Het ware zelfbestaat niet

Nu de psychologie op alle terreinen van het leven is doorgedrongen, is de dwang om 'jezelf te zijn' sterker dan ooit. Of je nu een managementcursus volgt, een sollicitatiegesprek voert of een intieme relatie begint, in alle gevallen moet je echt zijn, authentiek. Wat is dat ware zelf eigenlijk en is het wel zo uniek?

‘Wie ben jij?’, zei de Rups. Dat was geen bemoedigend begin voor een gesprek. Alice antwoordde, nogal verlegen: ‘Ik – ik weet ’t niet goed, meneer; op het moment – ik weet wie ik was toen ik vanmorgen opstond, maar daarna ben ik vast wel een paar keer veranderd.’

‘Hoe bedoel je?’, zei de Rups strak. ‘Verklaar je nader!’

‘Het spijt me, maar ik kan mijzelf niet nader verklaren, meneer’, zei Alice, ‘want ik ben mezelf niet, snapt u?’

‘Snap ik niet’, zei de Rups.*

‘Ik ben vandaag mezelf niet’, vertrouwt een collega je toe bij de koffieautomaat. ‘Ik zit niet lekker in m’n vel. Daarom reageerde ik vanochtend ook zo geprikkeld.’

‘O’, zeg je verwonderd. ‘Hoe komt dat eigenlijk?’

‘Ik heb niet lekker geslapen. Ik maak me druk om die grote opdracht die eraan zit te komen en tot overmaat van ramp heb ik thuis ook nog ruzie.’

‘Zou je niet eens wat meer tijd voor jezelf nemen?’, merk je bemoedigend op. ‘Je werkt echt veel te hard. Je moet niet steeds achter jezelf aan rennen, dat is niet goed voor je.’

Het is volstrekt duidelijk wat de uitspraak ‘Ik ben

mezelf niet’ in dit dialoogje betekent. Maar toch is iets er vreemds aan de hand. Je hebt diezelfde collega op momenten dat het goed ging nooit horen zeggen: ‘Ik ben helemaal mezelf.’ Kennelijk is ‘het zelf’ een gevoel dat je pas herkent op het moment dat het er niet is. Bovendien suggereert de uitspraak ‘Ik ben mezelf niet’ dat er een kern bestaat die niet samenvalt met wat je doet, en die mooier en beter is dan jij op dat moment bent: het ware zelf.

Het ware zelf wordt in de literatuur gepresenteerd als de tegenhanger van het onechte zelf, van de ‘alsof-persoonlijkheid’. Het verwijst naar onze authentieke kern, naar onze wezenlijke emotionele behoeften. In spirituele kringen is het een gangbare term, al gebruiken psychoanalytici het begrip ook veelvuldig. Zo gaf de Zwitserse psychoanalytica Alice Miller haar boek Het drama van het begaafde kind de ondertitel: Op zoek naar het ware zelf. Voor psychoanalytisch georiënteerde therapeuten is het ware zelf de kern van de persoonlijkheid die door opvoeding in de knel is gekomen. Het kind dat zich gericht heeft op het verwezenlijken van de emotionele behoeften van zijn ouders, vooral die van de moeder, wordt op volwassen leeftijd overvallen door een gevoel van zinloosheid en leegte, en beseft pas dan dat hij altijd heeft voldaan aan de verwachtingen van anderen en zijn eigen behoeftes niet heeft geuit. ‘De mens ontwikkelt een houding waarbij hij alleen laat zien wat er van hem wordt verlangd’, schrijft Miller. ‘Het ware zelf kan zich niet ontwikkelen en differentiëren, omdat men daar niet naar kan leven.’

De zoektocht naar het ware zelf is dus niet nieuw, ze is alleen wat dwingender van toon geworden. Met de popularisering van de psychologie, de opkomst van New Age en het zelfontplooiingsideaal worden we van alle kanten aangespoord authentiek te zijn. ‘Wees jezelf!’, bevelen reclameboodschappen: gebruik onze cosmetica, kom bij ons kopen, want hier kun je jezelf zijn.

Iets minder expliciet, maar niet minder dwingend, zien we de hang naar authenticiteit in relaties en op het werk. Wie zijn relatie goed wil houden moet vooral zichzelf zijn en zijn eigen behoeftes kennen, zo dicteren de zelfhulpboeken. In managementcursussen leren leidinggevenden het belang van emotionele intelligentie, en moeten ze beginnen met het tonen van hun ware gevoelens. En wie burn-out wil voorkomen, neemt een coach of een sabbatical, en gaat op zoek naar zijn ware zelf.

