Gauw nog even die brief op de post voor de laatste lichting. U rent de hoek om en botst frontaal op een wandelaar. Als u uw evenwicht heeft hervonden kijkt u de ander aan. Nu ja, u kijkt niet: u staart! Die ogen, zo diepbruin, die blonde krullen, die glimlach… Maar waarom heeft u ineens natte handpalmen en gloeiende wangen? En wat vlindert daar in uw buik rond? Bereid u maar voor op een dolle tijd: u bent met huid en haar overgeleverd aan de chemie van de liefde!

De eerste ontmoeting

Hormonen en neurotransmitters doen de vlinders in onze buik fladderen en zorgen voor een roze bril. En de persoon die dat chemische proces in gang kan zetten, zit vermoedelijk al opgeslagen in ons brein. Houdt u van donker of juist van blond haar? Verdrinkt u in donkerbruine ogen? Wilt u een zachtaardig karakter of zoekt u iemand met pit? In onze hersenschors ligt een soort ‘liefdeskaart’ die bepaalt welk type ons hart sneller doet kloppen, zo vermoedt de Nieuw-Zeelandse seksuoloog John Money.

Volgens Money zijn we al vanaf ons achtste levensjaar bezig met het ontwerpen van de liefdeskaart. Deze mentale blauwdruk wordt volgens hem gevormd door omgevingsfactoren uit

onze jeugd: de glimlach van je moeder, je vaders gevoel voor humor, of een karaktertrek van het allereerste vriendje. Zowel de goede als de slechte ervaringen worden in de hersenen opgeslagen en de aldus gevormde liefdeskaart is later, volgens Money tenminste, onze handleiding bij het kiezen van een partner.

Als die man waar u op straat tegenaan botst voldoet aan de eisen van de liefdeskaart, wordt in het limbisch systeem een chemisch proces in gang gezet. De hersenen beginnen fenylethylamine (pea) aan te maken, de eerste centrale schakel in het ingewikkelde proces dat we verliefdheid noemen. De uitwerking van pea is te vergelijken met het effect van amfetamines, die door sporters worden gebruikt om optimaal te presteren. Geen wonder dat we zoveel meer aankunnen als we verliefd zijn. Tot diep in de nacht praten en vrijen met uw geliefde: u houdt het vol dankzij pea!

De natuurlijke amfetamine zorgt ervoor dat nóg een stofje wordt aangemaakt: adrenaline. Dit hormoon bereidt ons normaal gesproken voor op een stressvolle of angstige situatie. Maar ook bij het zien van een leuke man of vrouw, produceren de klieren ogenblikkelijk adrenaline. Gevolg: knikkende knieën en gestamel als u met het object van uw liefde probeert te praten. pea geeft de hersenen ook nog eens de opdracht de neurotransmitter dopamine aan te maken, een stof die ons een gepassioneerd, euforisch en intens gelukkig gevoel bezorgt.

Dopamine is een belangrijke chemische stof die betrokken is bij allerlei systemen van beloning en motivatie in de hersenen. Als we honger hebben bijvoorbeeld, geeft dopamine ons de ‘drive’ te gaan zoeken naar eten. Volgens de Amerikaanse antropoloog Helen Fisher heeft een verliefde ziel zo’n zelfde ‘drive’ door het vrijkomen van dopamine. Volgens Fisher is de hersenactiviteit van een hopeloos verliefd mens dan ook gelijk aan die van iemand die honger heeft. We stellen immers alles in het werk om de geliefde in te palmen en zullen niet rusten eer die honger is gestild.

De kus

Als het ons lukt het object van onze verliefdheid te veroveren, en hij of zij ons voor het eerst kust, dan staat het lichaam in vuur en vlam: tienduizenden tastreceptoren geven de zoen aan de hersenen door. Allerlei hormonen komen vrij, waardoor het hele lichaam wordt voorbereid op actie, op seks. Het ruggenmerg geeft het lichaam de opdracht zich te ontspannen, waardoor de doorbloeding verbetert. De luchtpijp wordt wijder, de ademhaling vlakker en het hart gaat tekeer. Zweet- en talgklieren zorgen voor de afscheiding van feromonen, geurstoffen die de seksuele driften nog meer aanwakkeren. De pupillen worden groter en de lippen roder. Zaadballen en eierstokken produceren het lusthormoon testosteron. Dit is passie!

