Sissi! Wie kent de film niet? In dit kitscherige kunstwerk uit 1955 speelt Romy Schneider de rol van prinses Elizabeth, kortweg Sissi, die trouwt met keizer Franz Joseph. Natuurlijk zijn er tal van obstakels op hun weg naar dat huwelijk, anders heb je geen verhaal, maar aan het einde krijgen prinses en keizer elkaar toch. De film eindigt met een zegetocht over de Donau, waarbij het bruidspaar wordt toegejuicht door duizenden uitzinnige onderdanen langs de oevers.
De film markeert een verandering in het denken over het huwelijk die doorwerkt tot aan de dag van vandaag. Eeuwenlang was trouwen een kwestie van gezamenlijke rechten en plichten, die worden opgesomd in de huwelijksgelofte: voor elkaar zorgen in voor- en tegenspoed, samen zijn tot de dood ons scheidt. Daarvoor in de plaats is een romantisch ideaal gekomen, het sprookjeshuwelijk.
Hoe Sissi nog steeds ‘leeft’ zien we in de oude stad van Wenen, waar voor de ingang van paleis Hofburg een lange rij toeristen staat te wachten om zich in het daar gevestigde Sissi Museum te vergapen aan De Jurk en aan De Kroon die Sissi droeg. Maar het gaat ze natuurlijk vooral om het sprookje, om de heerlijke romantiek.
Het romantische liefdesideaal, waarbij twee partners elkaar op jonge leeftijd ontmoeten en de rest van hun leven bij elkaar blijven zonder ooit nog naar een ander te kijken, zien we tegenwoordig weerspiegeld in bijna alle populaire films, romans en liedjes. Maar weinig mensen beseffen dat juist die nadruk op romantische vervulling leidt tot uitholling van langdurige relaties.

"Juist onze hang naar romantiek leidt tot uitholling van relaties."

-

Zelfexpressie

En langdurige relaties staan al zo onder druk. In The transformation of intimacy betoogt de Britse socioloog Anthony Giddens dat we sinds de Tweede Wereldoorlog in het denken over relaties steeds minder de nadruk zijn gaan leggen op voortplanting en economische stabiliteit, en in plaats daarvan onze focus zijn gaan verleggen naar gelijkheid tussen partners en naar wederzijdse bevrediging van seksuele en emotionele behoeften. In wat hij de ‘zuivere relatie’ noemt, draait alles om de liefdevolle verbinding met een ander, maar deze mag het ontplooien van individuele kwaliteiten en het bereiken van persoonlijke doelen niet in de weg staan.
Giddens’ gelijk zie ik dagelijks in mijn praktijk. De verwachtingen die mijn cliënten hebben van hun partners zijn torenhoog en mijlen breed: naast eeuwigdurende trouw en romantiek willen ze ook dat hun geliefde ze helpt bij het realiseren van een mooie carrière en een rijk sociaal leven. Terwijl ze hard aan het werk zijn of veel reizen, moeten hun partners netjes hun deel van het geld blijven inbrengen en hun taken in het huishouden doen. En de kinderen opvoeden, zodat mijn cliënten ongehinderd de allerindividueelste expressie van hun allerindividueelste zelf kunnen beleven. Daar komt nog bij dat mensen tegenwoordig fun willen hebben. Naar festivals gaan, spannende vakanties beleven, experimenteren met drugs of met seks. Hun partners moeten daarom ook leuk zijn, en spannend en avontuurlijk.

We vragen te veel van onze partners en we verwachten te veel van onze relaties. Allemaal willen we onze eigen versie van Sissi’s sprookjeshuwelijk, door te trouwen in dat idyllische dorpje in Italië, door dagenlang te feesten met de hele familie en al onze vrienden, en door het plechtig uitspreken van zelfbedachte huwelijksgeloften. Daarna leggen we ons eisenpakket op tafel, dat niet alleen te fors is, maar ook onrealistisch.

Partners van vlees en bloed

Het echte verhaal van keizerin Elizabeth kennen maar weinig mensen en dat komt in de Sissi-tentoonstelling in Wenen ook amper aan bod. Franz Joseph ontpopte zich al snel tot overspelige rokkenjager. Elizabeth moest in korte tijd drie kinderen baren die met harde hand werden opgevoed door haar schoonfamilie. Ooit was Sissi de mooiste vrouw van Oostenrijk, maar nadat ze een paar tanden verloor, verborg ze haar gezicht voorgoed achter waaiers. Ze leed aan anorexia en ze was suïcidaal.
Ook onze eigen sprookjes vallen tegen, al hebben gelukkig weinigen van ons zo’n zwaar leven als de negentiende-eeuwse keizerin. De confrontatie met onze partners, mensen van vlees en bloed die tenminste net zo feilbaar zijn als wijzelf, kan niet anders dan tegenvallen.
Misschien is de seks niet spannend. Misschien hebben onze partners minder te vertellen over politiek, voetbal, of moderne kunst dan we hadden gehoopt, of weigeren ze om een bijdrage te leveren aan het huishouden. Misschien zeuren ze als we in het weekend moeten doorwerken, in plaats van koffie te zetten en massages te geven. Misschien verdienen ze te weinig geld, of geven ze ons geld veel te gemakkelijk uit aan de verkeerde dingen.
En wat doen we dan? Teleurgesteld zoeken we ons heil bij een ander. De meeste mensen zijn namelijk wel monogaam in hun hoofd en in hun hart, maar niet in hun gedrag. Koele cijfers wijzen dit uit. In 2005 publiceerden psychiater en relatietherapeut Frank S. Pittman en zijn dochter, psycholoog Tina Pittman Wagers, het artikel Teaching fidelity (het onderwijzen van trouw). Hierin stellen ze dat 25 procent van de cliënten in relatietherapie gaat van­wege overspel. Bij 30 procent van de overige cliënten blijkt gaandeweg de therapie dat zijzelf zijn vreemdgegaan, of dat hun partner is vreemdgegaan. Uit onderzoek komt doorgaans niet zo’n hoog percentage, maar nog steeds schat men dat ontrouw voorkomt bij een kwart tot 40 procent van de vaste relaties.

