‘Vraag je moeder weer om hulp of raad. Misschien draaien de rollen dan om – al is het voor even – en kun je weer haar dochter zijn,’ luidde het advies van de studentenpsycholoog die ik bezocht toen ik 20 was. Ik was net begonnen met studeren; het jaar daarvoor had ik in Granada de grenzen van mijn vrijheid verkend en tussen het feesten door Spaans geleerd. Daar in Zuid-Spanje hoorde ik via de telefoon dat mijn ouders gingen scheiden. Mijn vader schreef me een lange brief waarin hij uitlegde waarom hij wegging bij ons gezin.

Waarom dochters niet zonder moederliefde kunnen

Als één vorm van liefde vanzelfsprekend is, dan is dat wel moederliefde – zou je denken. Toch kr...

Lees verder

Toen ik terugkwam, trof ik de puinhopen aan; mijn moeder was een hoopje verdriet die het emotioneel en financieel allemaal niet kon bolwerken. Mijn broer en ik probeerden te helpen; we luisterden naar haar verhalen, betaalden de boodschappen van onze bijbaantjes en knikten geduldig wanneer onze moeder weer boos afgaf op onze vader. Toen ik na een lange zomer ging studeren, leek het alsof mijn veilige thuisbasis voorgoed was verdwenen en voelde ik hoe het verdriet zich had vastgezet in mijn lijf.
Gesprekken met de studentenpsycholoog moesten weer lucht geven. Haar advies bleek een gouden greep. Ik weet niet eens meer precies waarbij ik mijn moeder om hulp vroeg, maar wel hoe fijn het was om weer op háár te leunen. En dat zij zelf ook opbloeide toen ze weer in haar moederrol schoot.

Hechte band

Ze voedt en koestert je als je klein bent en begeleidt je daarna op het hobbelige pad naar volwassenheid. Maar de moeder-dochterband gaat verder dan dat – er is iets speciaals mee aan de hand, blijkt uit stapels psychologisch onderzoek. Ze is belangrijk voor het ontwikkelen van een eigen identiteit, voor het aangaan van gezonde relaties, een algeheel gevoel van welzijn en voor het zelfvertrouwen. Zo zijn jonge meisjes die een goede relatie met hun moeder hebben tevredener met hun lichaam – de relatie met hun vader heeft daar veel minder invloed op. Ze beginnen later aan seks, waardoor ze het ook vaker veilig doen en op een manier die fijn voor hen is. In de psychologische literatuur wordt de band tussen een dochter en haar moeder gezien als de meest fundamentele die je als vrouw hebt. En voor moeders is de relatie met een dochter vaak hechter dan die met een zoon. Uit een Amerikaans onderzoek onder 381 oudere moeders blijkt dat driekwart van de moeders met meer kinderen, met één kind een hechtere emotionele band heeft – vaak een dochter. Contextueel en systeemtherapeut Gerrie Reijersen van Buuren besteedt in haar therapieën veel aandacht aan de invloed van familiebanden op iemands leven. De relatie tussen moeders en dochters is vaak een belangrijk onderwerp. ‘Voor dochters is hun moeder – immers ook een vrouw – het belangrijkste voorbeeld, hun rolmodel. Ze spiegelen zich qua vrouw-zijn aan hun moeder en dat maakt het anders dan de band die jongens met hun moeder hebben. Een gezonde band geeft dochters vertrouwen in het leven. Een betrouwbare moeder is er als haar dochter haar nodig heeft en vanuit dat basale vertrouwen kan een kind de wereld gaan ontdekken. Tegelijkertijd projecteren moeders hun eigen angsten, dromen en wensen op hun dochters, in wie ze zichzelf herkennen.’

