Ben je een sociale kameleon?

Ben je altijd dezelfde, of pas je je aan ieder gezelschap aan? Ontdek of je een sociale ­kameleon bent of een eigenzinnige – en wat dat betekent voor je relaties.

Voordat je verder leest: teken met de wijsvinger van je schrijfhand de letter Q op je voorhoofd. Klaar? Bedenk nu of je de letter zo hebt getekend dat iemand anders hem zou kunnen lezen – dus met het staartje naar je linkeroog – of juist andersom, zodat je de letter zelf gemakkelijk zou kunnen zien.

Dit snelle testje geeft volgens de Britse onderzoeker en psycholoog Richard Wiseman aan of je een ‘sociale kameleon’ bent: iemand die zijn gedrag aanpast aan de situatie waarin hij zich bevindt om een goede indruk op ­anderen te maken. Wie de Q zo tekent dat een ander hem van zijn voorhoofd zou kunnen aflezen, past zich volgens Wiseman sterker aan dan iemand die de letter andersom neerzet. Deze eigenschap wordt ook wel self monitoring genoemd.

De mate waarin mensen zich aanpassen is zowel aangeboren als aangeleerd, schrijft de Amerikaanse psycholoog Mark Snyder van de University of Minnesota in een e-mail. Hij ontwikkelde zijn invloedrijke theorie al in de jaren zeventig. Sindsdien zijn er honderden wetenschappelijke onderzoeken over gepubliceerd.

Er zijn grofweg twee soorten mensen, stelt Snyder. Aan de ene kant zijn er de eigenzinnigen (low self-monitors). Ze maken zich er niet zo druk om of ze een goede indruk maken op anderen. Als ze ergens zijn, op hun werk, een feestje, waar dan ook, richten ze hun blik naar binnen en vragen ze zich af: ‘Wie ben ik, en hoe kan ik mezelf zijn in deze situatie?’

Eigenzinnigen varen op hun innerlijke kompas. Ze nemen hun gevoelens en opvattingen als leidraad voor hun gedrag – ook als ze daardoor botsen met anderen. Als ze een feestje niet leuk vinden, zullen ze niet net doen alsof ze zich amuseren om hun gastheer te plezieren. Ze willen en kúnnen zich niet makkelijk anders voordoen dan ze zijn.

Hierdoor gedragen ze zich in uiteenlopende situaties hetzelfde. Iemand die deze eigenschap in extreme mate bezit, zal zich in aanwezigheid van bijvoorbeeld de koningin niet anders voordoen dan in die van de melkboer. Ongeveer zestig procent van de mensen behoort volgens Snyder tot deze groep.

Sociale kameleons (high self-monitors) daarentegen houden wél in de gaten of ze een positief beeld van zichzelf neerzetten. In sociale situaties zetten ze hun beste beentje voor. Ze zijn degenen die tijdens een verjaardagsfeestje de stiltes opvullen en zich ongemakkelijk voelen als dat niet lukt.

Sociale kameleons zijn gevoelig voor verwachtingen en gevoelens van anderen en pikken sociale aan­wijzingen snel op. Zo zijn ze beter in het lezen van gezichtsuitdrukkingen. Terwijl een eigenzinnige een duidelijk boze blik nodig heeft om hem de mond te snoeren, is bij een sociale kameleon een opgetrokken wenkbrauw vaak al genoeg.

Sociale kameleons stemmen hun gedrag af op de situatie waarin ze zich bevinden. Ze zijn flexibel en pragmatisch ingesteld. ‘Wie moet ik zijn in deze situatie, en hoe doe ik dat?’ vragen ze zich af. Het gevolg hiervan is dat ze veel verschillende gezichten hebben. Bij hun baas zijn ze iemand anders dan bij hun sportmaatje. Volgens Snyder is ongeveer veertig procent van de mensen in meer of mindere mate een sociale kameleon.

Iedereen is óf een eigenzinnig iemand óf een sociale kameleon, zegt Snyder. Hij ontwikkelde de test op pagina 42 waarmee je kunt zien welk type je bent. Maar binnen beide categorieën bestaat een glijdende schaal. Zo zijn sommige mensen veel uitgesprokener eigenzinnig dan andere. Snyder: ‘Hoe extremer de score, hoe zekerder we kunnen zeggen dat iemand een sociale kameleon of juist eigenzinnig is.’

