Bij roddelen gaat het om het uitwisselen van informatie die moeilijk verkrijgbaar en het liefst geheim is. Daarom is roddel ook vaak negatief, omdat d t de informatie is die de besprokene het liefst voor zich houdt. Toch definiïren veel roddel-onderzoekers roddel als het praten over het gedrag en eigenschappen van iemand die niet aanwezig is, hetgeen dus ook positief kan uitvallen. De Nederlandse sociologen Rafael Wittek en Rudi Wielers deden onderzoek naar roddel in organisaties en daaruit blijkt dan ook dat ‘het prijzen van de vaardigheden van iemand die niet aanwezig is’ als tweede meest voorkomende vorm van roddel uit de bus komt. Op de eerste en derde plaats staan echter de prototypes van de bekende negatieve roddel, respectievelijk het bekritiseren van oncoöperatief gedrag: ‘Peter zat de boel weer aardig te saboteren tijdens de vergadering’ en het bekritiseren van een negatief trekje: ‘Vind je ook niet dat Marijke vaak zo venijnig uit de hoek kan komen?’

Geheimen zijn hoogst interessant

Bij het bekritiseren van anderen maakt het niet uit of de roddel waar is of niet waar, het gaat erom dat beide roddelaars het roerend met elkaar eens zijn en elkaar in hun mening bevestigen. Een

goede roddel over iemands doen en laten moet echter wel de schijn van waarheid hebben. Overigens toonde de Amerikaanse onderzoeker Jack Levin aan dat mensen vaak losjes omgaan met de waarheid: twaalf procent van de studenten op een campus logen dat ze bij een bruiloft waren geweest die helemaal niet had plaatsgevonden, en velen konden de witte bruidsjurk en de zwarte limo tot in de details beschrijven.

Roddelen doen we niet voor niets. Roddelen heeft voor de roddelaar drie belangrijke functies: het is een bron van vermaak, van informatie en van beïnvloeding. Onderzoek van de Amerikaanse psychologen Nancy Yovetich en Stephen Drigotas laat zien dat mensen de neiging hebben om alles wat geheim is, onmiddellijk interessant te vinden en direct wereldkundig te willen maken. De twee meest genoemde redenen om een geheim door te vertellen, waren dan ook simpelweg: ‘Te interessant om stil te houden’ en ‘Een oncontroleerbare behoefte om het door te vertellen.’ Als men iemand een geheim toevertrouwt, dient men zich dan ook te realiseren dat de simpele toevoeging ‘Je moet het niet doorvertellen, maar…’, de gegeven informatie plotsklaps hoogst interessant maakt. De gangbare verklaring hiervoor is dat de luisteraar beperkt wordt in zijn vrijheid door het spreekverbod. Daardoor ontstaat een innerlijke spanning. De enige manier om deze spanning kwijt te raken, is het door te vertellen.

Een andere reden die in het onderzoek hoog scoorde is ‘Er was niets anders om over te praten.’ Een motivatie die ongetwijfeld opgaat voor veel geroddel op de werkvloer.

Ongeschreven roddelwetten

Roddel als bron van informatie speelt op het werk ook een belangrijke rol. Via het informele circuit kom je vaak meer te weten dan via de officiïle kanalen. Wie heeft er werkelijk de macht in het bedrijf? Wat moet je doen om hogerop te komen? Wie is er populair en wie ligt eruit? Bij wie moet je zijn om bepaalde ideeïn te verwezenlijken? Volgens de Britse onderzoeker Robin Dunbar moet de macht van deze informele netwerken niet worden onderschat. Hij geeft het voorbeeld van een media-organisatie die een nieuw gebouw had betrokken, waarbij de architecten hadden besloten dat een gemeenschappelijke kantine overbodig was. Doordat iedereen zijn broodje nu achter zijn eigen computer moest eten, werden de intieme sociale netwerken geïlimineerd. Dergelijke netwerken zijn volgens Dunbar echter onontbeerlijk voor de organisatie. ‘De toevallige ontmoetingen rond het koffiezetapparaat en het geklets bij de kopieer machine maken het verschil tussen een succesvolle organisatie en een minder succesvolle.’

Roddel biedt ook informatie over de normen en waarden die in een bedrijf heersen. Nieuwelingen moeten dan ook hun ogen en oren goed openhouden, omdat roddel vaak een indirecte manier is waarop collega’s proberen te vertellen waar iemand zich aan dient te houden. Wanneer de nieuwkomer wordt verteld dat de vorige collega na het werk nooit eens gezellig meeging om een biertje te drinken, weet hij wat er van hem wordt verwacht. Overigens moet de nieuwkomer ervoor waken niet direct vrolijk mee te roddelen, want dan overtreedt hij een andere wet: om te kunnen roddelen, moet er eerst een band bestaan tussen de roddelaars. Informatie over minder intieme kennissen wordt doorgaans doorgespeeld naar intiemere kennissen, en niet andersom. De nieuwe collega, die nog niet tot de intieme kring behoort, mag dan ook niet praten over collega’s die er al langer werken.

