Zo begon vorig jaar de aankondiging van de in 1996 opgerichte Stichting Cognitief Talent om leerlingen uit groep 8 (leeftijd rond de twaalf jaar) te vragen mee te doen aan de ‘Toptoets’. Deze toets, in opdracht van de Stichting Cognitief Talent ontwikkeld door het Arnhemse Cito (Centraal Instituut voor ToetsOntwikkeling), is opgezet om talentvolle leerlingen ‘te laten schitteren op het gebied van leren, weten en denken.’

In principe mag elke leerling die zich uitgedaagd voelt door moeilijke opgaven zich voor deze toets inschrijven of zich laten inschrijven, door de school maar ook door trotse ouders, oma’s of opa’s. Er zijn geen voorwaarden aan verbonden, zoals een maximale score op de reguliere Cito-eindtoets, of zeer hoge rapportcijfers. Maar, zo wordt gewaarschuwd, wie mee wil doen, moet zich wel realiseren dat de Toptoets al snel te moeilijk is wanneer je op cognitief gebied niet tot minstens de beste tien procent van de leerlingen behoort. Ook voor hen is de toets pittig. En dat is precies de bedoeling. De moeilijkheidsgraad ligt een stuk hoger dan de reguliere Cito-eindtoets voor groep 8, waar vrijwel alle basisscholen in Nederland aan meedoen. Geen enkele deelnemer heeft tot nog toe de maximale score gehaald.

De Toptoets is in 1997 voor

de eerste en in 1998 voor de tweede maal afgenomen. De derde toets staat gepland voor de maanden mei en juni van dit jaar. De Toptoets bestaat uit twee rondes. In de eerste ronde worden veertig vragen op het gebied van rekenen en wiskunde, en veertig vragen over wereldoriëntatie gesteld. Vragen waarover een kind van die leeftijd diep moet nadenken, het zijn beslist geen pimpampet-vragen als ‘Wat is de langste rivier van Europa?’ Een voorbeeld: bij een tekening van een schip staat de vraag: ‘Kapitein van Dam vaart met zijn schip langs de zuidelijkste punt van Spanje. Waar vaart dit schip naar toe? a) naar de Atlantische Oceaan, b) naar de Middellandse Zee, c) naar de Noordzee of d) naar de Grote Oceaan.’

(Uit de tekening van het schip moet het kind afleiden dat het schip zuidwaarts vaart).

Afname van dit deel van de toets vindt verspreid in het land plaats. De ongeveer 25 beste deelnemers krijgen een uitnodiging voor het tweede deel in Delft. De deelnemers moeten dan nog een aantal moeilijker opgaven oplossen en een betoog schrijven. Die werkstukken worden beoordeeld door een jury. Vorig jaar bestond die uit historicus Maarten van Rossem, Paul de Ruwe (hoogleraar industrieël ontwerpen aan de Technische Universiteit Delft) en PvdA-kamerlid Marjet van Zuijlen. De opdracht voor het betoog was toen het schrijven van een Troonrede. Voor de uiteindelijke winnaar is er de Hugo de Groot-trofee én een studiebeurs van 4100 gulden die wordt vastgezet tot het achttiende levensjaar.

De Toptoets telt overigens niet mee in de selectie en keuze voor het voortgezet onderwijs, zoals de Cito-toets.

Demotivatie

Theo Capel, verbonden aan de Schoolbegeleidingsdienst in Delft en tevens schrijver van een tiental misdaadromans, is projectleider van de Stichting Cognitief Talent. Naast Capel bestaat het bestuur van de Stichting uit Pim Fortuyn (hoogleraar bestuurskunde en columnist), Beatrijs Ritsema (psychologe en journaliste) en Meine Oosten (Delfts bestuurder en ondernemer). Aanleiding voor de oprichting was dat de Schoolbegeleidingsdienst geregeld scholen en ouders aan de deur kreeg met de klacht dat een kind hoogbegaafd was en dat daar problemen mee ontstonden.

Hoogbegaafde kinderen vervelen zich al snel op school, raken gedemotiveerd, gaan klieren en dergelijke. De meeste scholen zijn niet echt ingesteld op hoogbegaafde kinderen en bieden hen vaak te weinig intellectuele uitdaging. Capel wilde hoogbegaafdheid ‘een beetje uit de probleemsfeer trekken’, en iets organiseren voor deze kinderen waardoor ze hun intellectuele talenten ook kunnen gebruiken.