Gunstig overkomen heeft een prijs

De term sociale kameleon betekent niet dat het zo iemand geen moeite kost zich aan te passen. Het vergt veel energie om een positief plaatje van jezelf te presenteren, ontdekte Kathleen Vohs van de University of Minnesota. Om op je werk bijvoorbeeld vriendelijk te zijn tegen een klant terwijl je hem eigenlijk het liefst je kantoor uit wilt schoppen, of om uitbundig de nieuwe bank van je vriendin te prijzen terwijl je het ding diep in je hart afschuwelijk vindt. Volgens Vohs spreekt dat de reserves van je wilskracht aan en krijg je daarvoor later de rekening gepresenteerd.

In een experiment onderzocht Vohs dit door mensen in een sociale situatie te plaatsen die veel eiste van hun vaardigheden op het gebied van zelfpresentatie. Zo moest de helft van een groep studenten zichzelf presenteren als competent én aardig tegelijk. Anderen werden juist aangespoord om toch vooral zichzelf te zijn. Om hun wilskracht te meten, moesten de proefpersonen vervolgens proberen hun gezicht in de plooi te houden terwijl ze keken naar een film over dieren en mensen die door kernafval waren verminkt. Wat bleek? Degenen die zichzelf als aardig en competent hadden moeten presenteren, hadden minder wilskracht over om hun emoties te onderdrukken dan degenen die zichzelf mochten zijn.

In dit experiment onderzocht Vohs niet of haar proefpersonen sociale kameleons of eigenzinnige personen waren, maar ze liet hen wel het gedrag vertonen dat bij beide types hoort. Op basis van haar bevindingen zegt ze: ‘Ik denk zeker dat sociale kameleons in hun dagelijks leven meer wilskracht verbruiken dan eigenzinnigen, omdat ze meer bezig zijn met hun imago.’ Daardoor is het voor hen na een dag vol zelfpresentatie moeilijker om ’s avonds tijdens een zielige film hun emoties de baas te blijven, of om een zak chips te laten staan.

Sociale kameleons betalen dus een prijs voor hun aanpassingsvermogen. Maar op carrièrevlak werpt die flexibiliteit haar vruchten af, zo blijkt uit verschillende onderzoeken. Sociale kameleons kunnen beter opschieten met hun collega’s en stoten sneller door naar de top dan hun eigenzinnige tegenhangers. Dit zou komen doordat sociale kameleons weten hoe ze zich in uiteenlopende situaties moeten gedragen en gemakkelijker omgaan met verschillende mensen. Hierdoor vinden anderen – onder wie bazen – hen sympathieker. Ook slagen ze er beter in zichzelf gunstig te presenteren.

Het is echter nog maar de vraag of het fijn is om zo’n opgeklommen sociale kameleon als baas te hebben. Dat schrijven de Amerikanen David Day en Deirdra Sleicher in een onderzoeksartikel over self monitoring op het werk. Juist doordat sociale kameleons flexibel zijn, kunnen ze inconsistent en daardoor onbetrouwbaar overkomen. Dat kan hun positie als leider verzwakken.

Weinig vriendschappen, wel hechte

Ook op relatiegebied staan sociale kameleons en eigenzinnigen anders in het leven. Mark Snyder: ‘Onderzoek laat keer op keer zien dat de sterkste invloed van self monitoring naar voren komt in vriendschappen en romantische relaties.’

De sociale wereld van kameleons is versnipperd. Ze hebben veel vrienden en ook veel verschillende soorten vrienden. Met de een gaan ze tennissen, met de ander praten ze over hun relatieproblemen en met weer een ander gaan ze naar naar de bioscoop. Hun vriendschappen zijn gemiddeld genomen wat oppervlakkiger en vooral gebaseerd op de dingen die ze samen met een ander dóén.

Eigenzinnigen verzamelen juist een select clubje mensen om zich heen met wie ze verschillende activiteiten ondernemen. Met die ene goede vriend gaan ze naar de sauna én bespreken ze hun problemen. Hun relaties zijn hecht en vooral gebaseerd op een persoonlijke klik. Omdat hun vriendschappen intiem zijn, vinden eigenzinnigen het erg als er conflicten zijn. Terwijl een sociale kameleon bepaalde vriendschappen makkelijk zal laten doodbloeden, proberen eigenzinnigen juist actief het conflict op te lossen.

Graag een knappe partner

Wat de liefde betreft, hebben sociale kameleons minder goede kaarten dan eigenzinnigen. Hoewel ze op het eerste gezicht een goede indruk maken en populair zijn, zijn hun liefdesrelaties – net als hun vriendschappen – gemiddeld genomen minder hecht. Dat laat recent onderzoek door de North Western University zien. Om confrontaties te vermijden verbergen extreme kameleons hun emoties en daardoor zijn ze minder intiem met hun partner, aldus de onderzoekers.

