Lastige types herkennen (en aanpakken) met de Roos van Leary

Je kunt je wild ergeren aan die zeurende vriendin, bazige moeder of botte baas. Maar je kunt ook eens proberen zelf anders te reageren op hun gedrag. Want de kans is groot, zegt trainer Bert van Dijk, dat de sfeer dan een stuk verbetert.

Zo pak je ze aan

‘Welke lastige types maken u het leven zuur?’, was onlangs de vraag op de Facebookpagina van Psychologie Magazine. In luttele minuten stroomden de reacties binnen. Een breed spectrum aan irritante types passeerde de revue. We ergeren ons aan betweters, aanstellers en opportunisten. Aan zeurders, horken en zwartkijkers; haantjes, hokjesdenkers en klagers.

Trainer Bert van Dijk is bij uitstek degene die weet hoe je met dit soort irritante types moet omgaan. Hij geeft er al meer dan twintig jaar cursussen over. Wat zijn de types waarover zijn cursisten zich het vaakst opwinden? Van Dijk: ‘De mkz’ers: mopperaars, klagers en zeurders. En types die moeilijk te peilen zijn worden ook door veel mensen lastig gevonden.’

Op het gebied van werk merkt Van Dijk dat werknemers vaak klagen over dominante en botte bazen, en dat degenen die aan het roer staan juist last hebben van medewerkers met te weinig initiatief. En precies dáár, zegt hij, zit de crux: er zijn twee mensen nodig om een knellend patroon in stand te houden.

‘Wat er vaak aan de hand is, is dat zo’n leidinggevende denkt: íémand moet het doen, dus ik doe het zelf wel,’ zegt Van Dijk. ‘Maar zo ontneemt hij of zij anderen de mogelijkheid om iets te doen. Het komt ook veel voor dat een leidinggevende zó dominant is dat de medewerkers doodsbang zijn om fouten te maken.’ Een leidinggevende die wil dat werknemers meer initiatieven tonen, doet er dus slim aan om zich wat minder dominant op te stellen. Te vragen wat de plannen van de ander zijn, in plaats van zelf het voortouw te nemen. En heb je als werknemer last van een te dominante leidinggevende, dan kan het helpen om niet direct in de onderdanige rol te schieten, maar je eigen ideeën helder en duidelijk over het voetlicht te brengen.

Altijd een wisselwerking

Dat je eigen gedrag automatisch een bepaalde reactie bij de ander oproept, is ook het uitgangspunt van een bekend psychologisch communicatiemodel: de Roos van Leary. Dit model, ook wel de interactiecirkel genoemd, werd halverwege vorige eeuw ontwikkeld door een onderzoeksgroep onder leiding van Harvard-psycholoog Timothy Leary. Van Dijk en zijn team hebben het doorontwikkeld en zien het als belangrijkste wapen in de strijd tegen lastig gedrag in alle mogelijke relaties.

De Roos van Leary is een soort kompas met twee assen: de dominantie-as (dominant gedrag versus niet-dominant gedrag) en de nabijheidsas (ik-gericht versus wij-gericht gedrag). Door die assen te combineren – op de volgende pagina staat een toelichting – ontstaan er uiteindelijk acht verschillende soorten gedrag. Van Dijk maakte op basis hiervan een indeling met acht lastige types: van de Opstandige, die zich kan ontpoppen tot de eeuwige ‘ja, maar’-zegger, tot de Bepaler, die geen tegenspraak duldt (zie kader onderaan).

De Roos van Leary gaat er dus van uit dat lastig gedrag altijd ontstaat in een wisselwerking tussen twee personen. Het gedrag van de een roept een bepaalde reactie bij de ander op, en als dat wederzijdse effect maar heftig genoeg is, hebben ze samen een probleem.

Grenzen stellen

Wie zich daarvan bewust wordt, kan zelf ander gedrag inzetten om de interactie met iemand die hij als lastig ervaart te veranderen. Anders gezegd: we kunnen anderen ‘ont-lastigen’ door ons eigen gedrag te veranderen.

