Uw partner verbreekt de relatie. Tijdens het sporten loopt u een chronische blessure op. Uw liefste zusje besluit te emigreren naar de andere kant van de wereld. Hoe ongelukkig zult u zich voelen als een van deze dingen u overkomt? Waarschijnlijk minder ongelukkig dan u op dit moment denkt, zegt psycholoog Daniel Gilbert van Harvard University. We zijn namelijk niet zo goed in wat hij ‘emotioneel tijdreizen’ noemt: voorspellen hoe we ons in de toekomst zullen voelen.

Training

Van single
naar samen

  • Leer wat je valkuilen zijn in de liefde
  • Ontdek welk relatietype je bent
  • Kom erachter wat voor partner bij je past
bekijk de training
Nu maar
€ 67,50

Het is niet zo dat we ons in de grote dingen vergissen, meent Gilbert. We weten heel goed dat we ongelukkiger worden van een verbroken liefdesrelatie dan van een wortelkanaalbehandeling. Wel overschatten we systematisch hoe lang we ons ergens rot over voelen en hoe intens onze gevoelens zullen zijn. Deze vertekening noemen psychologen ook wel de impact bias. De impact bias is onderzocht door mensen te vragen hoe ongelukkig ze zich zouden voelen als hun favoriete presidentskandidaat verloor, als een zwangerschapstest niet uitpakte zoals ze hadden verwacht, als ze beledigd werden, als hun relatie uitging, als ze voor hun rijexamen zakten… Vervolgens keken onderzoekers hoe slecht mensen zich wérkelijk voelden na zo’n nare gebeurtenis. Keer op keer bleek: het is wel

erg, maar niet zo erg als ze voorspelden.

Ook Gilbert ondervond de impact bias aan den lijve. Hij laat per e-mail weten: ‘Jaren geleden lag ik in scheiding, stierf mijn mentor, stopte mijn zoon met school en sprak mijn beste vriend niet meer met me. Als je me had gevraagd te voorspellen hoe ik me daarover zou voelen, had ik gezegd dat ik een gebroken man zou zijn. Maar dat was niet zo. Hoewel het erg was, voelde ik me vaak prima.’

Het leven gaat door

Er zijn verschillende redenen waarom we de impact van negatieve gebeurtenissen overschatten. Als we bijvoorbeeld proberen te voorspellen hoe we ons voelen nadat we, zeg, ontslagen worden, kleurt die specifieke gebeurtenis onze voorspelling te sterk. We zien in onze glazen bol alleen maar hoe akelig we ons voelen als we thuis op de bank zitten en sollicitatiebrief na sollicitatiebrief op de post doen. Maar ook als je zonder werk zit, zijn er andere zaken die je gedachten en gevoelens beïnvloeden. Je gaat naar een feestje, je maakt een lange strandwandeling met je geliefde, de poes krijgt jongen…

Dit soort alledaagse gebeurtenissen nemen we bij onze toekomstvoorspelling echter niet mee. Deze neiging is volgens Gilbert en zijn collega’s gedeeltelijk te ondervangen. Ze vroegen studenten hoe ongelukkig ze zouden zijn als hun favoriete footballteam verloor. De helft van de groep moest ook invullen hoe lang ze in de toekomst dachten bezig te zijn met bepaalde activiteiten, zoals tijd doorbrengen met vrienden, eten en studeren. De andere helft deed dit niet. Wat bleek? De studenten die stilstonden bij de andere zaken waarmee ze zich zouden bezighouden, waren betere voorspellers. Dus als je jezelf er simpelweg aan herinnert dat het leven ook na die nare gebeurtenis gevuld is met andere zaken, zul je minder snel overschatten hoe akelig je je zult voelen.

Beschermend denken

Daarnaast houden we, als we de impact van narigheid inschatten, geen rekening met wat Gilbert en Timothy Wilson van de University of Virginia ons ‘psychologische immuunsysteem’ noemen. Zoals ons lichamelijke immuunsysteem een griepje te lijf gaat, bestrijdt het psychologische immuunsysteem zaken die ons psychologische welzijn bedreigen.

