stil te staan bij de momenten waarop we onze kinderen hun zin geven omdat we ze niet willen teleurstellen. Een volgende keer herkennen we ze misschien vóórdat we toezeggen. Je niet laten leiden door empathie, maar door rationele compassie: alleen zo komen we tot een betere wereld.

Bronnen o.a.: P. Bloom, Against empathy. The case for rational compassion, Harper Collins Publishers, 2016 / C.D. Batson e.a., Immorality from empathy-induced altruism, 1995 / T. Singer e.a., Empathy and compassion, Current Biology, 2014 / F. de Waal, Tijd voor empathie, Atlas Contact, 2016 / J. Bauer, Warum ich fühle, was du fühlst, Hoffmann und Campe, 2013

auteur

Anouk Broersma

» profiel van Anouk Broersma

Dit vind je misschien ook interessant

Advies

Hoe word ik minder chaotisch?

Empathie maakt ons vriendelijk, begripvol en behulpzaam – toch? Nee, zegt psycholoog Paul Bloom: h...
Lees verder
Artikel

Wat minder empathie mag best

Empathie maakt ons vriendelijk, begripvol en behulpzaam – toch? Nee, zegt psycholoog Paul Bloom: h...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Artikel

Waarom iedereen een offline hobby nodig heeft

Het is verleidelijk om winterse vrije uren door te brengen met getuur op een of ander scherm. Maar e...
Lees verder
Artikel

Waarom iedereen een offline hobby nodig heeft

Het is verleidelijk om winterse vrije uren door te brengen met getuur op een of ander scherm. Maar e...
Lees verder
Artikel

De meervoudige persoonlijkheidsstoornis: van duivels tot alt...

In een tijd waarin de psychologische wetenschap voor sommigen een verdacht imago heeft, zijn woorden...
Lees verder
Artikel

Oefeningen: Wat zeggen je verborgen ‘ikken’?

Volgens de Voice Dialogue-methode hebben we verschillende subpersoonlijkheden. De sterkste van die '...
Lees verder
Kort

Hoe kan ik het goedmaken?

Peuters vinden het al erg om iemand per ongeluk schade te berokkenen. Dat concluderen psychologen ui...
Lees verder
Artikel

Wat als je partner Asperger heeft?

Hoe is het om je leven te delen met een man die emotioneel onbereikbaar is? Wil Swinkels (43) heeft ...
Lees verder
Column

Dieren hebben ook karakter

Empathie maakt ons vriendelijk, begripvol en behulpzaam – toch? Nee, zegt psycholoog Paul Bloom: h...
Lees verder
Advies

Huilen van ontroering, hoe komt dat?

Empathie maakt ons vriendelijk, begripvol en behulpzaam – toch? Nee, zegt psycholoog Paul Bloom: h...
Lees verder