Bovendien zien sociale kameleons liefde vaker als een spel, zo blijkt uit ander onderzoek. Ze hebben meer afspraakjes en relaties met verschillende mensen en die relaties duren korter. Ook scheiden ze vaker. Onderzoekers Christopher Leone en LouAnne Hawkins van de University of North Florida suggereren in een onderzoeksartikel dat dat zou kunnen komen doordat kameleons met veel mensen door één deur kunnen. Hierdoor hebben ze het idee dat er nog genoeg andere potentiële partners rondlopen. Pikant detail: sociale kameleons hebben ook meer seksuele fantasieën over andere mensen dan hun partner. Eigenzinnigen geloven daarentegen vaker dat er slechts één ware is. Ze zoeken een partner voor het leven. Het komt bij eigenzinnigen ook meer voor dat zij nog steeds samen zijn met hun eerste liefde.

Nog een verschil is dat sociale kameleons, uit bezorgdheid over hun imago, meer waarde hechten aan het uiterlijk van hun partner en zijn of haar sociale status. Sociale kameleons zijn dus eerder geneigd een knappe partner aan de haak te slaan die misschien wat minder sympathiek is. Hun eigenzinnige tegenpolen zullen eerder de voorkeur geven aan een misschien wat minder knappe man of vrouw met wie het op persoonlijk vlak goed klikt.

Dat de verpakking belangrijker is dan de inhoud is ook terug te zien in het boodschappenmandje van sociale kameleons. Zij letten bij het beoordelen van een product meer op het imago ervan dan op het product zelf. In een experiment kregen Amerikaanse proefpersonen bijvoorbeeld kaas met een lekkere of vieze smaak te eten, die zogenaamd afkomstig was uit Amerika of uit kaasland Frankrijk. Wat bleek? De sociale kameleons baseerden hun oordeel over de kaas vaker op het land van herkomst. De kaas uit Frankrijk vonden ze beter. Terwijl voor eigenzinnigen juist de smaak doorslaggevend was.

Welk type is het beste?

Maar wie is uiteindelijk nu beter af: de sociale kameleon of zijn eigenzinnige tegenhanger? Geen van beiden, zegt Snyder, ieder type heeft zijn plussen en minnen. ‘Sociale kameleons functioneren het best in veel verschillende, en in nieuwe situaties. Eigenzinnigen vormen makkelijker een hechte band met geliefden en vrienden. Over het algemeen is het niet beter om het ene of het andere type te zijn. Sterker nog: ieder type denkt dat zijn eigen type het beste is.’ Zo zal een sociale kameleon een eigenzinnige misschien een inflexibele botterik vinden; een eigenzinnige zal vinden dat een kameleon een kruiperige draaikont is.

Wel is het volgens Snyder belangrijk om te onderkennen welk type je – in meer of mindere mate – bent. Want dan heb je meer inzicht in je eigen sterke en zwakke punten. Bovendien snap je beter waarom anderen zich gedragen zoals ze zich gedragen.

En ook al kun je je type niet veranderen, je kunt wel experimenteren met de positieve punten van de andere partij. Ben je een eigenzinnige, stel je dan eens wat flexibeler op; en kijk wat er gebeurt als je je mening voorzichtiger uit.

Als sociale kameleon kun je proberen wat meer van jezelf laten zien. En laat tijdens een gesprek iemand anders de stiltes maar eens vullen.

Meer weten

Laurens (28) is een sociale kameleon:

‘Ik vraag mijn vrienden zelden samen op een feestje’

‘Op feestjes wil ik graag dat iedereen zich op zijn gemak voelt. Ik zorg ervoor dat ik iedereen spreek. Ook de mensen die ik niet ken. Ik ben ondernemer, en met iedereen kunnen praten is dan een handige eigenschap. Ik kan zowel met een boer als met een directeur opschieten.

Ik wil iemands gevoelens niet onnodig kwetsen. Als mijn vriendin iets nieuws heeft gekocht waar ze erg blij mee is, maar wat ik niet zo mooi vind, wie ben ik dan om daar iets van te zeggen?

Bij verschillende mensen gedraag ik me verschillend. Bij een lolbroek ben ik een lolbroek, en bij een serieuze filosoof een serieuze filosoof. Het is daarom lang geleden dat ik mijn vrienden samen op een feestje heb gevraagd. Ze hebben allemaal een connectie met mij, maar niet met elkaar.