Op de website edge.org geeft Gilbert een voorbeeld van hoe dit in zijn werk gaat. ‘We zijn niet meteen blij als onze vrouw er met een andere vent vandoor gaat, maar al snel beseffen de meesten van ons dat onze ex “nooit echt bij ons heeft gepast” of dat we “eigenlijk niet zoveel gemeen hadden”. En als we eenmaal ontdekken hoe verkeerd onze ex eigenlijk voor ons was, is haar vertrek veranderd van een trauma in een geschenk.’

Het gaat er volgens Gilbert niet om of de redenering dat je ex toch al niet bij je paste, klopt of niet. ‘Wat ertoe doet, is dat we er goed in zijn dit soort dingen te bedenken op momenten dat we het nodig hebben.’ Dit gaat overigens onbewust. ‘Ze wordt gewoon steeds onaantrekkelijker voor ons, zonder dat we doorhebben dat we hier zelf voor zorgen.’ Omdat we niet beseffen dat we over een psychologisch immuunsysteem beschikken, onderschatten we hoe veerkrachtig we zijn als ons iets naars overkomt.

Hoe onbewust het psychologische immuunsysteem werkt, blijkt ook uit onderzoek van de Amerikaanse Jason Riis en zijn collega’s. Zij onderzochten het geluksniveau van gezonde mensen en nierpatiënten. Hieruit bleek dat niet alleen gezonde mensen denken dat het hebben van een nierziekte leidt tot een veel miserabeler leven; ook de patiënten zelf vermoedden dat ze gezond een stuk gelukkiger zouden zijn geweest. Opvallend was echter dat de geluksniveaus van gezonde mensen en nierpatiënten nauwelijks verschilden. Ze hadden zich zonder het zelf te beseffen aan hun situatie aangepast.

Andermans ervaring

Wie wil weten wat de impact van een nare gebeurtenis is, kan volgens Gilbert het beste kijken naar mensen die in een soortgelijke situatie terecht zijn gekomen. Als je wilt weten hoe je je na een echtscheiding voelt, kun je dus beter kijken naar die vriendin die ook gescheiden is dan dat je probeert om jezelf in die situatie voor te stellen.

Toch doen we dit maar zelden, laat onderzoek van Gilbert zien. Hij vroeg mensen zich in te leven in het volgende scenario: ‘U gaat op vakantie naar een tropisch eiland. De reis wordt aangeboden voor een goede prijs en u moet beslissen of u erheen wilt of niet. Om u te helpen beslissen, mag u kiezen uit een informatiefolder over het hotel en de activiteiten op het eiland, óf u hoort van een willekeurig gekozen reiziger hoe hij dezelfde trip vond. Wat zou u kiezen?’

Volgens Gilbert kiezen bijna alle proefpersonen voor de brochure. ‘Want wie wil er nu weten wat een vreemde ervan vond als je zélf kunt oordelen door een folder te bestuderen? Maar als iemand anders het eiland leuk vindt, is de kans aanwezig dat jij het ook leuk vindt. Je staat dan niet bloot aan de fouten van je eigen voorspelling.’

Waarom we dan toch voor de folder kiezen? Volgens Gilbert geloven we zo sterk dat we uniek zijn, dat we ons niet kunnen voor­stellen dat de ervaring van een ander gelijkstaat aan de onze.

Onnodige angst

De vraag is of het wenselijk is om onze emoties beter te leren voorspellen. Gilbert en Wilson opperen in een onderzoeksartikel dat het wellicht een functie heeft dat we de impact van vervelende gebeurtenissen overschatten. ‘Misschien dient het als motivator, zodat mensen extra hard werken om narigheid te vermijden.’ Toch zien de onderzoekers vooral nadelen in onze neiging tot overschatten: ‘Het zorgt voor onnodige angst over de toekomst.’

Bovendien nemen mensen beslissingen op basis van hoe ze zich dénken te gaan voelen. Wie zijn relatie niet durft te beëindigen omdat hij bang is zich heel lang rot te voelen na de breuk, blijft wellicht te lang hangen in een ongelukkige relatie. Gilbert en Wilson: ‘Mensen met een darmziekte die onderschatten hoe snel ze zich zullen aanpassen aan een stoma, nemen mogelijk niet de optimale beslissing voor hun behandeling.’

