‘Elke ouder denkt dat hij of zij zijn kinderen leert niet te liegen. En inderdaad als een kind met de kruimels op zijn gezicht vertelt dat hij niet in de koekjestrommel heeft gezeten, zal het kunnen rekenen op een uitbrander. Dezelfde behandeling zal echter volgen als hetzelfde kind zijn oom vertelt dat het meegebrachte cadeautje ‘stom’ is. Evenzo leren kinderen dat zij nooit tegen vreemden mogen zeggen dat ze alleen thuis zijn.’ Charles Ford, auteur van het aanstekelijke boek Lies! Lies! Lies! en de verzorger van de publiekslezing op het congres Emotions 99 dat afgelopen zomer door de Katholieke Universiteit Brabant in Tilburg werd georganiseerd, maakt duidelijk dat we het bijbelse gebod om niet te liegen in het dagelijks leven niet erg serieus nemen. De waarheid vertellen is mooi, zolang we onszelf daarmee niet in de vingers snijden.

Basistraining

Omgaan met autisme

  • Met autisme-expert Annelies Spek
  • Concrete adviezen over communicatie
  • Inspirerende sessies met video en achtergrondartikelen
bekijk de training
Nu maar
€ 35,-

‘Liegen kan gedefinieerd worden als het opzettelijk geven van verkeerde informatie teneinde iemand te misleiden. We kunnen iemand ook op het verkeerde been zetten met een opmerking die op waarheid berust. Je komt te laat voor een afspraak en zegt dat er onderweg een ongeluk is gebeurd, maar je ‘vergeet’ te vermelden dat je de gedeukte auto’s zonder vertraging voorbijgereden bent. In

zo’n geval heb je de ander ten onrechte het idee gegeven dat de vertraging buiten jouw schuld tot stand is gekomen’, aldus Ford

Het vertellen van de waarheid is niet altijd beter. Als we goed en kwaad uit elkaar proberen te houden aan de hand van de baten en kosten voor onze medemensen, dan is liegen soms het beste alternatief. Je noemt de nieuwe trui van je collega ‘gewaagd’, terwijl je eigenlijk aan ‘buitenissig’ denkt en op kraamvisite zeg je dat je de baby lief vindt, om niet te hoeven zeggen dat de baby er verfomfaaid uitziet. Ford: ‘Er zijn zelfs theoretici die ervan uitgaan dat leugens de drijvende kracht zijn geweest in de evolutie van het menselijk brein. Kinderen zijn zo kwetsbaar dat zij een duurzame groep nodig hebben om te kunnen overleven en de groep houd je alleen bij elkaar als de groepsleden erin slagen belangentegenstellingen weg te masseren.’

Leugens zijn een wezenlijk en subtiel aspect van de menselijke communicatie. Uit onderzoek blijkt dat bij een kwart tot de helft van alle gesprekken die langer dan tien minuten duren een leugen verteld wordt. Gemiddeld liegen mensen twee keer per dag. ‘Het maakt daarbij veel verschil met wie wij praten. Tegen vreemden liegt een gemiddeld mens in meer dan de helft van alle gesprekken, terwijl dit getal bij intimi blijft steken op zo’n tien procent. Tegen mensen die verder van ons af staan vertellen we vaker onwaarheden om er zelf beter van te worden, terwijl we tegen onze geliefden liegen om de ander tegen onaangename waarheden te beschermen.’

Misleiding op niveau

Liegen kan volgens Ford het best beschouwd worden als een vaardigheid die we tijdens onze ontwikkeling van kind naar volwassene verwerven. ‘Alleen voor mensen met autisme of sommige hersenbeschadigingen is het erg moeilijk te leren liegen. Ze kunnen sociale situaties niet goed genoeg analyseren om die met leugentjes naar hun hand te zetten.’

Ford onderscheidt vier verschillende niveaus in het liegen. Het laagste niveau is simpelweg een onwaarheid vertellen, zonder rekening te houden met degene tegen wie je de leugen vertelt. Je zegt dat je moet overwerken, terwijl je partner weet dat het kantoor elke avond om zeven uur wordt afgesloten. Bij het tweede niveau weet iemand de leugens af te stemmen op de informatie waarmee de ander zou kunnen controleren of een bewering klopt. Een inbreker die de kassa in een sportkantine heeft gekraakt, zal bijvoorbeeld zeggen dat hij een biertje heeft gedronken in de kantine als hij vermoedt dat de politie zijn vingerafdrukken heeft aangetroffen in de kantine. Het derde niveau van liegen wordt bereikt als iemand in staat is zijn verhaal af te stemmen op de mate van ongeloof bij de luisteraar. Een leerling die met een smoes uitlegt waarom hij zijn huiswerk niet af heeft, kan zijn vader in het verhaal vervlechten als hij merkt dat de leraar sceptisch is. ‘Het derde niveau is voor iedereen met een normaal brein en een normale ontwikkeling weggelegd. Het vierde niveau van misleiding is het meest subtiel en vergt talent. Het vraagt van iemand dat hij in woord en gebaar verschillende signalen uitzendt. Een politicus kan bijvoorbeeld in staat zijn een ander te prijzen, terwijl zijn lichaamstaal laat weten dat hij geen enkel respect heeft. Hij kan dan met de hand op zijn hart volhouden dat hij alleen maar aardige dingen heeft gezegd, terwijl de afwijzing luid en duidelijk is overgekomen.’

