Het mes-in-je-rug-gevoel psychologisch verklaard

Bedonderd. Bedrogen. In de steek gelaten. En je dacht nog wel dat je die ander kon vertrouwen. Waarom raakt verraad ons zo diep in de ziel?

Stel: je wordt ergens vals van beschuldigd. Een van je beste vrienden weet dat je onschuldig bent omdat hij erbij was. Maar hij houdt zijn mond en neemt het niet voor je op omdat hij er ‘liever niet in betrokken’ wil worden. Hoe zou je je voelen?

Dit waargebeurde voorbeeld is een typisch staaltje van verraad, zegt de gerenommeerde Canadese psycholoog Stanley Rachman, en zoiets kan verregaande psychologische gevolgen hebben. Rachman publiceerde onlangs een psychologische analyse van verraad waarin hij een aantal mensen beschrijft die bij hem aanklopten voor therapie. Een van hen is een 28-jarige man die de zojuist beschreven situatie meemaakte. ‘Het was al maanden na het juridische geschil en de beschuldiging was allang ingetrokken,’ schrijft Rachman. ‘De man zocht hulp omdat hij nog steeds gestrest was en voortdurend moest denken aan het verraad van zijn vriend. Hij kon zich niet concentreren op andere dingen, hij had een verstoorde slaap en was licht depressief.’

Waarom kan verraad ons zo verontrusten en zoveel pijn doen? En wat ís verraad precies?

Rachman omschrijft het als het gevoel dat je beschadigd bent door bewuste acties of het uitblijven van acties van een persoon die je vertrouwde en die je

zag als een loyale vriend, familielid, partner of collega. ‘De breuk in het vertrouwen is meestal onomkeerbaar’, schrijft hij in zijn analyse. ‘De band die er ooit was heeft plaatsgemaakt voor een muur, en die muur blijft vaak voor altijd.’

De meest voorkomende soorten verraad zijn volgens de Canadese psycholoog te verdelen in 5 categorieën: schadelijke onthullingen van vertrouwelijke informatie, disloyaliteit, ontrouw, oneerlijkheid, en het uitblijven van verwachte hulp op belangrijke of moeilijke momenten. De gevolgen zijn heftig: schok, ongeloof, verdriet, een beschadigd zelfvertrouwen, zelftwijfel, voortdurend piekeren over het voorval, woede, en gevoelens van wraak. Het mes-in-je-rug-gevoel is vaak langdurig, soms zelfs permanent aanwezig. In ernstige gevallen, schrijft Rachman, leidt verraad tot symptomen van posttraumatische stressstoornis, depressie, angst- en dwangstoornissen.

Verraad kan eigenlijk alleen maar voorkomen in relaties die stabiel leken. Het is zo verwoestend omdat het een betekenisvolle relatie verstoort waarin mensen emotioneel of materieel hebben geïnvesteerd, zeggen de Amerikaanse psychologen Warren Jones en Marscha Burdette. De ene partij handelt in zijn eigen belang, ten koste van de belangen van de andere partij. Dat geeft het signaal dat de verrader weinig geeft om de relatie. En dat is uiterst pijnlijk. Het slachtoffer dacht immers dat de ander dat wél deed.

De sleutel tot het gevoel verraden te zijn, zo stellen Jones en Burdette, ligt in onze verwachtingen die we hebben over vriendschappen en relaties, en in ons vertrouwen dat de ander deze verwachtingen deelt of op zijn minst respecteert. We kunnen ons alleen verraden voelen als onze verwachtingen over onze relaties niet worden waargemaakt.

Onbewuste eerlijkheidsnorm

Veel van deze verwachtingen zijn haast universeel. Wetenschappers zeggen dat bijna iedereen een onbewuste eerlijkheidsnorm in zijn hoofd heeft: een diepgeworteld gevoel over wat hoort en wat niet hoort in een relatie. Of het nou om een liefdesrelatie, een bloedverwantschap, een vriendschap of een zakelijke relatie gaat. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat niet alleen mensen deze onbewuste normen hanteren, maar dat ook sociale dieren, zoals sommige vogels en apen, dat doen.

Situaties waarin we ons verraden voelen, schaden onze ‘eerlijkheidsnorm’, zeggen de Amerikaanse marketingonderzoekers Yani Gregoire en Robert Fisher. En dat gebeurt ook geregeld in de relatie tussen consumenten en bedrijven. Wordt iemands eerlijkheidsnorm overschreden, dan leidt dat bij diegene tot verontwaardiging, en de grote behoefte de rechtvaardigheid op een of andere manier te herstellen. Dat bleek bijvoorbeeld uit een studie van Gregoire en Fisher onder vliegtuigpassagiers. Reizigers die zich oneerlijk behandeld en verraden voelden door een luchtvaartmaatschappij hadden sterk de neiging te klagen, eisen te stellen en wraak te nemen door negatieve verhalen rond te vertellen; meer dan reizigers die ‘slechts’ ontevreden of boos waren over slechte service.