Bagage uit het verleden

Juist doordat de band belangrijk is, kan deze ingewikkeld zijn en zelfs pijn met zich meebrengen. En als de band verstoord raakt, bijvoorbeeld doordat opgekropte boosheid niet wordt uitgesproken of doordat de moeder pijn uit háár verleden onbewust doorgeeft, kan dat een groot effect hebben op het leven van haar dochter. Omdat de invloed van moeders zo groot is, kunnen oud zeer of onuitgesproken wrijvingen, bijvoorbeeld over hoe je je leven leidt of je kinderen opvoedt, volwassen dochters flink dwars zitten. Door een gecompliceerde band met haar moeder kan het zelfvertrouwen van de dochter een knauw oplopen. Of ze komt in een loyaliteitsconflict omdat ze graag aan haar moeders verwachtingen wil voldoen, maar tegelijkertijd haar leven op haar eigen manier wil leiden. Moeder-dochterrelaties kunnen gelukkig best een stootje hebben, blijkt uit onderzoek van de Pennsylvania State University. Onderzoekster Karen Fingerman sprak hiervoor met 48 moeder-dochterparen. Ondanks dat er sprake was van conflicten en gecompliceerde emoties, bestempelde zo’n 80 procent van de volwassen dochters de relatie als ‘goed’.

Julie Cwikel, directeur van het Center for Women’s Health Studies van de Israëlische Ben Gurion Universiteit, doet onderzoek naar de verschillende aspecten van de moeder-dochterband. Ze ontwikkelde een uitgebreide wetenschappelijke vragenlijst waarmee dochters kunnen meten hoe die band nu is, hoe die tijdens hun jeugd was, of ze veel boosheid naar hun moeder voelen (en of ze dat met haar kunnen bespreken of juist niet) en hoe afhankelijk ze als volwassene nog is van haar moeder. (Doe de test op pagina 24.) Therapeuten en psychologen krijgen veel te maken met verstoorde moeder-dochterrelaties, zegt Cwikel. ‘Oud zeer, rollen die ineens worden omgedraaid of een gebrek aan zelfvertrouwen doordat moeders hun dochters hebben bijgebracht dat hun lichaam alleen goed genoeg is als het perfect is: het speelt allemaal mee met hoe volwassen dochters in het leven staan.’

TEST
Doe de test »

Hoe goed is de band met je moeder?

Eigen identiteit

In de puberteit moeten dochters zich losmaken en de ruimte nemen – en krijgen – om hun eigen identiteit als vrouw te ontwikkelen. Daarna kunnen ze een nieuwe, volwassen band met hun moeder opbouwen. Een waardevolle relatie die zich kenmerkt door een diep besef van verbondenheid, zegt Gerrie Reijersen van Buuren. ‘Dat besef is er zelfs op momenten dat moeders en dochters elkaar in de weg zitten. Want ze zien altijd iets van zichzelf in elkaar weerspiegeld, ze reflecteren elkaar.’ Bij het ouder worden is het belangrijk dat de moeder haar dochter gaat zien als een individu met een eigen identiteit. Dat geeft de dochter vertrouwen in haar eigen kunnen. Wanneer er iets misgaat bij dat proces, kan dat het zelfvertrouwen een knauw geven. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een onderzoek onder ruim vierhonderd Turkse studentes. Zij kregen een vragenlijst voorgelegd over de band met hun moeder, en over hoe afhankelijk zij nog van haar waren, zowel praktisch als emotioneel. De studentes (die tussen de 20 en 36 jaar oud waren) kregen vragen en stellingen voorgelegd als: ‘Mijn moeder bemoeit zich vaak met mijn beslissingen’, ‘Ik overleg het liefste met mijn moeder voordat ik een moeilijke beslissing neem’ en ‘Mijn moeders mening doet ertoe, maar ik neem uiteindelijk de beslissing’. Naar aanleiding van hun antwoorden bekeken de onderzoekers hoe (emotioneel) afhankelijk de studentes van hun moeder waren. Was die afhankelijkheid groot, dan bleek hun zelfvertrouwen aanzienlijk lager dan wanneer zij meer hun eigen gang gingen.

‘Voor tienerdochters is afhankelijkheid – tot op zekere hoogte – goed; het geeft hun een gevoel van eigenwaarde omdat ze het gevoel hebben dat ze het “waard” zijn om gesteund te worden,’ zegt onderzoeker Julie Cwikel. ‘Maar in de puberjaren moeten zij wel hun eigen identiteit kunnen vormen. Zijn eenmaal volwassen dochters nog afhankelijk van hun moeder, financieel of praktisch, dan kunnen zij om wat voor reden dan ook niet goed voor zichzelf zorgen. Dat doet het zelfvertrouwen op de lange termijn juist geen goed.’