Zes op de tien mensen zijn ervan overtuigd dat het ware zelf bestaat en dat je het wel vindt als je maar lang genoeg zoekt, zo blijkt uit het onderzoek van Psychologie Magazine onder Nederlanders en Belgen. Een rondgang onder psychologen en therapeuten levert iets vergelijkbaars op. De meesten geloven dat er in ieder mens een authentieke kern zit, al gebruiken ze er niet allemaal dezelfde term voor. ‘Naarmate ik ouder word en dit werk langer doe, spoor ik vaker mensen aan om zichzelf te zijn’, zegt Jan Verhulst, psychotherapeut in Eindhoven. ‘Ik spoor hen aan om in lijn met hun gevoelens te handelen. Dat heeft met mijn persoonlijke ervaring te maken. Na mijn scheiding liet ik mij vooral door anderen bepalen. Ik was letterlijk en figuurlijk van mezelf afgeraakt. Bij mij kwam het inzicht in het dieptepunt: ik besloot toen om alles eruit te gooien, de pillen, de drank, de nicotine. En toen kwam het ontwaken, toen begon de terugtocht. Nu ben ik mezelf weer.’

Maar wat betekent jezelf zijn? Volgens Verhulst is jezelf zijn altijd een compromis tussen de binnenwereld en de buitenwereld. ‘Jezelf zijn betekent voor mij echt zijn. Je herkent dat bij jezelf en ook bij anderen. Je voelt het of iemand echt is of doet alsof, of hij een rol speelt en jou zit te behagen. We gebruiken daar speciale uitdrukkingen voor: goed in je vel zitten, de regie over je leven hebben, voor jezelf opkomen zonder anderen schade te berokkenen. Ik denk dat jezelf zijn een voelbaar iets is. Wij psychologen hebben er een construct van gemaakt.’

Louis Sommeling, voormalig studentenpsycholoog te Groningen, wijdt in zijn boek Leren leven en studeren, psychologische hulp in de studententijd, een heel hoofdstuk aan het ware zelf. Volgens Sommeling zijn onze hersens al in de eerste maanden van ons leven zo ontwikkeld dat we een gevoel van eigen zelf hebben. ‘Maar’, zegt hij, ‘veel mensen raken zichzelf kwijt doordat ze zich te veel aanpassen aan anderen, uit angst hen te verliezen. Mensen die niet zichzelf zijn, kunnen moeilijk alleen zijn; ze zijn opgejaagd, angstig, ze houden het bijna niet uit in hun eentje.’ Als studentenpsycholoog hielp Sommeling honderden studenten die met vage klachten bij hem kwamen. ‘Ze begrepen me heel goed als ik vertelde dat ze hun ware zelf waren kwijtgeraakt. Ze hadden vrij snel door dat ze aan andermans verwachtingen voldeden en dat ze niet aan hun eigen behoeften toekwamen.’

Is de mens een ui?

William James, een van de aartsvaders van de psychologie, formuleerde in The Principles of Psychology in 1890 al gedachten over het zelf: ‘In de breedst mogelijke zin is het zelf de som van alles wat de mens het zijne kan noemen, alles wat hij heeft: niet alleen zijn lichaam en geest, maar ook zijn kleren en zijn huis, zijn vrouw en kinderen, zijn voorouders en vrienden, zijn reputatie en werk, zijn land en zijn paarden, zijn jacht en zijn bankrekening.’ James maakte onderscheid tussen het materiële zelf, het sociale zelf en het spirituele zelf. Het materiële zelf is je lichaam, je kleren, je familie en je huis. Het sociale zelf is de erkenning die je van anderen krijgt, het beeld dat anderen van je hebben. Je kunt meer dan één sociaal zelf hebben, vindt James. Je bent bijvoorbeeld een ander persoon voor je geliefde dan voor je collega’s; en je kind heeft weer een ander beeld van je dan je klanten. Het spirituele zelf ten slotte is je innerlijke of subjectieve bestaan, het is het resultaat van reflectie, het is nadenken over jezelf als denker. En dat centrale gedeelte van het zelf, zegt James, kunnen we voelen. ‘Als je het gevonden hebt, dan voel je het.’