Een rekening van je ouders

Verraad kan in elke soort relatie ontstaan wanneer een van beide partijen de impliciete verwachtingen van de ander schendt of zich op een of andere manier niet aan de ongeschreven regels houdt. Dat verwachtingen uiteen kunnen lopen, en ongeschreven regels door twee partijen heel verschillend kunnen worden ervaren, blijkt wel uit een bizar voorbeeld uit een Amerikaans wetenschappelijk artikel. Een man ging trouwen met een vrouw die zijn ouders niet goedkeurden. Hij voelde zich erg verraden door hun reactie: ze stuurden hem een gepeperde en gespecificeerde rekening voor ‘de kosten van zijn opvoeding’.

Je ouders terugbetalen voor luiers, rompertjes en achttien jaar kost en inwoning? Dát stond niet in de ‘Honderd ongeschreven regels over de relatie tussen ouder en kind’, die de man in zijn hoofd had. Maar wellicht voelden zijn ouders zich wel vreselijk verraden door hem: hij had hun impliciete verwachting ‘Onze zoon – of: elke zoon – hoort rekening te houden met de gevoelens van zijn ouders’ niet waargemaakt.

Ook op het werk komt verraad voor. Van een aantal Amerikaanse mannen die werden ondervraagd door Jones en Burdette bleek 19 procent weleens te zijn verraden door een collega of zakenrelatie. Naast het zakelijke contract is er namelijk ook altijd een impliciet psychologisch contract: verwachtingen over eerlijke procedures, respectvolle omgang met elkaar en loyaliteit. Een lezer schrijft na een oproep op psychologiemagazine.nl: ‘Na jarenlange goede samenwerking met een bedrijf waarin ik vrijwel iedereen persoonlijk kende, zeiden ze dat ze geen geld meer hadden voor mijn product. Dat vond ik vreselijk teleurstellend, maar ik voelde me pas echt verraden toen ze een week later met een ander in zee gingen die eenzelfde soort product aanbood.’ Dat het zakelijke contract wordt verbroken is nog tot daaraan toe, maar de schending van het psychologische contract – dat kan razende woede veroorzaken.

De woede die een verraden gevoel bij ons oproept, is in feite de drijvende kracht om het onrecht te willen compenseren. De relatie te herstellen in een voor je gevoel eerlijke balans. Het maakt dat je de ander wilt straffen, wilt dwingen om toch tegemoet te komen aan jouw eisen of gevoelens.

De meeste mensen zullen na een ervaring met verraad de band met de verrader verbreken, of de ander in elk geval niet (snel) meer vertrouwen. Maar sommigen lijken er ook nog eens extra kwetsbaar door te worden voor nieuw verraad: mensen die in hun jeugd ernstig verraden zijn.

Verraadblindheid

Uit onderzoek is in het verleden al gebleken dat kinderen die bijvoorbeeld misbruikt zijn door een ouder, of waarvan de moeder niet ingreep bij misbruik of huiselijk geweld, als volwassene weliswaar meer wantrouwend zijn, maar tegelijkertijd wel vaker worden bedrogen door partners. Wellicht lijden deze mensen aan wat psychologen ‘verraadblindheid’ noemen: de neiging om verraad te negeren en relaties in stand te houden ondanks signalen van ontrouw.

Onderzoeker Robyn Gobin van de universiteit van Oregon promoveerde afgelopen jaar op een onderzoek naar verraadblindheid. Ze liet proefpersonen een vertrouwensspel op de computer spelen waarin ze moesten kiezen: vertrouwden ze een ander hun geld toe of niet? Proefpersonen kregen voor hun deelname tien dollar, waarvan ze zelf mochten kiezen hoeveel ze aan een onzichtbare medespeler gaven. Dat bedrag van de medespeler werd vervolgens verdrievoudigd en de medespeler was vrij om die winst weer te delen met de proefpersoon. Vertrouwden ze erop dat de ander de winst weer eerlijk met hen zou delen en gaven ze hem dus een groot deel van hun geld, of wantrouwden ze hem en hielden ze hun eigen tien dollar?