Dat lastige loslaten

Een moeder geeft haar dochter vertrouwen in haar eigen kunnen door haar los te laten. En juist dat vinden moeders vaak lastig. ‘Ouders willen hun kinderen van nature zoveel mogelijk beschermen,’ vertelt Gerrie Reijersen van Buuren. ‘Vooral moeders kunnen daardoor gaan overbehoeden – ze blijven bemoederen en vinden het fijn om nodig te zijn. Maar je kunt niet alle problemen en pijn voorkomen bij je kinderen. Als een moeder te beschermend blijft, kan het kind zich niet vrij ontwikkelen.’ Overbehoeding kan voortkomen uit traumatische ervaringen en onverwerkt leed van de moeder; die kunnen de band tussen moeder en dochter gecompliceerd maken. ‘Trauma’s bij een moeder – bijvoorbeeld doordat zij een ouder heeft verloren, een ongeluk heeft gehad of als kind nooit geknuffeld werd – kunnen ervoor zorgen dat haar dochter die pijn ook met zich gaat meedragen.’ Reijersen van Buuren ziet het effect daarvan vaak in haar praktijk. ‘Moeders willen voorkomen dat hun kinderen hetzelfde overkomt. Het gevolg kan zijn dat het kind zich aanpast en wordt zoals hij denkt dat zijn moeder hem graag ziet. Kinderen zijn heel gevend aan hun ouders, en dochters bij uitstek aan hun moeder.’

Als een dochter het gevoel heeft dat ze niet aan de eisen van haar ouders voldoet, kan dat haar in het volwassen leven nog flink dwars zitten. Bijvoorbeeld als haar ouders gelovig zijn, maar zij zelf niet meer, of wanneer haar moeder regelmatig tegen haar zegt ‘hoeveel ze wel niet voor haar heeft gedaan’ en verwacht dat ze elke week langskomt. Julie Cwikel: ‘Openlijk tegen je moeder zeggen dat je het anders wilt, kan moeilijk zijn – het kan voelen alsof je haar afvalt. Maar dit soort dingen voor je houden kan zorgen voor wrijving, waardoor jullie band misschien juist afstandelijker wordt.’

Training

Leer loslaten

  • Leer accepteren i.p.v. vechten
  • Leer de controle los te laten
  • Leer te leven volgens je waarden
Bekijk de training
Nu maar
€ 75,-

Loyale dochters

Onuitgesproken boosheid en irritaties spelen in veel moeder-dochterrelaties een rol. Cwikel ziet in haar onderzoeken dat wanneer ze daar niet samen over kunnen praten, het blijft broeien en de relatie verslechtert. ‘Juist omdat de relatie met je moeder zo belangrijk en intiem is, zijn negatieve emoties als boosheid ook heftiger.’ Los van grotere kwesties als identiteitsvorming en loyaliteit kunnen ook kleine dingen de relatie stevig in de weg zitten. Dochters kunnen bijvoorbeeld lang boos blijven over een broer of zus die werd voorgetrokken, voelen zich niet meer trots op hun moeder omdat zij zo afhankelijk is geworden van haar kinderen, zijn boos omdat ze vroeger vaak verhuisden of voelen wrok na een echtscheiding.’ Allemaal zaken die kunnen voorkomen in de beste en meest liefdevolle moeder-dochterrelaties. ‘Als die boosheid blijft sudderen, infecteert dat de relatie. Soms komt het dan tot een breuk.’

Hoe kan een volwassen dochter zo’n negatief patroon doorbreken? Op een goede manier het gesprek aangaan kan veel verhelderen en de band flink verbeteren. Maar het gesprek aangaan is niet gemakkelijk. Gerrie Reijersen van Buuren: ‘Je moeder aanspreken op iets wat je vroeger anders had gewild of wat je nu wilt veranderen, is lastig. Vaak hebben we geleerd dat je je moeder niet afvalt. Je bent loyaal aan haar en wilt haar geen pijn doen. Ze heeft ook zoveel voor je gedaan. Vertellen welke pijn en ballast je uit je jeugd met je meedraagt, kan voelen als een aanval op haar, ook al bedoel je dat niet zo. Toch is uitspreken wat je pijn heeft gedaan en je verlangen over wat je nodig hebt, helend.’