Het is voor veel mensen een openbaring dat ze hun eigen gedrag kunnen aanpassen om een relatie soepeler te laten verlopen. Van Dijk: ‘We hebben vaak de neiging om de schuld bij anderen te leggen. Nou is dat soms ook wel terecht, maar zelfs dan wil dat niet zeggen dat je zelf geen aandeel in die situatie hebt. Als de buurman bijvoorbeeld heel bot doet tegen mij, is hij daar natuurlijk verantwoordelijk voor, maar ik kan wel grenzen stellen. Als ik dat niet doe, houd ik het gedrag in stand. Sterker nog: meestal wordt het dan erger.’

De meeste mensen zijn wel te bewegen tot ander gedrag, zegt Van Dijk. Al gaat dat meestal niet in één keer. ‘Er is soms wel wat volharding nodig. Maar eigenlijk zijn alleen mensen met een persoonlijkheidsstoornis niet te “ont-lastigen”.’

Overigens: wat voor de een een lastig type is, hoeft dat voor de ander niet te zijn, benadrukt Van Dijk. ‘De een vindt iemand die met alle winden meewaait heel irritant, terwijl de ander zo iemand juist wel makkelijk vindt.’ Soms is er wél overeenstemming. ‘Het is natuurlijk niet zo dat lastige types helemaal niet bestaan. Soms heeft iedereen precies hetzelfde beeld van een bepaalde persoon.’
Als voorbeeld noemt hij Pierre, leidinggevende bij een groot Nederlands bedrijf. ‘Tijdens de trainingen had iedereen het over hem. Toen hij later binnenkwam wist ik direct: dat is hem. Hij had een heel grote mond en riep bij anderen veel teruggetrokken gedrag op. Een van zijn medewerksters vertelde zelfs huilend over hem. Ze durfde nauwelijks iets tegen hem te zeggen, want hij blies alles van tafel.’

Van Dijk leerde de medewerkster daarom om zelf meer leidend gedrag in te zetten. Bijvoorbeeld door te zeggen: ‘Luister Pierre, ik weet dat je veel verstand van zaken hebt, maar hier heb ik goed over nagedacht en dit wil ik met je doorspreken.’ Weliswaar verliet ze het bedrijf uiteindelijk alsnog omdat ze werken voor hem lastig bleef vinden, maar tot die tijd had haar gedragsverandering wél effect. Van Dijk: ‘Pierre zei later een keer tegen me: “Die kleine weet toch meer dan ik dacht.”’

auteur

Marloes Zevenhuizen

Mensen inwijden in de wondere wereld van de psychologie – niets vind ik leuker dan dat. En waar kan dat beter dan bij Psychologie Magazine?

» profiel van Marloes Zevenhuizen

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Daarom werd ik coach: ‘Ik krijg echt energie van coachen...

Nicole Smeenk (40) werkte vijf jaar geleden in de marketing en wist nog helemaal niet dat ze coach w...
Lees verder
Artikel

Daarom werd ik coach: ‘Ik krijg echt energie van coachen...

Nicole Smeenk (40) werkte vijf jaar geleden in de marketing en wist nog helemaal niet dat ze coach w...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Recensie

Motivatie van Dan Ariely – 3 redenen om dit boek te le...

3 redenen om dit boek te lezen.
Lees verder
Recensie

Motivatie van Dan Ariely – 3 redenen om dit boek te le...

3 redenen om dit boek te lezen.
Lees verder
Artikel

Bij de coach: ‘Wat was je passie toen je 10 was?’

Door de juiste vragen te stellen, helpt een coach cliënten verder in hun ontwikkeling. In deze afle...
Lees verder
Artikel

Ik heb een gewéldig verhaal

Redacteur Anne Pek volgt een cursus charismacoaching
Lees verder
Artikel

Hoe criminele verslaafden coaching krijgen

Criminele verslaafden moeten coaching krijgen, onderdak en een opleiding, vinden ze bij het Haagse s...
Lees verder
Artikel

‘Er mag best meer tegen mij geslijmd worden!’

Roos Vonk is gespecialiseerd in eerste indrukken. Ze werd anderhalf jaar geleden benoemd tot hoogler...
Lees verder
Artikel

Bij de coach: Annet blijft maar jobhoppen, zonder succes

Door de juiste vragen te stellen, helpt een coach cliënten verder in hun ontwikkeling. In deze afle...
Lees verder
Artikel

‘Waar krijg je later spijt van?’

Niet door antwoorden te geven, maar door de juiste vragen te stellen helpt een coach cliënten verde...
Lees verder