Een meer pessimistische visie op het zelf verkondigt de Nederlandse hoogleraar persoonlijkheidsleer B. Kouwer in de klassieker Het spel van de persoonlijkheid. Volgens Kouwer is de ware kern van onze persoonlijkheid het ‘niets’. ‘Alles aan de mens is illusie’, schrijft hij. ‘Wij zijn niet onszelf, maar wij brengen een persoonlijkheid met zoveel overtuiging dat zij vaak werkelijk echt schijnt te zijn.’ Kouwer vertelt in dit verband het verhaal van Peer Gynt, de Noorse sprookjesfiguur zoals die door Hendrik Ibsen is beschreven. Aan het eind van zijn leven vraagt Peer Gynt zich af of hij zichzelf is en wie hij is. Tijdens zijn zwerftocht over de wereld heeft hij allerlei persoonlijkheden aangenomen: hij is een roekeloze held geweest, een meedogenloze zakenman, een profeet, een sprookjesprins en een slavenhandelaar. Maar niet zichzelf. Het waren niets dan maskers die hij een voor een van zich af kon plukken. ‘Is wellicht ieder mens een dergelijke ui?’, vraagt Kouwer retorisch. ‘Schil na schil blijkt van onze persoonlijkheid weg te pellen. Slechts een nieuwe schijnlaag komt telkens weer te voorschijn.’ Uiteindelijk gaapt de verschrikkelijke leegte. De mens heeft de illusies van zijn rollenspel nodig om zijn innerlijk niets-zijn te kunnen verbergen voor zichzelf en anderen, besluit Kouwer mismoedig.

Een poel van gemeenschappelijkheid

‘Het zelf is leeg’, vindt ook Diederik van Rossum, psycholoog en directeur van het Instituut voor Psychosynthese in Utrecht. ‘Het ware zelf, als ding, bestaat niet. Het heeft geen structuur, het heeft alleen symbolische waarde. Als mensen zeggen dat ze op zoek gaan naar zichzelf, dan bedoelen ze dat ze zichzelf niet meer betrokken voelen, ze hebben een leeg gevoel, ze hebben geen opvatting meer over zichzelf. Cliënten zeggen tegen mij dat ze hun kern kwijt zijn en tegelijkertijd willen ze bij hun kern komen. Ze bedoelen dan dat ze de regie over hun leven kwijt zijn en vragen zich af of het nog zin heeft wat ze doen. Ze voelen zich leeg, als een film waarin ze geen rol hebben.’

Maar leeg of niet, uiteindelijk is het doel van al die individuele zoektochten hetzelfde. ‘Iedereen zoekt naar het kostbaarste, naar datgene wat je onderscheidt van anderen’, zegt Louis Sommeling. ‘Het unieke.’ Maar om contact te maken met anderen, moeten we communiceren. Het begrip zegt het zelf al: communis facere is Latijn voor gemeenschappelijk maken. En zo lost de uniciteit op in een poel van gemeenschappelijkheid. ‘Als iemand steeds meer zichzelf wordt, wordt hij unieker’, zegt Louis Sommeling, ‘maar tegelijkertijd herken je ook meer van jezelf in zo iemand.’ Dat is de paradox van het ware zelf. Hoe oorspronkelijker iemand is, des te makkelijker het kennelijk is je met die persoon te verbinden. n

Ontdek de tijger in jezelf

Met veel plezier had Jozien in Zuid-Frankrijk deelgenomen aan de cursus ‘Ontdek de liefde in jezelf’. Tekenen, bewegen en klankmeditatie, integere cursusleiders, de prille voorjaarszon en heerlijk eten hadden haar duidelijk goed gedaan. Op de terugweg kwam ze in een file terecht. Tot haar verbazing zat ze als een tijger in haar auto, scherp oplettend dat niemand voorbij zou steken. Dat had geresulteerd in een lichte aanrijding en een forse scheldpartij. Teleurgesteld zit ze tegenover me. Ik kan een grijns niet onderdrukken, maar gelukkig breekt ook bij haar een glimlach door. Ze zegt: ‘Ik weet wel wat u denkt… Liefde, ja,ja. Hoe zit het dan met uw woede? Wat denkt u, kom ik ooit nog van die tijger in me af?’