Het boemerangeffect

Naast vermaak en informatievoorziening, is roddel een middel waarmee je anderen kunt beïnvloeden. Je kunt er mensen mee afstraffen, opinies en houdingen mee beïnvloeden en de invloed van collega’s of hogergeplaatsten ondermijnen. In sommige gevallen is roddel het enige machtsmiddel dat werknemers met een lage status hebben. In dit verband is wel gesproken over de power positions van secretaresses, die een machtig wapen in handen hebben vanwege hun toegang tot gevoelige informatie.

Roddel is ook een manier om jezelf te promoten. Doordat jij iets weet dat de ander niet weet, of doordat je een derde slecht afschildert, kun je zelf aan status winnen. Dit moet echter met beleid worden gedaan, omdat er anders een boemerangeffect kan optreden. Uit onderzoek blijkt namelijk dat wanneer iemand kwaadspreekt over een derde, de luisteraar de besproken eigenschappen ook snel toeschrijft aan de roddelaar zelf. Een mooi staaltje hiervan was te zien in het begin van het Veronica -programma Big Brother. Martin vertelt in een onderonsje tegen Sabine dat medebewoner Bart onder tafel zijn voeten heeft aangeraakt en dus misschien wel homo is. Helaas laadde Martin hiermee de verdenking op zich z‚lf een valse nicht te zijn. Maar wanneer de roddelaar eerst voorzichtig aftast of de luisteraar openstaat voor een sappige roddel, kan de roddelaar waardering krijgen en wordt de band met de collega versterkt.

Managers zijn het mikpunt

Roddel kan dus helpen om relaties te verstevigen en kan daardoor de cohesie binnen een bedrijf versterken. Dit is een van de redenen waarom psychologen en sociologen vaak menen dat roddel een positieve invloed heeft op de organisatie. Roddelen draagt bij aan de handhaving van normen en stabiliteit in de groep, zo is de theorie. Het kan angst en onzekerheid wegnemen doordat werknemers informeel extra informatie krijgen, stress verlichten doordat werknemers stoom kunnen afblazen en het kan veranderingen in gang zetten. Kortom, roddel dient als smeerolie om de formele communicatie te ondersteunen.

Socioloog Rafael Wittek gelooft echter niet zo in deze theorie. ‘Roddel creïert kliekjes en kliekjes zijn naar binnen gericht. Dit is slecht voor de samenwerking. Het kan zijn dat roddel in bepaalde situaties positief werkt, maar het netto-effect is negatief.’ Wittek bestudeerde samenwerkingsrelaties tussen collega’s bij een woningbouwvereniging met zeventig medewerkers. Het bleek dat mensen die bekend staan als roddelaars, minder goed samenwerken dan anderen. ‘Roddelaars hebben een tien procent hogere kans dat hun werkrelatie niet stabiel is.’

Roddelen is volgens Wittek echter niet persoonsgebonden, maar meer afhankelijk van de situatie. Bepaalde omstandig heden binnen een bedrijf werken roddel in de hand. Roddelen komt blijkens eerder onderzoek van Wittek en Wielers het meest voor wanneer minstens twee mensen sterk met elkaar zijn verbonden en beiden een slechte band hebben met een derde, over wie dus geroddeld wordt. Dit komt vooral voor in organisaties waar competitie een rol speelt en waar een strakke hiïrarchie heerst.

In hiïrarchische organisaties worden vooral de managers snel het onderwerp van roddel, omdat informatie over hogergeplaatsten moeilijker te verkrijgen is en daardoor interessant. Bovendien wordt, zoals eerder opgemerkt, informatie over minder intieme collega’s meestal doorgespeeld naar intiemere. Omdat managers uit hoofde van hun functie meestal een minder intieme band hebben met hun werknemers, zijn zij het aangewezen mikpunt van roddel.

Wat valt er tegen roddel op het werk te doen? Er zijn managers die het proberen te verbieden, bijvoorbeeld via een samenscholingsverbod. Dat dit geen zin heeft en juist olie op het vuur gooit, behoeft geen betoog. De leidinggevende kan roddel beter ten voordele gebruiken, door eens wat vaker de ronde te doen langs de bureaus, het zogenoemde management by walking around. Verder zou het goed zijn de competitie op de werkvloer in te dammen, omdat door competitie verschillende groepen of personen tegen elkaar worden uitgespeeld. Wittek: ‘Als onze theorie klopt dat kliekjesvorming roddel in de hand werkt, zou je als manager kunnen proberen dat tegen te gaan, bijvoorbeeld door mensen in wisselende combinaties samen te laten werken.’

En de individuele roddelaar moet beseffen dat hij met vuur speelt. Roddelen kan de band versterken, maar men moet goed uitkijken wat je vertelt, over wie, tegen wie, hoe de luisteraar zal reageren en wat voor consequenties het heeft voor de groep. Het praatje bij de koffieautomaat is minder onschuldig dan je op het eerste gezicht zou denken.