Bezitters van een zwarte Suzuki Swift kregen het ineens moeilijk. Zij die hun auto wilden verkopen konden geen klanten meer vinden, of kregen opmerkingen naar hun hoofd als ‘Ik hoor dat je er mooi mensen mee dood kunt rijden!’ En degenen die al jaren in zo’n auto reden, moesten ineens uitleggen waarom ze niet een andere namen.

Deze reacties zijn allesbehalve rationeel. Het automerk kan er niks aan doen dat iemand ermee door het lint is gegaan. We schaffen toch ook hamers niet af zodra iemands kop ermee is ingeslagen?

Gebrek aan rationaliteit is altijd intrigerend, want het slaat meestal terug op diepgewortelde omgangsvormen. Het geval van de Suzuki Swifts deed me meteen denken aan wilde chimpansees en hun reactie als ze tijdens een patrouille rond hun territorium de nesten van de vijand aantreffen. Chimpansees bouwen elke nacht een nest hoog in de bomen om daar veilig te slapen. Zo’n nest dient nooit voor meer dan één nacht. Dus als patrouillerende chimps de nesten van hun vijanden woest uit elkaar halen tot er niets meer van over is, is dat een volslagen zinloze actie. Ze zijn gedreven door haat. Als ze de vijand zelf niet kunnen pakken, dan maar wat die heeft achtergelaten.

De Amerikaanse onderzoeker Ronald Schusterman spreekt van ‘equivalentie’, gelijkwaardigheid. Ik bezocht ooit zijn werkplek, in Californië, waar hij zeeleeuwen had geleerd om nummers en cijfers uit elkaar te houden. Een te gekke opzet: met grote symbolen op een wand die door de dieren met hun neus beroerd moesten worden, waarna hun ter beloning een visje werd toegegooid. Meteen na de hap doken ze dan enthousiast het zwembad in en maakten een snel rondje voordat ze weer kletsnat terug op de wal gleden voor een keuze uit het volgende stel symbolen. Het frappante resultaat was dat als ze eenmaal hadden geleerd dat A bij B hoort en B bij C, ze automatisch wisten dat ook A bij C moest horen. Dat vereist denkwerk, want voor de A-C-combinatie waren ze nooit beloond. Ze begrepen de equivalentie tussen de drie symbolen.

Schusterman dacht dat dit ook gold voor sociale relaties. Inderdaad weten we dat, bijvoorbeeld, makaken relaties doortrekken. Een aap die is aangevallen door een hooggeplaatst lid van een bepaalde familie, neemt later op de dag soms wraak op een laaggeplaatst lid van dezelfde familie. Zo’n aap erkent de equivalentie. Het is een beetje alsof ik na een uitbrander door mijn baas even later zijn dochtertje een draai om de oren geef.

Dus chimpansees die nesten van de vijand verwoesten of Nederlanders die even niet van Suzuki Swifts houden, reageren op equivalenties. Dat lijkt irrationeel, maar is het eigenlijk niet, want het leven is opgebouwd uit associaties en relaties. Op de lange termijn is het effect dat je je wel twee keer moet bedenken voordat je iemand dwarszit. Er is een grote kans dat het langs een omweg weer bij je terugkomt.[/wpgpremiumcontent]