Toen we elkaar vier jaar geleden voor het eerst ontmoetten, zag ik een wrokkige, verongelijkte, onaangename vrouw. Als een feeks in een cartoon van Peter van Straaten zat ze tegenover me en zei op een wat kinderlijke manier: ‘Waarom heeft iedereen een hekel aan me? Zien ze dan niet dat ik eigenlijk een lief, klein meisje ben? Ik ben helemaal vervreemd van mezelf. Kunt u me helpen mezelf weer terug te vinden?’

‘Laten we het maar proberen en zien waar we komen.’ Dat het resultaat wel eens anders zou kunnen uitpakken dan ze zich voorstelde, zei ik toen nog niet. Ze was nog te kwaad op de wereld om zo’n boodschap te kunnen verdragen. Ik had alle begrip voor haar verongelijktheid, want ze heeft een afschuwelijke jeugd gehad. Ze was terecht razend, verongelijkt en teleurgesteld.

Het duurde misschien wel twee jaar voordat haar woede een beetje bedaarde en ze wat greep op haar boosheid kreeg. Ze vloog de mensen minder snel aan; een enorme zelfhaat kwam naar voren. Genadeloos kon ze zichzelf afbreken en soms spuugde ze letterlijk op haar spiegelbeeld. Ze haatte zichzelf om die woede in haar. In het verborgene fantaseerde ze eigenlijk een prinses te zijn, oneindig lief en geduldig. In de therapie ging het vaak om begrip voor haar kwetsuur en haar verlangen naar genoegdoening. Langzaam verdween de zelfhaat die haar woede opriep.

Maar wellicht was uiteindelijk een van de meest helende aspecten van de therapie te accepteren dat ze niet eigenlijk een prinses was. Ze was ook een opgeblazen brulkikker, woedend en razend. De rest van haar leven zou ze alert moeten blijven om die oude woede niet te richten op ‘onschuldige’ mensen in het heden. We glimlachten elkaar toe, alsof we zeiden: ‘Nou, op weg naar de volgende file dan maar…’ Frans Schalkwijk

* Uit: Lewis Carroll, De avonturen van Alice in Wonderland, Van Goor, Amsterdam

Denkt u dat er zoiets als ‘het ware zelf’ bestaat? Of is ieder mens een ‘ui’ van schijnlaagjes, zoals Kouwer dat beschrijft? Geef uw mening op het discussieforum www.psychologiemagazine.nl

auteur

Suzanne Weusten

» profiel van Suzanne Weusten

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Kun je echt veranderen

Luchthartiger door het leven gaan, wat zou dat heerlijk zijn. Of vriendelijker, of extraverter, of z...
Lees verder
Artikel

Kun je echt veranderen

Luchthartiger door het leven gaan, wat zou dat heerlijk zijn. Of vriendelijker, of extraverter, of z...
Lees verder
Branded content

Beveiligd: Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is.
Lees verder
Branded content

Beveiligd: Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is.
Lees verder
Advies

Ik wil positieve feedback

Klinisch psycholoog en HSP-expert Elke van Hoof en Esther Bergsma, onderzoeker, HSP-coach en schrijv...
Lees verder
Advies

Ik wil positieve feedback

Klinisch psycholoog en HSP-expert Elke van Hoof en Esther Bergsma, onderzoeker, HSP-coach en schrijv...
Lees verder
Artikel

P.F. Thomése: ‘Tussen mij en de totale radeloosheid zit e...

P.F. Thomése (1958) ontving voor zijn debuut Zuidland de AKO Literatuurprijs. In 2003 verscheen zi...
Lees verder
Artikel

Dit zijn je 7 oer-emoties

Onze persoonlijkheid wordt bepaald door een mix van ZEVEN oer-emoties, ontdekte neuropsycholoog Jaak...
Lees verder
Advies

Met mij gaat het altijd fantastisch

Nu de psychologie op alle terreinen van het leven is doorgedrongen, is de dwang om 'jezelf te zijn' ...
Lees verder
Advies

Hoe krijg ik meer zelfdiscipline?

Nu de psychologie op alle terreinen van het leven is doorgedrongen, is de dwang om 'jezelf te zijn' ...
Lees verder
Advies

Waarom wil ik steeds verhuizen?

Nu de psychologie op alle terreinen van het leven is doorgedrongen, is de dwang om 'jezelf te zijn' ...
Lees verder
Test

Wat is je Big Five persoonlijkheidstype?

Onze persoonlijkheid is onder te brengen in vijf karaktertrekken, volgens het toonaangevende Big Fiv...
Lees verder