‘Ik houd van talenten op het gebied van weten, leren en denken’, verklaart Capel zijn persoonlijke betrokkenheid bij de Stichting. ‘Ik geniet ervan als ik kinderen intellectueel iets bijzonders zie presteren. Voor hen wil ik graag iets extra’s doen. Een kind dat als een muzikaal of sportief talent wordt gezien, speelt niet direct fantastisch viool of voetbal. Dat moet je leren.

Zo is het ook met cognitief hoogbegaafde kinderen. Die moet je uitdagen om meer te leren. Het gaat mij niet zozeer om de kwalificatie muzikaal of een heel hoog IQ, maar veeleer om de inspanningen die begaafde kinderen zich getroosten, de belangstelling en passies die ze ontwikkelen. En in het verlengde daarvan natuurlijk de cognitieve prestaties die daar uit voortvloeien.

Doelstelling van de Stichting Cognitief Talent is dan ook om talentvolle kinderen op intellectueel niveau te prikkelen, een soort sportveld te creëren voor hun cognitieve kwaliteiten. En daar is de Toptoets uit voortgevloeid. Dit initiatief is enigszins vergelijkbaar met de Olympiades voor exacte vakken en aardrijkskunde zoals je die in het middelbaar onderwijs hebt.’

Hoewel een definitie van hoogbegaafdheid volgens Capel niet eenvoudig is, gaat het in ieder geval om veel meer dan een hoog IQ. ‘Ik ben geneigd hoogbegaafdheid te definiëren in termen van creativiteit. Hoogbegaafde kinderen beschikken over een groot en goed georganiseerd kennisbestand, maar kenmerken zich daarnaast juist door een originele aanpak, door het kunnen afwijken van wat gangbaar is. Daardoor kunnen ze vaak ook ergens iets aan toevoegen. Een hoogbegaafd kind imponeert door de kwaliteit van zijn of haar productie, en wel op een leeftijd dat je dat nog niet zou verwachten.

Ik heb er ook niet zo’n bezwaar tegen om de benamingen hoogbegaafdheid en cognitief talent door elkaar te gebruiken. Hoogbegaafdheid is meer een kwalificatie, talent impliceert de belofte daarvan. Door de nadruk meer op talent te leggen – in dit geval dan intellectueel of cognitief – komt de analogie met talent in de sport of muziek duidelijker naar voren. Talent moet zich immers uiten.

Een moeilijke school

Er gaan geregeld stemmen op om voor hoogbegaafden een aparte onderwijsvorm te creëren. In het huidige onderwijs heeft een klas overslaan vaak tot gevolg dat het kind met oudere, fysiek sterkere en in sociaal opzicht ‘rijpere’ kinderen moet optrekken en ook daar een buitenbeentje blijft. Toch zet ook een aparte school of klas de kinderen in een uitzonderingspositie en plannen in die richting stuitten tot nu toe op zowel praktische als emotionele bezwaren.

Capel erkent die bezwaren, maar ziet ook de voordelen van apart onderwijs, zeker wanneer die scholen niet direct op elite-vorming zijn gericht. Nuancerend: ‘Ik zou er voorstander van zijn als er bijvoorbeeld hier in Delft een ‘moeilijke’ school komt voor weet- en leergierige kinderen. Een veeleisende school die gezien haar reputatie die kinderen ook aantrekt en waar de nadruk ligt op het verwerven van kennis.

Op zo’n school zou dan veel meer aandacht kunnen worden besteed aan het coachen van talentvolle kinderen. Er zou volop gebruik gemaakt kunnen worden van moderne leermiddelen als cd-roms en Internet. Kinderen zouden aangemoedigd kunnen worden spreekbeurten te houden over hun lievelingsonderwerpen, of dat nu over de chip gaat of over de planeet Pluto, die ze misschien op een ‘gewone’ school niet zo snel zullen houden omdat ze zich daar niet populair mee maken bij klasgenoten.

En leerlingen zouden bijvoorbeeld ook de mogelijkheid moeten krijgen een dagelijks krantje te maken. Ik zou er geen bezwaar tegen hebben als voor dat alles een aparte school is. Maar in principe zou iedereen ook naar die school moeten kunnen. Ik ben geen voorstander van selectie. Laat het leven maar de natuurlijke selectie zijn. Laat maar zien dat je het kunt, en als je je neus stoot, jammer, dan ga je weer terug naar een andere school.’