Wat Gobin de deelnemers niet vertelde was dat de ‘medespeler’ in werkelijkheid niet bestond en dat een computer standaard slechts één dollar teruggaf, ongeacht het bedrag dat de proefpersoon hem had toevertrouwd. Uit de experimenten van Gobin bleek dat gezonde proefpersonen na een slechte ervaring hun les leerden en zich terugtrokken; maar mensen die ernstig verraad hadden meegemaakt in hun jeugd waren ondanks het verraad van de ‘medespeler’ geneigd nóg een spelletje met hem te spelen.

Als liefde omslaat in haat

Hoe sterker de relatie tussen twee mensen, zo voorspelt psycholoog Stanley Rachman, des te sterker is de ervaring van verraad als de eerlijkheidsnormen worden overtreden. Daarom kan verraad in de liefde leiden tot de sterkste wraak- en haatgevoelens. Ook marketingonderzoekers Gregoire en Fisher ontdekten dat juist de mensen die zich het meest betrokken voelden bij een bedrijf zich meer verraden voelden als hun onrecht was aangedaan. Groot vertrouwen in hun werkgever, grote tevredenheid met de relatie en een sterke verbintenis en loyaliteit aan het bedrijf leidden gek genoeg niet tot meer vergevingsgezindheid. Juist die werknemers waren meer geneigd wraak te nemen op hun werkgever als ze zich beetgenomen voelden.

De onderzoekers noemen dit het ‘liefde wordt haat’-effect. Hoe extreem dat kan uitpakken, bleek toen de ooit zo trouwe Starbucks-klant Jeremy Dorosin een slechte ervaring had met de service na aankoop van een defecte Starbucks-espressomachine. Hij plaatste een aantal kritische advertenties in The Wall Street Journal, deed zijn beklag in interviews op televisie, maakte een website en schreef een boek over zijn slechte ervaringen – allemaal om Starbucks terug te pakken.

Juist de mensen die we het meest vertrouwen, kunnen ons vertrouwen ook het meest beschadigen. Hoe intiemer de relatie en hoe groter het vertrouwen, des te pijnlijker zal het zijn wanneer de ander iets doet waaruit blijkt dat hij weinig zorg heeft voor die intimiteit en dat vertrouwen. Daarom doen ontrouw, leugens en gebrek aan loyaliteit het meeste pijn in de liefde, en al even pijnlijk is het wanneer een ouder het vertrouwen van zijn kind beschaamt. ‘Als degenen van wie we afhankelijk zijn voor steun en liefde ons verraden, dan voelt dat alsof je in je hart wordt geraakt,’ schrijft Rachman. ‘Het kan gevoelens veroorzaken van onveiligheid, verlatenheid en eenzaamheid.’ En hoe sterker ons gevoel van verraad is, des te sterker is ook de behoefte om het onrecht te herstellen.

Dit artikel verscheen eerder in Psychologie Magazine.

auteur

Dagmar van der Neut

Nieuwsgierigheid is een van mijn belangrijkste drijfveren. Ik wil snappen hoe dingen werken. Hoe kan het dat…? Hoe zit het in elkaar? Waarom?

» profiel van Dagmar van der Neut

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Gevangen in een relatie

Het onbehaaglijke gevoel bekroop hen dat dit niet was wat ze wilden in de liefde. En op een dag brak...
Lees verder
Artikel

Gevangen in een relatie

Het onbehaaglijke gevoel bekroop hen dat dit niet was wat ze wilden in de liefde. En op een dag brak...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Artikel

Leven met hoogsensitiviteit #nofilter

Flauwekul en aanstellerij. Of in het beste geval: een modeterm. Dat is wat vaak gezegd wordt over ho...
Lees verder
Artikel

Leven met hoogsensitiviteit #nofilter

Flauwekul en aanstellerij. Of in het beste geval: een modeterm. Dat is wat vaak gezegd wordt over ho...
Lees verder
Artikel

Vijftigers willen scoren

Bedonderd. Bedrogen. In de steek gelaten. En je dacht nog wel dat je die ander kon vertrouwen. Waaro...
Lees verder
Artikel

Het ene overspel is het andere niet

Wat zou u erger vinden: als uw partner vreemdging met een man of met een vrouw?
Lees verder
Kort

Veel geluid, geen orgasme

Waarom maakt u geluid tijdens het vrijen?
Lees verder
Artikel

Zo word je onweerstaanbaar

Hoe word je een echte mensenmagneet? En krijg je voor elkaar dat juist die ene man of vrouw zich aan...
Lees verder
Artikel

Treinmuziek

Bedonderd. Bedrogen. In de steek gelaten. En je dacht nog wel dat je die ander kon vertrouwen. Waaro...
Lees verder
Artikel

Gezellige zinnetjes boeien niet

Natalie Hanssen volgt een workshop Familieverhalen schrijven
Lees verder