Bronnen o.a.: J. Suitor e.a., My pride and Joy? Predicting favouritism and disfavoritism in mother-adult child relations, Journal of Marriage and Family 2017 / Kathryn E. Bojczyk e.a., Mothers’ and their adult daughters’ perceptions of their relationship, Journal of family issues, 2013 / Selin Onayli, Mother-daughter relationship and daughter’s self esteem, Procedia – Social and Behavioral Sciences, 2013 / Julie Cwikel, Development and evaluation of the adult daughter-mother relationship questionnaire (ADMRQ), The Family Journal, 2016.
Van je moeder moet je het hebben, van je dochter kun je het krijgen. Openhartige gesprekken over relaties, seksualiteit en vrouw-zijn, uitgeverij De Brouwerij Brainbooks, € 20

Een botsing is niet erg

Over de ingewikkelde band tussen moeders en dochters schreven Mayke Smit en haar moeder Alice Altink (zie de foto’s bij dit artikel) samen het boek Van je moeder moet je het hebben, van je dochter kun je het krijgen. Mayke (50, systemisch coach) wilde het gesprek aangaan met haar moeder Alice (71, individueel, groeps- en relatietherapeut) over hun relatie. Ze vroeg zich af welke invloed de band met haar moeder en haar opvoeding hadden op hoe ze nu leefde en op haar relaties.


Mayke en Alice besloten volledig de diepte in te gaan: een moeder-dochtergesprek zonder taboes.
Ze bestudeerden de wetenschappelijke literatuur over de moeder-dochterband en vertrokken een week naar Ibiza. Daar vertelde Mayke over de gebeurtenissen en emoties uit haar jeugd die ze nog altijd met zich meedroeg. ‘Mijn ouders waren van de vrije opvoeding en het vrije huwelijk, maar ondertussen voelde ik dat er bij mijn moeder veel pijn en angst zat. Daar praatte ze nooit over. Onbewust heeft dat op mij veel effect gehad. Zo weet ik niet goed wat mijn grenzen zijn en heb ik dus ook moeite ze aan te geven. Ik ben altijd geneigd om mee te gaan met wat de ander wil, om de harmonie te bewaren en te zorgen dat de ander zich prettig voelt. Dat speelde ook mee tussen mijn moeder en mij. Laten we het maar op jouw manier doen, dacht ik dan, zodat ze zich geen zorgen over mij zou maken. Daardoor ging ik vaak aan mezelf voorbij.
Alice vond het tijdens die week erg moeilijk om te merken hoe zwaar haar angsten, die uit haar jeugd stammen en die ze altijd van de kinderen weg had geprobeerd te houden, toch op Mayke hebben gedrukt. Toen Alice vier was, verhuisde ze met haar moeder en stiefvader naar Indonesië, een onveilige omgeving. Nederlandse vrienden werden daar beroofd en mishandeld en het gezin had altijd het gevoel dat dat hun ook zou kunnen overkomen. Op haar twaalfde vertrok Alice in haar eentje naar een kostschool in Australië.
De angsten uit haar jeugd speelden ook in de relatie met haar volwassen dochter nog (onbewust) mee. Ze was vaak bezorgd om haar. Mayke: ‘Dat is verstikkend, hoor, als je weet dat je moeder zich steeds zorgen om je maakt.’