Vooralsnog is voor de Stichting Cognitief Talent zo’n ‘moeilijke’ school toekomstmuziek. De Stichting is afhankelijk van sponsorgelden en giften, en bijdragen van deelnemers aan de Toptoets. ‘Bijdragen van weldoeners zijn natuurlijk meer dan welkom,’ benadrukt Capel, ‘maar prioriteit ligt bij de verhoging van het aantal deelnemers aan de komende Toptoets, zodat de toets in den lande meer bekendheid krijgt.’ Beide keren deden ongeveer tweehonderd kinderen mee. Die kwamen tot nog toe van zo’n 175 scholen, terwijl er in Nederland ongeveer 7200 honderd basisscholen zijn.

‘Door wat meer publiciteit hoop ik dat dit jaar een aanzienlijk groter aantal mee zal doen.’ Zo zou Capel graag workshops en meeloopdagen met hoogleraren en captains of industry voor talentvolle kinderen willen verzorgen. ‘Wellicht kunnen we eens een Nobelprijswinnaar uitnodigen, die een lezing voor deze kinderen houdt. Ik ben ervan overtuigd dat zo’n persoonlijke benadering heel goed kan werken voor de motivatie en toekomstige prestaties. Hoe vaak lees je niet in autobiografieën van bijvoorbeeld begaafde musici dat ze op jonge leeftijd door iemand begeesterd werden? Dat zou op het intellectuele vlak eveneens prima kunnen werken. Die kinderen moet je uitdagen, de intellectuele lat moet steeds iets hoger komen te liggen.’

Verder staat een ambitieus onderzoek op stapel. Capel: ‘Zo’n veertig deelnemers aan de Toptoets willen we gedurende tien jaar volgen. Naar welke school zijn ze gegaan? Hoe doen ze het daar? Hoe ontwikkelen ze zich? Zijn dit de kinderen waar later iets bijzonders uit voortkomt? Hoe staat het met hun welbevinden? Van de deelnemers aan de eerste Toptoets blijkt een groot deel naar het gymnasium te zijn gegaan. Met onze initiatieven hopen we uiteindelijk een steentje bij te dragen aan de verhoging van de kwaliteit van onderwijs voor hoogbegaafde kinderen.’

Golfbeweging

Vanuit de wetenschap wordt met sympathie gereageerd op het particuliere initiatief van Theo Capel. Ad Dudink, als universitair hoofddocent verbonden aan de programmagroep ontwikkelingspsychologie van de Universiteit van Amsterdam en deskundig op het gebied van hoogbegaafdheid, vindt dat er best meer aandacht voor onderwijs aan hoogbegaafde kinderen mag komen.

‘Het zijn van die golfbewegingen die je in de belangstelling voor hoogbegaafdheid ziet. Wat mij betreft verdienen hoogbegaafde kinderen net zoveel aandacht en gedifferentieerd onderwijs als laagbegaafden. Voor zover ik dat kan beoordelen richt de Toptoets zich voornamelijk op cognitieve vaardigheden, op academisch intelligente kinderen. Creatief begaafde kinderen worden mijns inziens zo een beetje buitenspel gezet. Maar er is meer dan academische intelligentie voor nodig om echt te spreken van hoogbegaafdheid. Hoogbegaafdheid uit zich vaak zeer specifiek.

In tegenstelling tot laagbegaafdheid overigens, dat zie je meer over de hele linie. Ik vraag me daarom wel af hoe valide zo’n toets is: krijg je hiermee echt de beoogde kinderen te pakken, de potentiële talenten, of zijn het bijvoorbeeld voornamelijk kinderen die meedoen omdat ze hoogopgeleide ouders hebben? Zitten er ook deelnemers tussen uit de wat lagere sociaal-economische milieus? En welke deelnemers aan de Toptoets zullen later blijvend uitblinken? Daar zou ik wel benieuwd naar zijn.

En zo’n winnende troonrede, ja, die opdracht is erg leuk en ik weet natuurlijk niet wat de rest van de deelnemers heeft geschreven. Maar inhoudelijk komt het op mij een beetje oubollig over, weinig origineel, heel schools. De winnaar heeft de krant goed gelezen.

Het zou voor zo’n toets pleiten als kinderen meer hun creativiteit kunnen uiten. Maar voor het initiatief van de Stichting Cognitief Talent heb ik zeker waardering. Al is het maar omdat de problemen van hoogbegaafde kinderen, zoals verveling en te weinig uitdaging door de leerstof, bij de doorsnee leraar in het basisonderwijs te weinig leven.