De relatie

Na die eerste kus volgen er meer. U wilt uw geliefde vaker zien, en dat is wederzijds. Iedere keer dat u uw geliefde ziet, maakt het lichaam weer dopamine en adrenaline aan. En net als drugs werkt dat verslavend: we moeten over steeds grotere hoeveelheden beschikken om dat prettige gevoel te hebben. Omdat een mens deze toestand niet kan volhouden, neemt na verloop van tijd – meestal zo’n twee tot vier jaar – de aanmaak van die lekkere stofjes af.

Is dat het begin van het einde? Nee, dat hoeft niet het geval te zijn. Als de relatie goed is, worden in deze fase twee andere stoffen aangemaakt: vasopressine en oxytocine. Deze hormonen, ook wel knuffelstofjes genoemd, maken dat we ons gelukkig voelen. Elke nieuwe stap in de relatie verhoogt de productie ervan, waardoor partners naar elkaar blijven verlangen. Ze hebben de behoefte dicht bij elkaar te zijn, alles van elkaar te weten en elkaar aan te raken. Bij een langdurige relatie maakt de adrenaline plaats voor endorfine, een stof die angst wegneemt en een ontspannen gevoel geeft. Met behulp van deze lichaamseigen morfine haalt u die diamanten bruiloft wel!

Het gaat uit

Maar wat nu als de liefde niet wordt beantwoord, of een van beiden het uitmaakt? Voordat we over deze afwijzing heen zijn, moeten we door twee fasen heen: de ‘protestfase’ en de ‘afstand nemen/wanhoop-fase’.

In de protestfase proberen we er alles aan te doen om onze verloren liefde terug te winnen. Volgens antropologe Helen Fisher wordt de aantrekkingskracht van onze geliefde door de frustratie alleen maar groter: dopamine en adrenaline circuleren nog steeds door ons lijf, maar de stofjes leveren geen fijne romantiek, liefde of seks meer op. Daardoor schieten we in de stress en zijn rare, dramatische en vaak vernederende acties het gevolg: bellen, schrijven, bekenden van de ex-geliefde lastigvallen, ongevraagd op bezoek komen. De liefdeskandidaat móet, hoe dan ook, worden teruggewonnen en als dat niet lukt, gaan we er alleen maar meer naar verlangen.

Onderzoekers vermoeden dat meerdere hersengebieden bij het verwerken van een afwijzing betrokken zijn. De Zwitserse neurowetenschapper Wolfram Schultz ontdekte dat het lichaam na de afwijzing niet alleen dopamine en adrenaline blijft aanmaken, maar dat ook de neuronen in het beloningssysteem gewoon blijven doorwerken. Geen fijn idee: onze geliefde is uit het beeld verdwenen, maar onze hersenen hebben dat helemaal niet door.

Na een afwijzing wordt in de hersenen ook het panieksysteem in werking gezet. Neurowetenschapper Jaap Panksepp vergelijkt dit mechanisme met de verlatingsangst van kleine kinderen: als moeder weg is, zetten ze het op een krijsen. Dit is evolutionair gezien nuttig, omdat de kans dat moeder terugkomt een stuk groter is als we flink stampij maken. Volgens Panksepp is dat precies wat we proberen te bereiken met onze dolle acties na een afwijzing. Maar helaas: meestal missen die acties hun doel.

Afstand nemen

Als de geliefde niet reageert op onze niet-aflatende pogingen hem of haar terug te winnen, kan de liefde omslaan in haat. Al lijken liefde en haat twee totaal verschillende gemoedstoestanden, de werkelijke tegenpool van liefde is onverschilligheid. In de hersenen blijken haat en liefde helemaal niet ver van elkaar te liggen: de beloningscentra in de prefrontale cortex liggen heel dicht bij het systeem dat in werking treedt als we kwaad zijn. Hoe nauw deze systemen met elkaar verbonden zijn, blijkt uit experimenten met dieren. Als de beloningscentra van een poes met elektroden worden gestimuleerd, begint ze te spinnen. Maar kijk uit: als die elektroden worden weggehaald, bijt en krabt de kat. Volgens onderzoekers zitten woede en liefde zo dicht bij elkaar omdat dat ons in staat stelt bij naderend gevaar onze beminde nakomelingen op agressieve wijze te verdedigen.