Mensen die me slecht kennen, kunnen me soms moeilijk inschatten. Iemand vroeg me eens: als je je altijd aanpast, wie ben jij dan? Maar dát is juist wie ik ben! Ik vind het niet meer dan normaal om flexibel te zijn; dat hebben mensen altijd moeten doen om te overleven. Het zou voor mij onnatuurlijker zijn om een bepaalde pose aan te nemen en me altijd hetzelfde te gedragen.

Wat ik vind van mensen die juist heel eigenzinnig zijn? Het is vervelend als ze in discussies geen ruimte overlaten voor anderen. Maar ik kan wel respect hebben voor hun zelfverzekerdheid.’

Laurens scoorde 17 punten in de test op pagina 42

Marijke (28) is eigenzinnig:

‘Een goede verkoper ben ik niet; ik ben eerlijk tegen klanten’

‘Ik wil me best aanpassen, maar het lukt niet altijd even goed. Pas ging ik bijvoorbeeld naar een vriend die met een stand op de Miljonair Fair stond. Ik pak dan heus geen spijkerbroek uit de kast, maar ik loop wel rond met schoenen met kale neuzen. Ik blijf Marijke, anders voel ik me er niet prettig bij.

Als ik het ergens niet mee eens ben, zeg ik dat vrijwel altijd. In vergaderingen – ik werk als docent op een hogeschool – geef ik altijd mijn mening, ook al gaat die tegen de meerderheid in. Maar als het nodig is, kan ik wel meegaan met de groep.

Misschien ben ik niet altijd even tactisch. Vorige week nog: een collega van mij had een zonnebril op, dus ik zeg lachend: “Wat heb jij nou voor gekke bril op?” Blijkt dat ze om medische redenen een nogal pijnlijke ooglidcorrectie heeft gehad. Oei, denk ik dan achteraf, maar de lach is er dan eerder. Daarna kan ik wel iemands verhaal oprecht aanhoren.

Een goede verkoper ben ik niet. Soms help ik in de kaaswinkel van mijn ouders en ook dan ben ik eerlijk tegen de klanten. Ik zeg dan: de Zwitserse kaas is erg lekker, maar die is dan ook een stuk duurder.

Ik vind het niet erg als mensen mijn negatieve punten kennen. Ik vind het veel vervelender als ze denken dat ik me anders voordoe dan ik ben.’

Marijke scoorde 7 punten in de test op pagina 42

Vrouwen passen zich meer aan

Sommige mensen stemmen hun gedrag meer dan anderen af op hun sociale omgeving, laat Mark Snyders selfmonitoring theory zien. Maar het is niet zo dat sociale kameleons en eigenzinnigen zich áltijd als zodanig zullen gedragen. Snyder: ‘Er zijn situaties – bijvoorbeeld wanneer je een nieuwe baan hebt of naar een ander land verhuist – waarin bijna iedereen zich op anderen richt om te kijken wat gepast is. En dat geldt ook voor eigenzinnigen.’

Ook psycholoog Carina Wiekens van de Universiteit van Tilburg onderzocht onder welke omstandigheden mensen zich meer bewust zijn van hun imago. Zij ontdekte een sekseverschil: als (heteroseksuele) mannen en vrouwen elkaar bekijken, reageren ze daar heel verschillend op. Mannen richten hun aandacht vooral op de vrouw die hen bekijkt. Vrouwen die worden bekeken door een man, letten juist meer op zichzelf. Als vrouwen vervolgens de keuze krijgen tussen een appel en een chocoladereep, kiezen ze de gezonde optie. Wanneer vrouwen zich ervan bewust zijn dat de andere sekse naar hen kijkt, zegt Wiekens, kan dat dus leiden tot ‘zelfregulatie’.

TEST

Ben je een sociale kameleon?

Ontdek met deze test of je een creatieve gangmaker op feestjes bent of de bestendigheid in eigen persoon. Geef bij elke stelling aan of deze wel of niet op jou van toepassing is.