De onderstaande troonrede, geschreven door de twaalfjarige Pieke Joostten uit Tegelen, werd door de jury als beste en origineelste beoordeeld

Landgenoten!

Welkom hier in de Ridderzaal. We zijn blij dat het de laatste tijd goed, zo niet zéér goed gaat met Nederland. Er zijn kortgeleden verkiezingen gehouden, en, hoewel het goed gaat met ons land, is er nog veel werk te doen. Er zijn in ons land ook nog mensen die arm zijn. De uitkeringen zullen omhoog gaan, en ook de kinderbijslag zal met 1% extra worden verhoogd.

Er zijn ook nog andere problemen. Niet voor alles is geld beschikbaar, dus moeten er prioriteiten gesteld worden. De allergrootste problemen, zoals de stijgende criminaliteit en de uitkeringen, zullen hierbij voorrang krijgen. Meer veiligheid en zekerheid is dan ook het motto. De coalitie bestaat uit drie verschillende partijen met elk hun eigen ideeën, en die ideeën zullen gecombineerd moeten worden. ‘Meer blauw op straat’ wordt een van de programmapunten van de nieuwe regering. Ook aan het onderwijs zal meer geld worden gegeven, en vooral aan klassenverkleining zal aandacht worden besteed. Er zal meer geld vrijkomen voor de hulp aan kinderen met een achterstand, zodat iedereen op zijn best kan leren.

Ook zullen de lonen wat omhoog gaan, en de belastingen voor de minima worden wat verlaagd. De prijzen van het openbaar vervoer zullen met 10% worden verlaagd. De autobelasting en de accijnzen zullen weer worden verhoogd. Mensen wier auto op gas loopt zullen extra voordelen gaan genieten. Eveneens zullen auto’s die op electriciteit of waterstof lopen in prijs worden verlaagd, door het BTW op deze wagens tot 10% te verlagen.

Waar de laatste tijd de kranten BOORDEVOL van stonden, namelijk de verharding van de mensen, zal extra aandacht aan worden besteed. Het voorval met Meindert Tjoelker mag nóóit weer gebeuren, en daarom zullen alle steden extra stadswachten krijgen.

Op het gebied van gezondheidszorg zullen er veel dingen verbeterd moeten worden. De wachtlijsten van klinieken en verzorgingstehuizen zullen fiks ingekort worden. Ook de wachtlijsten voor transplantaties zullen korter worden, door het nieuwe donorregistratiesysteem. Er zal meer subsidie komen voor alternatieve geneeswijzen.

Niet alleen komt er extra geld vrij voor dingen, maar er wordt ook bezuinigd, bijvoorbeeld op Defensie. Daar zal circa 7.500.000 minder aan besteed worden. De Minister van Financiën heeft ons laten weten dat er weer veel schulden zijn weg te werken, dat wordt dan een van de belangrijke programmapunten. Verder heeft de regering beslist dat er een nieuwe luchthaven in de Noordzee gebouwd gaat worden.

Ook zal de uitstoot van CO2 en andere kwalijke dampen met circa 6% omlaag gaan. We denken dit te bereiken door de maximum-uitstoot van broeikasgas omlaag te brengen. Zware industrie zal extra subsidie krijgen voor het plaatsen van betere filters op schoorstenen.

In de landbouw zal het gebruik van vergif zoveel mogelijk worden beperkt, en we gaan twee centrales bouwen waar mestoverschotten worden omgezet in brandstof.

Deze en andere plannen zullen er in de toekomst voor moeten zorgen dat ons land ook voor toekomstige generaties leefbaar en veilig zal zijn. Wij hopen dat dat zal lukken, kortom: meer veiligheid en zekerheid! Ik dank u.

– Intrapersoonlijke intelligentie behelst zelfinzicht. Men is intelligent op deze terreinen als men deze kennis ook als richtsnoer kan gebruiken voor gedrag. Psychotherapeuten, artsen, religieuze leiders en politici moeten het voor een groot deel hebben van deze twee vormen van intelligentie.

Hoogbegaafdheid is meer dan een hoog IQ, al is er wel een verband. Ook motivatie, vaardigheden en een talent op een specifiek gebied zijn belangrijk. Voor muzikaal of sportief getalenteerde kinderen bestaan al jaren diverse mogelijkheden om zich te ontwikkelen. De Stichting Cognitief Talent is opgericht om nu ook aandacht te vragen voor kinderen die in intellectueel opzicht uitblinken.[/wpgpremiumcontent]