Op dag vijf van hun moeder-dochterretraite hadden Mayke en Alice een ‘enorme clash’. Alice had een grens bereikt van wat ze kon horen over wat haar dochter allemaal dwars zat. Ondanks de botsing zetten de twee door en hoe moeilijk het ook was, de diepgaande gesprekken hebben hen veel opgeleverd. Mayke: ‘De onuitgesproken pijn uitspreken heeft me geholpen, maar het heeft vooral veel inzichten opgeleverd. Over waar-om ik het bijvoorbeeld zo moeilijk vond om mijn grenzen aan te geven. Nu kan ik dat veel beter. Ik ga minder mee met wat anderen willen en focus beter op wat ík wil. Mijn moeder is zich ook veel minder zorgen om mij gaan maken. Dat is heel fijn, ik voel minder die “angstklauw”, hoef me niet meer druk te maken om hoe zij lijdt onder wat er in mijn leven zou kunnen misgaan.’
Alice: ‘Ik heb veel meer vertrouwen gekregen in dat Mayke het allemaal wel redt en vertrouw er nu op dat ze bij me komt als ze me nodig heeft. Dat scheelt me veel energie. Ik kan haar zien als de vrouw die zij nu is, en niet meer als een kwetsbaar meisje.’

Zo verdiep je de band

Een eerlijk gesprek met je moeder kan de lucht klaren en verdieping brengen. Hoe bespreek je pijnpunten zonder elkaar te kwetsen?

Neem rustig de tijd
Een week samen doorbrengen is natuurlijk niet voor iedereen weggelegd. Maar rustig de tijd nemen voor een gesprek is wel belangrijk. Voor dochters die dit willen doen, schreven systemisch coach Mayke Smit en psychotherapeut Alice Altink het werkboek De ins & outs van het moeder-dochtergesprek. Daarin adviseren ze om op een plek af te spreken waar ‘je je beiden op je gemak voelt en de tijd hebt om te praten zolang jullie willen.’ Denk vooral niet dat in één gesprek alles is uitgesproken, schrijven ze. En ze geven meer tips:

Onderzoek wat er in de weg zit
Een goed gesprek begint met zelfonderzoek, waarbij je een paar belangrijke vragen aan jezelf beantwoordt. Bijvoorbeeld: ‘Wat is er vroeger gebeurd en wat heeft dat met je gedaan?’, of: ‘Waar loop je tegenaan in het dagelijks leven dat zijn oorsprong heeft in je jeugd?’ Het kan helpen dit soort vragen eerst met een vriendin of een therapeut te bespreken. Dat haalt de scherpe randjes van pijnlijke ervaringen af, waarna je er zonder al te veel spanning of verwijt met je moeder over kunt praten.

Hou het bij jezelf
Op woorden als ‘nooit’ of ‘altijd’ volgen meestal verwijten. Verpak wat je wilt zeggen daarom in een ik-boodschap (‘voor mij is jullie scheiding heel moeilijk geweest’), dat voorkomt dat de ander zich aangevallen voelt of boos wordt. Bespreek ook niet te veel problemen tegelijk; het gevaar dat je moeder dichtklapt als alle issues ineens ter tafel komen, is groot.

Verplaats je in haar
Volgens Julie Cwikel helpt het om erkenning en sympathie te tonen. ‘Probeer je voor te stellen hoe je moeders leven was en waarmee ze heeft geworsteld. Wat moeders doen en hoe ze zijn, komt altijd ergens uit voort. Als je dat erkent, kan het jullie relatie enorm verbeteren.’ Zinnen als: ‘Goh, het moet best moeilijk zijn geweest om vier kinderen op te voeden terwijl je zoveel ambities en dromen had’, en: ‘Wat knap dat je ons altijd het gevoel gaf dat we een veilig thuis hadden, terwijl jullie de eindjes maar net aan elkaar konden knopen’ kunnen ervoor zorgen dat je moeder zich erkend en gesteund voelt. Cwikel: ‘Als je beter begrijpt waarom je moeder deed wat ze deed, kunnen oordelen en verwijten omslaan in begrip.’

Spreek in verlangens in plaats van verwijten
‘Onder een verwijt ligt altijd een verlangen: dat je iets anders had gewild of nodig had,’ zegt Gerrie Reijersen van Buuren. Volgens haar is het goed je dat te realiseren. ‘Als je je moeder verwijt dat je altijd aan haar verwachtingen moet voldoen, verlang je er eigenlijk naar geaccepteerd te worden zoals je bent. Je eigenlijke verlangen uitspreken is vaak vruchtbaarder dan verwijten op tafel leggen.’