En – of er nu sprake was van vreemdgaan of niet: uiteindelijk zetten we onze tegenvallende partners steeds vaker aan de kant. In de afgelopen zestig jaar is het scheidingspercentage opgelopen tot bijna 40 procent. In Nederland worden elke dag driehonderd relaties verbroken. Daar zijn we in ons land niet uniek in. Volgens cultureel antropoloog Helen Fisher, die veel onderzoek heeft gedaan naar relaties, is de standaard voor een relatie wereldwijd niet langer het huwelijk-tot-de-dood-ons-scheidt. De meeste mensen op aarde doen nu aan seriële monogamie, een opeenvolging van seksueel exclusieve partnerrelaties.
Het beeld dringt zich op van een relatiecarrousel. In plaats van tot het einde van de rit op hetzelfde paardje te blijven zitten, stappen we regelmatig uit om plaats te nemen op een ander paardje, totdat ook dat ons niet langer bevalt. Dat we met elke partner hetzelfde rondje maken lijkt ons weinig te deren. Steeds opnieuw beginnen we aan een relatie met dezelfde hoge verwachtingen, en dus met dezelfde kans op mislukking.
In Europa raakt de maatschappij, net als in Amerika, steeds meer ingesteld op zulke korte relaties. Onderzoekers noemen vooral de individualisering als oorzaak voor het veranderen van partnerrelaties. De Zweedse sociologe Catrine Andersson noemt in een recent artikel in Journal of family history globalisering en de nieuwe positie van vrouwen in de maatschappij als redenen. Andersson beschrijft hoe de Zweedse wetgeving de afgelopen honderd jaar is aangepast ten gunste van alternatieve samenlevingsvormen. Geregistreerd partnerschap, een soort huwelijk-light, maakt dat we wel de juridische en praktische voordelen van een huwelijk genieten, zoals de regeling van het erfrecht in het geval dat er kinderen komen, maar dat we gemakkelijker weer kunnen overgaan tot ontbinding van het contract dan bij een heus huwelijk.

Eisenpakket

Het romantische huwelijk, met de hoge verwachtingen die daarbij horen, is een betrekkelijk recent verschijnsel in de geschiedenis van de mensheid. En hoe romantischer we zijn gaan denken over onze relaties, hoe groter de kans is dat deze niet eeuwig zullen duren. De duurzaamheid lijdt daaronder.
Zelfs Sissi had geen sprookjeshuwelijk. Waarom eisen we dit dan wel van onszelf en van onze partners? En telkens als we teleurgesteld raken in een partner, gaan we hopen op een nog mooiere prinses of een nog knappere keizer. We worden steeds kritischer en ons eisenpakket wordt steeds groter. Zo bekort elke verbroken relatie ook de volgende.

Training

Van single
naar samen

  • Leer wat je valkuilen zijn in de liefde
  • Ontdek welk relatietype je bent
  • Kom erachter wat voor partner bij je past
bekijk de training
Nu maar
€ 67,50

Spiegel mee

Hoe ontsnap je dan aan die serie van opeenvolgende, teleurstellende relaties? Door de hoge verwachtingen van een prins(es) op een wit paard te laten varen en naar je eigen aandeel in relaties te gaan kijken.
Misschien verwacht je te veel? Namelijk de vervulling van heel je leven. Misschien stel je absurde eisen? Zoals dat je partner op alle gebieden van het leven een uitblinker moet zijn. Misschien stel je jezelf afhankelijk op, waardoor alle heil moet komen van je partner – die er dus moederziel alleen voor staat. Misschien maak je van elk wissewasje een drama, in plaats van je waardering uit te spreken over de dingen die wel goed gaan. Misschien maak je nooit complimenten en kan er nooit eens een bedankje af.
Misschien heb je nog nooit gezegd: ik houd van je.
Kritisch kijken naar je eigen aandeel in een relatie is lastig. Het vraagt een investering van tijd en aandacht. Ben je bereid om die te doen? Het is zo veel gemakkelijker om je partner overal de schuld van te geven. En het vergezicht van een sprookjeshuwelijk is zo aantrekkelijk. De lange rij voor het Sissi Museum in Wenen bewijst dat romantisch gezwijmel het vaak wint van realistische zelfbeschouwing.
Toch is dat laatste de enige manier. Gooi dus de romantische verwachtingen overboord en neem een spiegel mee in het huwelijksbootje. Een lange, vervullende relatie is alleen bereikbaar voor mensen die hun best doen om hun partner niet te kwetsen, en die respectvol en liefdevol met de ander omgaan zonder daar iets voor terug te verwachten. Seriële monogamie is het lot van hen die altijd het onderste uit de kan willen halen. Een sprookjeshuwelijk is alleen weggelegd voor mensen die niet in sprookjes geloven.

Bronnen o.a.: C. Andersson, A genealogy of serial monogamy: shifting regulations of intimacy in twentieth-century Sweden, Journal of Family History, 2015 / H.E. Fisher, Serial monogamy and clandestine adultery: evolution and consequences of the dual human reproductive strategy, Applied Evolutionary Psychology, Oxford University Press, 2012 / A. Giddens, The transformation of intimacy, Stanford University Press, 2012