1 Ik vind het moeilijk om andere mensen na te doen. waar niet waar

2 Op feestjes probeer ik niet om bij anderen in de smaak te vallen. waar niet waar

3 Ik kan alleen ideeën verdedigen waar ik al in geloof. waar niet waar

4 Ik kan zo een praatje houden over een onderwerp waarover ik bijna geen informatie heb. waar niet waar

5 Soms voer ik een show op om anderen te vermaken. waar niet waar

6 Ik zou een goede acteur kunnen zijn. waar niet waar

7 In een groep mensen sta ik zelden in het middelpunt van de belangstelling. waar niet waar

8 In verschillende situaties en bij verschillende mensen gedraag ik me heel anders. waar niet waar

9 Ik ben er niet zo goed in om ervoor te zorgen dat anderen mij aardig vinden. waar niet waar

10 Ik ben niet altijd degene die ik lijk te zijn. waar niet waar

11 Ik verander mijn mening of gedrag niet om bij iemand in een goed blaadje te komen. waar niet waar

12 Mensen vinden mij een entertainer. waar niet waar

13 Ik ben nooit goed geweest in improvisatie en spelletjes als Hints. waar niet waar

14 Ik vind het moeilijk om mijn gedrag aan verschillende mensen en situaties aan te passen. waar niet waar

15 Op feestjes laat ik grapjes en verhalen vertellen over aan anderen. waar niet waar

16 In gezelschap voel ik me wat ongemakkelijk en kom niet ik zo over als ik zou willen. waar niet waar

17 Ik kan iemand recht in zijn ogen kijken en tegen hem liegen (voor de goede zaak). waar niet waar

18 Ik kan aardig doen tegen mensen terwijl ik ze eigenlijk niet aardig vind. waar niet waar

Score

Als je antwoord overeenkomt met het antwoord dat hieronder staat, geef jezelf 1 punt voor dat item.

1. Niet waar 10. Waar

2. Niet waar 11. Niet waar

3. Niet waar 12. Waar

4. Waar 13. Niet waar

5. Waar 14. Niet waar

6. Waar 15. Niet waar

7. Niet waar 16. Niet waar

8. Waar 17. Waar

9. Niet waar 18. Waar

Scoorde je 0-10 punten? Dan ben je relatief eigenzinnig. Je vaart voornamelijk op je innerlijke kompas, en neemt je gevoelens en opvattingen als leidraad voor je gedrag. Je gedraagt je in verschillende situaties hetzelfde en bent niet zo bezorgd over de vraag of je een goede indruk maakt op anderen.

Hoe lager het aantal punten in deze categorie, des te groter is jouw eigenzinnigheid.

Scoorde je 11-18 punten? Dan ben je een sociale kameleon. Je kunt opschieten met veel verschillende mensen en past je aan de situatie aan waarin je je bevindt. Hierdoor gedraag je je op je werk bijvoorbeeld anders dan bij je schoonfamilie. Je wilt graag positief overkomen op anderen.

Hoe hoger het aantal punten in deze categorie, des te sterker is je neiging je aan te passen aan je omgeving.

Geen zin om te rekenen?

Plusabonnees kunnen de test doen op psychologiemagazine.nl

Dit materiaal verscheen oorspronkelijk als On the nature of self-monitoring: Matters of assessment, matters of validity. Snyder, Mark; Gangestad, Steve. Journal of Personality and Social Psychology. Vol 51(1), Jul 1986, 125-139, Copyright ©1986 American Psychological Association (APA). Vertaald en gereproduceerd met toestemming van de uitgever en auteur. De APA is niet verantwoordelijk voor de nauwkeurigheid van deze vertaling. Dit materiaal mag niet verder gereproduceerd of verspreid worden zonder schriftelijke toestemming van de APA.

z De betekenis van levensverhalen. Theoretische beschouwingen en toepassingen in onderzoek en praktijk, Ernst Bohlmeijer e.a., (Bohn Stafleu van Loghum, € 39,50).

z Binnenkort verschijnt De verhalen die we leven, een nieuw boek van Bohlmeijer over de narratieve psychologie als methode (Boom, € 32,50).

 

auteur

Marloes Zevenhuizen

Mensen inwijden in de wondere wereld van de psychologie – niets vind ik leuker dan dat. En waar kan dat beter dan bij Psychologie Magazine?

» profiel van Marloes Zevenhuizen

Dit vind je misschien ook interessant

Advies

Ik voel mij vaak onaangenaam gespannen bij onbekenden

Lees verder
Branded content

6 onmisbare tips voor een gezond lang leven

Goed eten en genoeg bewegen, iedereen weet dat je daarmee gezond oud kan worden. Maar welke stappen ...

Lees verder
Artikel

Dromendagboek

Van dromen valt veel te leren. Zet de nachtelijke avonturen van je kind op papier en praat er samen ...

Lees verder
Artikel

‘Gelukkig hadden jullie al een kind’

Lees verder
Artikel

Een groot gezin kweekt EQ

Lees verder
Artikel

Vooral oppervlakkig blijven…

Lees verder
Advies

Ik durf anderen niet aan te kijken

Lees verder
Artikel

3 redenen om dit boek te lezen: Steven Pont, Sociaal Vaardig!

Lees verder
Artikel

Zo krijg je iedereen aan het praten

Lees verder