Het is dus goed om te beseffen dat we met de meeste nare dingen kunnen leren leven. Of, zoals onderzoeker Jason Riis en zijn collega’s het verwoorden: ‘Er zijn zonder twijfel bepaalde omstandigheden waaraan mensen zich niet kunnen aanpassen. Maar mensen overschatten het aantal gebeurtenissen waarvoor dit geldt. Voor de meesten van ons is er veel meer nodig dan we denken om ons permanent ongelukkig te maken.’

‘Mijn droombeeld viel in duigen’

Jill Bickes (27): ‘Een paar jaar geleden raakte ik in korte tijd alles kwijt: mijn vriend, mijn baan en mijn huis. Ik woonde op dat moment net een jaar samen in een prachtige wijk in Rotterdam. In de buurt had ik een goede baan als ouderenadviseur gevonden. Op het oog leek het perfect, maar al snel bleek dat mijn vriend en ik hele andere ideeën hadden over het samenwonen. Hij wilde vrijheid en blijheid, was zijn wilde haren nog niet kwijt. Ik wilde het serieus aanpakken.

Ook in mijn nieuwe baan ging het niet lekker. Zo moest ik leidinggeven aan vrijwilligers, iets waarmee ik geen ervaring had. Na een jaar van ruzies en stress ging het niet meer. Ik was ziek en opgebrand. Ik verbrak de achtjarige relatie met mijn vriend: een ontzettend moeilijke beslissing. Een paar maanden later zegde ik ook mijn baan op in overleg met de arbo-arts. Om bij te komen ben ik uit Rotterdam vertrokken en weer bij mijn familie gaan wonen. Mijn wereld stond op zijn kop, mijn droombeeld viel in duigen. Ik stond plotseling met lege handen en was voor mijn gevoel terug bij af.

Mijn zelfvertrouwen liep een flinke deuk op: ik had het vertrouwen verloren dat het weer goed kon komen met mij. Die angst bleek gelukkig ongegrond. Met steun van familie en vrienden ben ik weer opgekrabbeld. Ik begon te beseffen dat mijn vriend en ik gewoon te verschillend waren. Nu woon ik op kamers in Haarlem, heb ik een andere baan en een nieuwe vriend met wie ik gelukkig ben. Het heeft even geduurd voordat ik me beter voelde, maar ik had deze ervaring niet willen missen. Het leven dat ik nu heb, past tien keer beter bij mij dan het leven dat ik eerst leidde. Ik streef niet meer naar het perfecte plaatje. Ook weet ik nu dat als me iets naars overkomt, dat niet het einde van de wereld is.’

Hoe minder te kiezen, hoe beter

Als u een duur kledingstuk koopt, doet u dat waarschijnlijk het liefst in een winkel waar u de kleding kunt ruilen. En maar weinig mensen zouden het afslaan als ze het aanbod kregen om een nieuwe baan eerst een paar maanden uit te proberen alvorens de oude baan op te zeggen. Aan deze ‘veilige’ keuzes zit echter wel een risico. Want als een beslissing valt terug te draaien, werkt ons psychologische immuunsysteem – dat bedoeld is om ons geestelijke welzijn te beschermen – minder hard om het beste van de situatie te maken. Zo bleek uit een experiment waarbij mensen tussen verschillende posters mochten kiezen, dat degenen die hun poster niet mochten ruilen een stuk tevredener waren met hun keuze. Koop die dure jurk dus liever in een winkel waar terugbrengen niet mogelijk is.

psychologiemagazine.nl

Lukt het toch niet om uw leven weer op de rails te krijgen? Leg het voor aan Arnold van Emmerik, trauma-expert. Alleen voor plusabonnees.

Meer lezen

– www.edge.org/3rd_culture/gilbert03/gilbert_index.html

– Stuiten op geluk, Daniel Gilbert, uitgeverij Bert Bakker, € 19,95 (2006)