De voorzichtige waardering voor het liegen die in de woorden van Ford doorklinkt, staat in schril contrast met de hekel die mensen hebben aan leugenaars. Ford verklaart dit met een vergelijking. ‘De gevangenis zit vol met mislukte criminelen, terwijl een succesvolle crimineel misschien directeur wordt van een verzekeringsmaatschappij. Evenzo spreken wij doorgaans alleen onze afkeer uit over leugenaars die zich laten betrappen. De handige leugenaar die nooit tegen de lamp loopt, vinden we doorgaans heel aardig.’

Leugens vervullen allerlei functies. We kunnen liegen om onder straf uit te komen, zoals het kind dat ontkent aan de dropjespot gezeten te hebben. Een andere functie van liegen is zelfbescherming. ‘Een kind dat tijdens het opgroeien niet leert om zijn ware gevoelens te verbergen, is een makkelijke prooi voor kwaadwillende klasgenoten. Alleen wie niet laat merken hoezeer pesterijen hem dwars zitten, zal ze kunnen weerstaan.’

De leugen is voor Ford een noodzakelijk goed in het sociale verkeer. ‘De gemene leugen die gebruikt wordt om anderen te beschadigen of voor direct persoonlijk gewin, maakt slechts een klein onderdeel van het liegen uit. Het is alleen dit aspect dat de leugen zo’n slechte naam heeft gegeven.’

Verstrikt in de eigen leugens

Vanuit een evolutionair standpunt is wel geopperd dat liegen zoveel voordelen heeft dat de meest succesvolle leugenaars een grotere kans hadden om zich voort te planten, al was het alleen maar, omdat zij in staat waren overtuigend ‘Ik hou van je’ te zeggen. De beste leugenaars zijn degenen die hun eigen verhaal geloven en dit zou de mens hebben opgezadeld met een eindeloos vermogen om zichzelf voor de gek te houden. ‘De psychoanalytici hebben dit beschreven onder de noemer afweermechanismen, maar ik noem het zelfmisleiding, precies wat het is.’

De zelfmisleiding vergt een kneedbaar geheugen en daardoor is de mens gevoelig voor hersenspoeling of ‘gedachtehervorming’, zoals de Chinezen liever zeggen. ‘Een vergelijkbaar fenomeen zie je ook bij patiënten met een ernstige ziekte. Meestal horen zij slechts een deel van wat de dokter tegen hen zegt en bewaren zij ondanks alles hun geloof in de toekomst. Het gekke is dat onrealistisch optimisme gepaard gaat met een betere prognose. Realisme is vaak contra productief. Ik heb een hekel aan wat ik altijd de death and dying storm troopers noem. Dit zijn verpleegkundigen die patiënten die nog geloven in herstel met de neus op de feiten drukken: ,,U zit nog in de ontkenningsfase, daar moet u doorheen.” Zo’n houding schaadt patiënten.’ Vriendelijk informatie bieden en de patiënt de ruimte laten om dingen mis te verstaan die hij niet aankan, is veel humaner. ‘Het is een teken van volwassenheid als iemand zijn eigen sterfelijkheid onder ogen kan zien, maar dat wil toch niet zeggen dat we mensen die hier niet toe in staat zijn, daartoe moeten dwingen?’

Zelfmisleiding is geen voorrecht van de zwakkeren. Ford vertelt dat een vriend van hem een internationaal erkend expert was op het gebied van het ontkennen van de symptomen van hartfalen. Hij viel dood neer toen hij een paard wilde bestijgen en een hartaanval kreeg, omdat hij zelf ook alle symptomen van zijn hartproblemen over het hoofd had gezien.’

Een dergelijke zelfmisleiding is angstaanjagend, maar ook noodzakelijk voor het bewaren van de geestelijke gezondheid. ‘Normale mensen’ hebben een te rooskleurig beeld van zichzelf en de wereld om hen heen. ‘Als de positieve illusies te gek worden, zullen onze vrienden en geliefden ons met beide benen terug op de grond plaatsen. We hebben daardoor af en toe een time-out van onze positieve illusies en bewaren zo voldoende contact met de realiteit.

Dit mechanisme werkt echter niet bij de machtigsten op aarde. Nietzsche stipte dit aan toen hij beweerde dat de machtigen altijd liegen. Absolute power, corrupts absolutely. Bij absolute macht durft niemand nog corrigerend op te treden en dan gaan de illusies met iemand op de loop. Hitler schepte er vaak over op dat hij kon liegen zonder betrapt te worden, en ging zijn eigen verhalen op den duur zelf geloven. Hij raakte ervan overtuigd dat hij onoverwinnelijk was en deze overtuiging zou uiteindelijk zijn ondergang inluiden.’

Eerlijkheid als ideaal

Top tien van de minst gewaardeerde eigenschappen

ingemeen

moordlustig

corrupt

aartsgierig

onmenselijk

sadistisch

wreedaardig

achterbaks

fascistisch

gemeen

Top tien van hoogst gewaardeerde eigenschappen

oprecht

eerlijk

gelukkig

integer

rechtvaardig

karaktervol

briljant

sympathiek

liefdevol

betrouwbaar

In het kader van onderzoek naar de persoonlijkheid hebben Nederlanders hun waardering voor 1203 persoonlijkheidseigenschappen uitgedrukt in een cijfer. De bovengenoemde eigenschappen kwamen daarbij als slechtste en als beste uit de bus.

(Bron: Doddema-Winsemius, M. & B. de Raad (1997) Idioticon van de persoonlijkheid; Het karakteristieke vocabulaire van het spreken over mensen. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds)

Misleiding