Na de tijd van protesteren, verdriet en woede, komt de tijd van opgeven en belanden we in de ‘afstand nemen/wanhoop-fase’: alleen maar janken, lang in bed blijven liggen, te veel drinken, passief voor de buis hangen. Sociologen aan de universiteit van Californië vonden in 1991 dat veertig procent van de 114 onderzochte mensen met liefdesverdriet depressief was, waarvan twaalf procent zelfs gemiddeld tot zwaar depressief. Bij sommige mensen gaat die gedeprimeerdheid zelfs zover dat ze zelfmoord plegen en volgens de Amerikaanse psychiater Norman Rosenthal kan een gebroken hart echt dodelijk zijn: een depressie die is veroorzaakt door liefdesverdriet, kan volgens hem leiden tot een fatale hartaanval.

Toch heeft die depressie één positieve bijwerking: de roze bril valt van de neus af. Hét kenmerk van depressieve mensen is dat ze niet meer in staat zijn te ontkennen dat ze in een nare situatie zitten en dat de realiteit keihard is. De ooit zo verliefde persoon verlaat de hogere sferen en wordt langzaam maar zeker realistisch. Zó geweldig was hij/zij nu ook weer niet en u kunt eigenlijk best zonder hem/haar! Met deze geruststellende gedachte kuiert u over straat. Net als u de hoek omgaat, botst u frontaal tegen een voetganger op. Wat een charmante glimlach, die kuiltjes in de wangen… U moet er niet aan denken wéér verliefd te worden, maar daar heeft het brein geen boodschap aan. Als in de hersenen de vonk is overgeslagen, bent u verloren en opnieuw overgeleverd aan de chemie van de liefde.

De liefde in het lichaam

Sunstantia nigra

Deze hersenkern maakt de neurotransmitter dopamine aan, wat leidt tot een gepassioneerd, euforisch en intens gelukkig gevoel.

Limbisch systeem

Als een persoon voldoet aan de eisen van de liefdeskaart, wordt in het limbisch systeem een chemisch proces in gang gezet. De hersenen beginnen met het aanmaken fenylethylamine (PEA), de eerste centrale schakel in het netwerk van verliefdheid. De uitwerking van PEA is te vergelijken met het effect van amfetamines, die door sporters worden gebruikt om optimaal te presteren. Het geeft een energiestoot!

Cerebrale cortex (hersenschors)

Hier ligt volgens seksuoloog John Money onze liefdeskaart. Aan de hand van deze mentale blauwdruk wordt bepaald wie ons hart sneller doet kloppen en wie ons juist koud laat.

Hypothalamus

De hypothalamus laat de hypofyse hormonen in omloop brengen, waardoor het hele lichaam wordt voorbereid op seks. De hypofyse maakt ook de twee knuffelstoffen vasopressine en oxytocine aan. Ook endorfine, onze lichaamseigen morfine, komt hier vandaan. Deze stoffen zorgen samen voor een veilig, warm en ontspannen gevoel.

Zweet- en talgklieren

Zweet- en talgklieren zorgen voor de afscheiding van feromonen, onbewust werkende geurstoffen, waardoor seksuele driften verder worden aangewakkerd.

Hart

Als het lichaam zich ontspant, verbetert de doorbloeding. De ademhaling wordt vlakker en de hartslag wordt verhoogd.

Bijniermerg

PEA zorgt er ook voor dat de hersenen een seintje aan het bijniermerg geven, zodat het noradrenaline gaat produceren. Deze neurotransmitter spoort vervolgens de adrenale klieren aan om adrenaline aan te maken. Dat hormoon bereidt u normaal gesproken voor op een stressvolle of angstige situatie, maar nu krijgt u knikkende knieën en begint u te stamelen als u uw geliefde ziet.

Zaadballen en eierstokken

De zaadballen en de eierstokken produceren het lusthormoon testosteron, dat de passie steeds heftiger aanwakkert.